کد خبر: ۴۳۴۲۸۹۱

تاریخ: ۱۳ فروردين ۱۴۰۵ - ۰۹:۱۴

در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام امیررضا اشرفی تبیین کرد

سنت ابتلا در قرآن؛ از پالایش ایمان تا قوام اجتماعی

در نگاه قرآن، آزمایش‌های الهی تنها صحنه رنج و دشواری نیستند، بلکه مدرسه‌ای برای پرورش صبر، توکل، شکر، رضا و امید به نصرت الهی به شمار می‌آیند. مؤمنان و جامعه ایمانی در پرتو این سنت الهی، از دل سختی‌ها به استقامت، بصیرت و قوام بیشتر می‌رسند. یک عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در گفت‌وگو با ایکنا، با تبیین سنت ابتلا در قرآن، تأکید کرد: این آزمون‌ها افزون بر بُعد فردی، در سطح اجتماعی نیز به قوام، انسجام و رشد جامعه مؤمنان می‌انجامد.

جهان بر پایه قاعده و قانون خلق شده است. طبیعتا دانستن این قواعد و فرمول‌های خلقت به ما در مدیریت زندگی و رسیدن به هدف کمک بسیاری می‌کند. یکی از این سنت‌های الهی سنت ابتلاست. یعنی ما برای اثبات ادعایی که داریم، مورد ابتلا قرار می‌گیریم یا آزمایش می‌شویم تا نقاط ضعف و قوتمان مشخص شود. از آن جایی که ابتلا یک سنت الهی ست، بدون استثناء شامل همه ما می‌شود. این سنت البته صرفا فردی نیست و در سطح اجتماعی نیز قابل تحلیل است. حجت‌الاسلام والمسلمین امیررضا اشرفی؛ عضو هیئت علمی گروه تفسیر و علوم قرآن مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در گفت و گو با ایکنا به تحلیلی قرآنی در این‌باره پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا ـ فلسفه وجودی آزمایش‌های الهی از منظر قرآن کریم چیست و آیات قرآن که به موضوع آزمایش اشاره دارند، چه اهداف و مقاصدی را برای این امر بیان می‌کنند؟

در آغاز سخن لازم می‌دانم شهادت قائد عظیم‌الشأن امت اسلام، امام خامنه‌ای عزیز، همراهان و جمعی از ملت رشید ایران در حمله ددمنشانه رژیم سفاک آمریکا و رژیم منحوس صهیونی را به حضرت صاحب الزمان اروحنا فداه تسلیت و نیز انتخاب شایسته حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای را به امت سرفراز ایران و جبهه مقاومت تبریک عرض کنم. امیدوارم این امت ولایی و انقلابی همواره سنگربانی امین برای حریم ولایت و امامت باشند.

در معارف نورانی قرآن کریم، زندگی انسان صحنه‌ای از رشد، امتحان و تکامل معرفی شده است؛ میدانی که در آن ایمان‌ها سنجیده می‌شود و گوهرهای صبر، توکل و استقامت آشکار می‌شود. سنت الهی بر این قرار گرفته است که در دل همین آزمون‌ها، مسیر تعالی انسان و جامعه مؤمن گشوده شود و بندگان در پرتو ایمان و مجاهدت، به مراتب والاتر ایمان و قرب الهی دست یابند.

بر همین پایه، آزمون الهی یکی از سنت‌های فراگیر در نظام تربیتی پروردگار برای آشکارشدن حقیقت ایمان و پرورش انسان است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «أَحَسِبَ النّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ» (عنکبوت، ۲)؛ یعنی آیا مردم گمان کرده‌اند همین که بگویند ایمان آورده‌ایم، رها می‌شوند و آزموده نمی‌شوند؟ این آیه به روشنی بیان می‌کند که ایمانِ صرفاً ادعایی بدون آزمون در میدان عمل استوار نمی‌ماند و حقیقت ایمان تنها در بستر امتحان‌ها و دشواری‌ها آشکار می‌شود.

از نگاه قرآن، ابتلائات و آزمایش‌های الهی وسیله‌ای برای تمییز حق از باطل، جدا شدن صف مدعیان ایمان از مؤمنان راستین و نیز زمینه‌ای برای رشد معنوی انسان است. طبق برخی آیات قرآن، اساساً تقدیر مرگ و زندگی انسان در این دنیا نیز با هدف آزمودن انسان‌ها قرار داده شده است: «الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» (ملک، ۲)؛ یعنی خداوند مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید و روشن شود چه کسی در صحنه آزمون نیکوتر عمل می‌کند.

