کد خبر: ۴۳۴۳۸۹۹

تاریخ: ۱۲ فروردين ۱۴۰۵ - ۲۰:۴۸

یادداشت

مردم‌پایگی هویتی؛ از امامت امت تا رهبری مردم

به قلم حجت الاسلام سیدکاظم سید باقری؛ عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه

اعلام نظام جدید توسط امام خمینی در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، نقطه عطفی در صورت‌بندی رابطه رهبری و مردم در ایران معاصر است. ایشان در آن پیام خویش نوشت: «من در این روز مبارک، روز امامت امت و روز فتح و ظفر ملت، جمهوری اسلامی ایران را اعلام می کنم». این بیان و تصریح به عبارت معنادار «امامت امت»، حاکی از آن است که بنیان مشروعیت سیاسی در این الگو، نه صرفاً در ساختار حقوقی، بلکه در پیوند سازواره میان اراده عمومی و هدایت سیاسی تعریف می‌شود.

در تداوم این چارچوب، نقش مردم به‌مثابه کنشگرانی آگاه و صاحب تشخیص، در گفتمان رسمی نظام برجسته شده است. چنان‌که در توصیف رخدادهای جنگ رمضان، در پیام رهبری معظم انقلاب اسلامی چنین آمده است: «بصیرت و هوشمندی ملت بزرگ ایران در واقعهی اخیر و پایمردی و شجاعت و حضورش، دوست را به تحسین و دشمن را به حیرت واداشت.

این شما مردم بودید که کشور را رهبری و اقتدار آن را ضمانت کردید.» این گزاره، بیانگر نوعی بازتعریف از رهبری اجتماعی است که در آن، مردم نه صرفاً پیرو، بلکه در سطوحی شریک در اهداف تلقی می‌شوند که شاید بتوان از آن تعبیر به «حکمرانی شراکتی» کرد، حکمرانیی که مردم خود را صاحب نظام سیاسی می‌دانند و تلاش می کنند تا در موقعیت های مختلف، آن را به سوی اهداف متعالی اش، راهبری و یاری کنند.

از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، این الگو را می‌توان در قالب «مردم‌پایگی هویتی» تحلیل کرد؛ به این معنا که حضور مردم در صحنه‌های بحرانی، از جمله رویارویی با تهدیدهای بیگانگان از سوی آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونی، تنها یک واکنش احساسی نیست، بلکه مبتنی بر درک جمعی از منافع ملی و چارچوب‌های ارزشی است. در این سطح، بصیرت به‌عنوان توانایی تشخیص موقعیت و هوشمندی به‌عنوان قدرت انتخاب کنش مناسب، به سرمایه‌های اجتماعی تبدیل می‌شوند.

افزون بر این، اعتماد به فهم و درک مردم، یکی از عناصر کلیدی در پایداری این الگوست. نظام سیاسی به پشتوانة این اعتماد، امکان بروز و ظهور مشارکت اجتماعی را فراهم می‌سازد و در مقابل، مردم نیز با حضور در صحنه‌های گوناگون این اعتماد را بازتولید می‌کنند. این رابطه دوسویه، نوعی عقلانیت جمعی را شکل می‌دهد که در بزنگاه‌های تاریخی، کارکردی تعیین‌کننده دارد و نشانگر فهم تمدنی و عمیق مردم از رویدادها است.

به یاد داشته باشیم که پیوند میان رهبری و مردم در جمهوری اسلامی را می‌توان به‌عنوان الگویی از «حکمرانی مردم‌پایه با پشتوانه هویتی» تبیین کرد؛ الگویی که در آن، باور به مردم، تشخیص به‌موقع، اعتماد متقابل و حضور فعال اجتماعی، به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی اقتدار ملی و تاب‌آوری سیاسی عمل می‌کنند و حکایت از پویایی و پایایی هموارة این مسیر نورانی دارد: از «امامت امت» تا «رهبری مردم».