کد خبر: ۴۳۴۶۱۴۰

تاریخ: ۲۴ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۲

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی تبیین کرد

تقوا؛ راهکار رهایی از بن‌بست‌های اجتماعی در کلام رهبر شهید انقلاب

حجت‌الاسلام سیدمحمود طباطبایی گفت: مفهوم تقوا در نگاه رهبر شهید انقلاب از جایگاه ممتازی برخوردار است. ایشان در تفسیر آیه «و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب» تقوا را عامل رهایی از بن‌بست‌های اجتماعی می‌دانستند و معتقد بودند تقوا سبب بروز امدادهای الهی می‌شود تا از آن جایی که گمان نمی‌برد و در محاسباتش نمی‌گنجد، نجات پیدا کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره مفهوم تقوا از منظر قرآن کریم و در دیدگاه رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: قرآن کریم به مؤمنان می‌آموزد که حتی در سخت‌ترین شرایط نیز راهی به سوی آرامش وجود دارد و آن راه تقوا است؛ همان‌طور که رهبر معظم انقلاب در این باره فرموده‌اند: «تقوا موجب می‌شود که در همه بن‌بست‌ها، به‌خصوص بن‌بست‌های اجتماعی، شما راه نجات پیدا کنید. گاهی یک کمک، یک مدد، یک نفس، یک خون به انسان می‌رسد از آن جایی که هیچ خیالش نمی‌کرد و هیچ در محاسبات او نمی‌گنجید».

وی افزود: قرآن کریم، ترس از آینده و ناامنی روحی را نتیجه مستقیم ضعف ایمان و غفلت از یاد خدا می‌داند. خداوند در آیه ۲۸ سوره رعد در این باره می‌فرماید: «ألا بذکر الله تطمئن القلوب»؛ بنابراین هرگاه ذکر خدا نباشد، قلب‌ها گرفتار اضطراب و ترس از آینده می‌شوند. از منظر روایی نیز، امام علی (ع) در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «من خاف الله أخافه الله من کل شیء، و من لم یخف الله أخافه الله من کل شیء»؛ هر که از خدا بترسد، خداوند او را از هر چیز ایمن می‌کند و هر که از خدا نترسد، خداوند او را از هر چیز می‌ترساند.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی با بیان این که قرآن به مؤمنان می‌آموزد، حتی در سخت‌ترین شرایط نیز راهی به سوی آرامش وجود دارد، تصریح کرد: در این باره خداوند در آیه ۴۰ سوره توبه، ماجرای غار ثور را این‌گونه نقل می‌کند: «إذ یقول لصاحبه لا تحزن إن الله معنا فأنزل الله سکینته علیه»؛ پیامبر در آن لحظه که دشمن تا نزدیکی غار رسیده بود، نه تنها خود دچار ترس نشد، بلکه یارش را نیز به آرامش دعوت کرد و خداوند نیز سکینه خود را فرو فرستاد. همچنین در آیه ۱۰۶ سوره نحل، از مؤمنانی یاد شده که در اوج فشار مشرکان در مکه، «قلبه مطمئن بالإیمان»؛ قلبشان با وجود اکراه ظاهری، آرام و مطمئن به ایمان باقی ماند. بنابراین تحلیل قرآنی این است که ترس از آینده اگرچه واکنشی طبیعی است، اما با ایمان و توکل می‌توان آن را مهار کرد و خداوند در همان لحظه سختی، سکینه و آرامش را نازل می‌کند.

طباطبایی با تأکید بر این که قانون الهی «إن مع العسر یسرا» در جامعه جاری است و بر این نکته تأکید دارد که آسانی و گشایش، در کنار سختی و همراه با آن است، نه صرفاً پس از آن، بیان کرد: بر اساس روایت پیامبر اکرم (ص) که فرمودند: «لن یغلب عسر یسرین»؛ هیچ‌گاه یک سختی بر دو آسانی غلبه نمی‌کند، مؤمن می‌داند که در دل هر سختی، دو نوع آسانی نهفته است: یکی آرامش قلبی و سکینه که همان‌دم نصیب او می‌شود و دیگری گشایش ظاهری که در آینده پدیدار می‌گردد؛ بنابراین بر اساس حکمت الهی قانون «إن مع العسر یسرا» در جامعه جاری و ساری است.