در این میان، جهاد به‌ویژه جهاد دفاعی از برجسته‌ترین میدان‌های آزمایش الهی به شمار می‌آید؛ زیرا در آن ایمان، ایثار و صدق انسان در عرصه عمل آشکار می‌شود. قرآن می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ» (محمد، ۳۱)؛ یعنی شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و صابران از میان شما شناخته شوند.

در چنین میدان‌هایی انسان از دلبستگی‌های مادی عبور می‌کند و به مرتبه‌ای والاتر از اخلاص می‌رسد. امیرالمؤمنین علی(ع) جهاد را چنین توصیف می‌کنند: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۷)؛ یعنی جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند آن را برای بندگان برگزیده خود گشوده است.

در یک جمع‌بندی می‌توان گفت آزمایش‌های الهی و در اوج آن جهاد در راه خدا نه برای آگاهی خداوند، بلکه برای شکوفایی ایمان، پالایش جامعه و رساندن انسان به مراتب والای کمال و قرب الهی است.

ایکنا ـ تأثیر آزمایش‌های اجتماعی بر رشد، بالندگی و قوام جامعه از منظر قرآن و روایات، آزمایش‌های اجتماعی الهی چه تأثیری بر قوام جامعه دارند؟

در نگاه قرآن، آزمون‌های الهی تنها تجربه‌ای فردی نیستند، بلکه بُعدی اجتماعی نیز دارند و می‌توانند در صورت مواجهه درست به استحکام و قوام جامعه مؤمنان بینجامند. در شرایط بحران، ایمان و هویت جمعی جامعه در معرض آزمون قرار می‌گیرد و همین فرایند می‌تواند به شرط پایداری و رعایت موازین الهی به تقویت ایمان و انسجام اجتماعی منجر شود.

نمونه روشن این مسئله در ماجرای جنگ احزاب دیده می‌شود. در آن شرایط که قبایل مختلف مشرک برای نابودی مسلمانان هم‌پیمان شده بودند، قرآن واکنش جامعه مؤمن را چنین توصیف می‌کند: «وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا» (احزاب، ۲۲).  یعنی هنگامی که مؤمنان سپاه دشمن را دیدند گفتند این همان وعده‌ای است که خدا و پیامبرش داده بودند، و مشاهده این شرایط جز بر ایمان و تسلیم آنان نیفزود.

چنین تجربه‌هایی که بر پایه توکل به خداوند شکل می‌گیرد، با مشاهده امدادهای الهی در میدان‌های دشوار مبارزه، روحیه ایمان، اعتماد به وعده‌های الهی و روحیه مقاومت را در جامعه تقویت می‌کند. از سوی دیگر، شرایط سخت معمولاً زمینه همبستگی، اتحاد و همکاری بیشتر میان مؤمنان را فراهم می‌آورد و به افزایش بصیرت اجتماعی در شناخت تهدیدها و واقعیت‌ها می‌انجامد.

از این منظر، آزمون‌های اجتماعی می‌توانند به نوعی فرایند پالایش و تقویت جامعه مؤمنان تبدیل شوند؛ فرایندی که در آن جامعه ایمانی در دل دشواری‌ها استوارتر می‌شود و ظرفیت‌های پنهان آن آشکار می‌گردد. درک عمیق‌تر این حقیقت زمانی روشن‌تر می‌شود که به ابعاد درونی و انسانی مواجهه افراد با سختی‌ها نیز توجه شود.

ایکنا ـ چگونه مفاهیم روان‌شناختی مانند تاب‌آوری و خودشناسی می‌توانند در تحلیل مواجهه انسان با سختی‌ها به‌عنوان بخشی از آزمایش الهی مورد توجه قرار گیرند؟

در معارف دینی، سختی‌ها و ناملایمات زندگی بخشی از سنت آزمون الهی به شمار می‌آیند و نوع مواجهه انسان با این شرایط نقش مهمی در رشد فردی و اجتماعی او دارد. برخی مفاهیم مطرح در روان‌شناسی معاصر مانند «تاب‌آوری» و «خودشناسی» با آموزه‌های اخلاقی و تربیتی اسلام هم‌پوشانی قابل توجهی دارند.

تاب‌آوری به معنای توانایی ایستادگی در برابر فشارها و عبور از شرایط دشوار است؛ مفهومی که در آموزه قرآنی «صبر» و «استقامت» جلوه یافته است. قرآن کریم مؤمنان را به بهره‌گیری از صبر و ارتباط معنوی با خدا دعوت می‌کند و می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» (بقره، ۱۵۳)؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید از صبر و نماز کمک بگیرید؛ چرا که خداوند با صابران است.

