کد خبر: ۴۳۴۳۵۴۹

تاریخ: ۱۱ فروردين ۱۴۰۵ - ۰۱:۰۰

دانشگاه در دوران جنگ؛ از درمان و مهندسی تا انسجام اجتماعی

به قلم مجید کافی، دانشیار جامعه‌شناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

در دوران جنگ، دانشگاه‌ها نه‌تنها در حوزه‌های پزشکی و فنی، بلکه به‌طور حیاتی در علوم انسانی نیز وظیفه‌ای استراتژیک بر عهده می‌گیرند. این وظایف، هرچند متفاوت از یکدیگر هستند، اما در مجموع به حفظ پایداری اجتماعی، تقویت توانمندی‌های ملی و هدایت تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه می‌انجامند.

در حوزه پزشکی، دانشگاه‌ها در شرایط بحرانی باید سرعت و کاربردی بودن را در اولویت قرار دهند. در جنگ ایران و عراق، دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی، با همکاری نظام پزشکی، سیستم‌های انتقال خون متحرک و کارگاه‌های آموزشی برای پزشکان و پیراپزشکان را در مناطق جبهه‌ای راه‌اندازی کردند؛ این امر نه‌تنها توان عملیاتی سیستم بهداشت و درمان را افزایش داد، بلکه جلوی افت سطح آموزش پزشکی را نیز گرفت.

در حوزه فنی و مهندسی، دانشگاه‌ها با تبدیل زیرساخت خود به ابزارهای بقا، نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. مهندسان عمران در بازسازی ساختمان‌های تخریب‌شده در مناطق جنگ‌زده، مهندسان برق در ترمیم شبکه‌های برق‌رسانی و مهندسان مخابرات در بازگرداندن ارتباطات ارتباطات میان مناطق از جمله فعالیت‌هایی بودند که در دانشگاه‌های تهران، شریف و امیرکبیر به‌صورت هماهنگ و سیستماتیک انجام شد. این مدل‌ها نه‌تنها برای تصمیم‌گیری در سطح کشور، بلکه برای هماهنگی منطقه‌ای نیز مورد استفاده قرار گرفتند.

اما در علوم انسانی، وظایف دانشگاه‌ها از نظر ظاهری کمتر قابل‌مشاهده است، اما از نظر اثرگذاری، بسیار عمیق‌تر و پایدارتر است. در جنگ ایران و عراق، روانشناسان اجتماعی دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران، برنامه‌های حمایت روانی از خانواده‌های شهدا و معلولان را طراحی کردند؛ این برنامه‌ها نه تنها به کاهش اضطراب و افسردگی جمعی کمک کردند، بلکه از شکل‌گیری پدیده‌هایی مانند ترس جمعی، سوءبرداشت‌های اجتماعی و تخریب اعتماد به نهادها جلوگیری نمودند. به‌طور مشابه، جامعه‌شناسان دانشگاه علامه طباطبایی در دوران جنگ، مطالعاتی انجام دادند که به درک بهتر از تغییرات در ساختار خانواده، الگوهای مهاجرت اجباری و تغییر در روابط اجتماعی در مناطق جبهه‌ای کمک کرد.

تاریخ‌نگاران و متخصصان ادبیات نیز در این شرایط، وظیفه‌ای فرهنگی و هویتی بر عهده می‌گیرند. در جنگ، بسیاری از متون تاریخی، اسناد رسمی و وصیت‌نامه‌ها در معرض تخریب قرار گرفتند. دانشگاه‌ها، از طریق مراکز میراث فرهنگی و پژوهشگاه‌های علوم انسانی، اقدام به مستندسازی رویدادهای جنگ از طریق گزارش‌های زنده، جمع‌آوری خاطرات و دست و دلنوشته، نامه‌های جبهه‌ و ثبت داستان‌های شهیدان کردند. این کار، نه تنها یادگاری برای نسل آینده است، بلکه ابزاری برای مقابله با تلاش‌های سیاسی برای تحریف تاریخ و هویت بود.

همچنین، متخصصان حقوق انسانی و علوم سیاسی در دوران بحران، وظیفه دارند از اخلاق قانونی و احترام به حقوق شهروندی در شرایط اضطراری اطمینان حاصل کنند. در جنگ، بسیاری از قوانین معمول با قوانین اداره اضطراری جایگزین می‌شوند؛ اما دانشگاه‌ها باید با تحلیل‌های حقوقی دقیق، جلوی سوءاستفاده از این قوانین برای سرکوب آزادی‌های اساسی را بگیرند.

در مجموع، دانشگاه در دوران جنگ، نه تنها به عنوان مؤسسه آموزشی، بلکه به عنوان یک «سازمان تفکر اجتماعی یا اندیشکده» عمل می‌کند که وظیفه دارد دانش را به ابزاری برای ایجاد امید، توانمندی و هماهنگی اجتماعی تبدیل کند، چه در آزمایشگاه پزشکی، چه در کارگاه مهندسی، چه در کلاس روانشناسی، یا در آرشیو تاریخی. این وظیفه، تنها زمانی محقق می‌شود که دانشگاه بتواند استقلال فکری خود را حفظ کند و در عین سرعت، به اصول علمی و اخلاقی پایبند بماند.