در نهج‌البلاغه نیز صبر و تاب‌آوری عامل دستیابی به پیروزی معرفی شده است. امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: «لَا يَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَإِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۳)؛ یعنی انسان صبور سرانجام از پیروزی محروم نمی‌ماند، هرچند زمان آن طولانی شود. و در سخنی دیگر آمده است:  «أَلَا وَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۸۲)؛ یعنی نسبت صبر با ایمان، همچون نسبت سر با پیکر انسان است.

این تعابیر نشان می‌دهد که حیات ایمانی مؤمنان چه در مقیاس فردی و چه در مقیاس اجتماعی در گرو صبر و پایداری در میدان‌های دشوار است. البته این صبر، چنان‌که از آیات قرآن به دست می‌آید، باید همراه با انجام وظایف الهی و ارتباط مستمر با خداوند باشد؛ به‌ویژه در نماز که پیوندی زنده میان انسان و پروردگار برقرار می‌سازد.

دعا، راز و نیاز با خدا و حضور قلب در نماز، نقش تعیین‌کننده‌ای در استقامت انسان در میدان‌های دشوار زندگی دارد. هنگامی که انسان به این حقیقت برسد که زمام همه امور در دست خداست و رابطه خود را با او تقویت کند، خداوند کفایت کار او را بر عهده خواهد گرفت. از همین رو قرآن در کنار صبر، بر استعانت از نماز تأکید می‌کند.

در کنار این معنا، خودشناسی نیز در نگاه دینی با آزمون‌های الهی پیوند دارد؛ زیرا بسیاری از ظرفیت‌ها و ضعف‌های انسان و جامعه ایمانی در شرایط دشوار آشکار می‌شود. این شناخت می‌تواند زمینه رشد اخلاقی فرد و تقویت توان جامعه برای عبور از بحران‌ها را فراهم کند.

ایکنا ـ چه درس‌های اخلاقی و تربیتی از دیدگاه قرآن و روایات در مواجهه با آزمایش‌های الهی قابل استخراج است؟

درس‌های اخلاقی و تربیتی متعددی از آیات قرآن و روایات در این زمینه قابل استخراج است و این آزمایش‌ها می‌تواند بستر شکوفایی فضیلت‌های گوناگون در فرد مؤمن و جامعه ایمانی باشد؛ از جمله:

۱. صبر و پایداری اجتماعی

قرآن مؤمنان را به پایداری فعال و مستمر فرا می‌خواند و می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا» (آل‌عمران، ۲۰۰).

در این آیه «مصابره» به معنای ایستادگی در برابر دشمن و «مرابطه» به معنای حفظ آمادگی و پیوند جبهه مؤمنان است. مؤمنان برای عبور از سختی‌ها باید صفی واحد و منسجم تشکیل دهند؛ چراکه بدون همدلی و همبستگی، عبور از موانع و دستیابی به پیروزی میسر نخواهد بود.

امیرالمؤمنین علی(ع) با اشاره به تجربه مجاهدت‌های صدر اسلام می‌فرمایند که گاه شرایط نبرد به سود ما و گاه به سود دشمنان بود، اما ما از تلاش و مجاهدت در برابر دشمن بازنمی‌ایستادیم تا آن‌گاه که خداوند صدق ما را در میدان دید، دشمن ما را خوار و ذلیل کرد و نصرت خود را بر ما نازل کرد:  «فَلَمَّا رَأَى اللَّهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ وَأَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ» (نهج‌البلاغه، حکمت ۵۶).

۲. توکل و اعتماد به نصرت الهی

یکی از رهاوردهای مهم آزمون‌های الهی، تقویت روحیه توکل و اعتماد به وعده نصرت الهی است. خداوند می‌فرماید: «وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (طلاق، ۳)؛ یعنی هرکس بر خدا توکل کند، خداوند برای او کافی است.

نمونه‌ای روشن از این معنا در ماجرای جنگ اُحد دیده می‌شود. مسلمانان در آغاز نبرد پیروز شدند، اما به سبب نافرمانی گروهی از کمانداران که جایگاه خود را ترک کردند، دشمن از همان نقطه حمله کرد و ورق جنگ برگشت. این حادثه نشان داد که غفلت از دشمن، دنیاطلبی و سرپیچی از فرماندهی می‌تواند حتی در شرایط پیروزی جامعه را دچار آسیب کند. در این نبرد، شخصیت بزرگی چون حضرت حمزه(س) به شهادت رسید و مسلمانان خسارت‌های سنگینی دیدند.

پس از اُحد نیز دشمن و منافقان با شایعه‌پراکنی و هراس‌افکنی کوشیدند روحیه مسلمانان را درهم بشکنند و خبر گردآمدن دوباره دشمنان برای حمله به مدینه را منتشر کردند. اما مؤمنان راستین در برابر این فضای اضطراب گفتند: «حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ». قرآن در ادامه می‌فرماید: «فَانقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللّهِ وَاللّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ»؛ یعنی آنان با نعمت و فضل الهی بازگشتند در حالی که هیچ آسیبی به آنان نرسید و رضای خدا را پی گرفتند.

۳. شکرگزاری در دل سختی‌ها

قرآن می‌فرماید: «لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» (ابراهیم، ۷). شکر در چنین شرایطی به معنای شناخت، قدرشناسی و پاسداری از نعمت‌هایی مانند ایمان، وحدت، روحیه ایثار و مقاومت است؛ نعمت‌هایی که در دل بحران‌ها آشکارتر می‌شوند.

۴. رضا به تقدیر و حکمت الهی

مؤمن می‌داند که حوادث عالم از دید خداوند پنهان نیست و در چارچوب تقدیر و حکمت الهی رخ می‌دهد. این باور به او آرامش و ثبات درونی می‌بخشد و سبب می‌شود جامعه ایمانی در پیروزی‌ها مغرور نشود و در دشواری‌ها دچار یأس و نومیدی نشود.

۵. امید به نصرت الهی و یکی از دو سرانجام نیک

در برخی آزمون‌های دشوار مانند جهاد، حتی جان انسان در معرض خطر قرار می‌گیرد؛ اما جامعه ایمانی می‌داند که نتیجه چنین میدان‌هایی در منطق قرآن شکست نیست. قرآن می‌فرماید: «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ» (توبه، ۵۲)؛ یعنی آیا درباره ما جز یکی از دو نیکی را انتظار دارید؟

مقصود این است که مؤمنان در هر حال به یکی از دو خیر بزرگ دست می‌یابند: یا پیروزی در میدان نبرد یا شهادت در راه خدا. درباره مقام شهیدان نیز آمده است:  «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» (آل‌عمران، ۱۶۹)؛ هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند! بلكه آنان زنده‏اند، و نزد پروردگارشان روزى داده مى‏‌شوند.

در مجموع، این آموزه‌ها نشان می‌دهد که آزمون‌های الهی می‌توانند به مدرسه‌ای بزرگ برای تربیت معنوی جامعه تبدیل شوند؛ مدرسه‌ای که در آن صبر، توکل، شکر، رضا و امید به نصرت الهی روحیه پایداری و استقامت را در جامعه تقویت می‌کند و زمینه تحقق وعده الهی  در نصر و یاری الهی را فراهم می‌سازد: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (محمد، ۷).؛ ااین آیه یادآور سنت قطعی الهی است؛ اینکه نصرت الهی در پیِ ایمان، مجاهدت، صبر و وفاداری به راه حق نازل می‌شود. جامعه‌ای که در میدان آزمون‌ها با ایمان، استقامت، توکل و همبستگی حضور پیدا کند، قطعا از امدادهای الهی بهره‌مند خواهد بود و خداوند راه‌های پیشرفت و پیروزی را پیش روی آن خواهد گشود.

بر این اساس، ملت مؤمن و بصیر ایران و جبهه مقاومت با اتکال به نصرت الهی در برابر سختی‌ها و آزمون‌های گوناگون استوار خواهد ایستاد و پرچم امید، اعتماد به وعده‌های الهی و استقامت در راه حق را برافراشته نگاه خواهد داشت؛ تجربه روشن تاریخ اسلام و وعده‌های تخلف‌ناپذیر قرآن گواه آن است که آینده از آنِ ایمان، صبر و مجاهدت است و هیچ تلاشی که در راه خدا انجام گیرد، بی‌ثمر نخواهد ماند.

در پایان از خدای متعال مسئلت می‌کنیم که ملت مؤمن، مقاوم، صبور و متدین ایران را در همه میدان‌ها مشمول لطف و نصرت خاص خویش قرار دهد، دل‌های آنان را سرشار از ایمان و امید نگه دارد و گام‌هایشان را در راه حق و عدالت استوار بدارد. همچنین از درگاه پروردگار متعال تعجیل در فرج حضرت بقیةالله الاعظم، ولیّ عصر(ارواحنا فداه)، را مسئلت می‌کنیم و امیدواریم که خداوند ما و فرزندانمان را از یاران صادق و سربازان حقیقی آن حضرت قرار دهد.