وی در بخش دیگری از صحبت‌هایش به الگوهای عینی از چگونگی نزول آرامش بر مجاهدان در گروه‌های مختلف در قرآن کریم اشاره و اظهار کرد: در جنگ بدر، خداوند دو نعمت هم‌زمان نازل کرد: خواب سبک (نعاس) که مایه امنیت و آرامش بود و باران که هم پاک‌کننده بود و هم قلب‌ها را محکم و گام‌ها را استوار می‌کرد؛ آیه «إذ یغشیکم النعاس أمنة منه و ینزل علیکم من السماء ماء لیطهرکم به و یذهب عنکم رجز الشیطان و لیربط علی قلوبکم و یثبت به الأقدام» این مفهوم را بیان می‌کند. در جنگ احد نیز پس از آن که اندوهی پشت سر اندوهی بر مجاهدان فرود آمد و حتی برخی گمان‌های بد به دل راه دادند، خداوند به تعبیر قرآن «أمنة نعاسا» فرو فرستاد که گروهی از آنان را فرا گرفت.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی ادامه داد: علاوه بر این در جنگ حنین، آنگاه که کثرت جمعیت مسلمانان آنان را مغرور کرده بود و زمین با همه وسعتش بر آنان تنگ شد، خداوند به تعبیر قرآن «سکینته» را بر پیامبر (ص) و مؤمنان نازل کرد. در جنگ احزاب هم مؤمنان هنگام دیدن لشکر عظیم دشمن، نه تنها نهراسیدند، بلکه گفتند: «هذا ما وعدنا الله و رسوله و صدق الله و رسوله و ما زادهم إلا إیمانا و تسلیما». افزون بر این آیات، سوره مبارکه انشراح با آیه «فإن مع العسر یسرا» بشارت‌دهنده آن است که آسانی نه در آینده دور، بلکه در کنار و همراه با سختی قرار دارد.

طباطبایی در ادامه به تفسیر رهبر شهید انقلاب از آیه «فإن مع العسر یسرا» پرداخت و افزود: حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای در تفسیر این آیه می‌فرمایند: «هر سختی‌ای همراه خود و در کنار خود یک گشایش و آسایش را دارد. این یک فکر عظیم کارسازی است برای همه جوامع.» ایشان همچنین مفهوم «انتظار فرج» را این‌گونه تبیین می‌کنند که خود انتظار، دریچه‌ای به سوی فرج و گشایش است و انسان را از نومیدی و احساس بیهودگی نجات می‌دهد؛ بنابراین آیاتی که از نزول سکینه، نعاس، امنیت و ربط قلوب سخن می‌گویند، بیشترین ظرفیت آرامش‌بخشی را دارند و مؤمن با تلاوت و تدبر در آن‌ها، اضطراب خود را فرو می‌نشاند.

وی همچنین با تأکید بر این که ایمان و توکل، نظام آرامش‌بخش ویژه‌ای را در وجود مؤمن فعال می‌کند، تصریح کرد: نخست آنکه ایمان، نگاه مؤمن به مرگ را دگرگون می‌سازد؛ مرگ در راه خدا نه یک فاجعه که حیاتی جاودانه و روزی‌خوردن نزد پروردگار است. آیه «ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أحیاء عند ربهم یرزقون» به این مفهوم اشاره دارد. دوم آنکه توکل، قطعاً ترس را از بین می‌برد.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی همچنین گفت: خداوند هم پاسخ توکل‌کنندگان را به اشکال گوناگون می‌دهد: نخست «نزول سکینه» که در آیات متعددی به آن تصریح شده است، دوم «ربط علی القلوب» یعنی محکم کردن دل‌ها، سوم تبدیل خوف به امنیت، چهارم نجات از «کرب عظیم» یا اندوه بزرگ؛ چنان‌که درباره نوح، موسی، هارون و بنی‌اسرائیل آمده است: «و نجیناهما و قومهما من الکرب العظیم»، پنجم آنکه خداوند با قصه‌های انبیا، قلب پیامبر (ص) را در سختی‌ها آرام می‌کند: «و کلا نقص علیک من أنباء الرسل ما نثبت به فؤادک» و ششم آنکه خداوند راه‌های گشایش را از جایی که انسان گمان نمی‌برد به روی او می‌گشاید: «و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب».

طباطبایی سپس به بیان مفهوم تقوا در کلام حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای اشاره و عنوان کرد: رهبر شهید در تبیین آیه «و من یتق الله...» می‌فرمایند: «تقوا موجب می‌شود که در همه بن‌بست‌ها، به‌خصوص بن‌بست‌های اجتماعی، شما راه نجات پیدا کنید. گاهی یک کمک، یک مدد، یک نفس، یک خون به انسان می‌رسد از آن جایی که هیچ خیالش را نمی‌کرد و هیچ در محاسبات او نمی‌گنجید.» و این اهمیت تقوا را می‌رساند.

وی در پایان گفت: بر اساس قانون «إن مع العسر یسرا» و تکرار آن در آیه، هر سختی با دو آسانی همراه است. آن دو آسانی عبارتند از: یکی همان آرامش و سکینه‌ای که در دل سختی به مؤمن می‌رسد و دیگری گشایش و فرجی که پس از سختی ظاهر می‌شود. مؤمن با «انتظار فرج» - که خود یک نوع فرج و گشایش است - در همان حال سختی نیز آسانی را تجربه می‌کند و هرگز دچار یأس و بن‌بست نمی‌شود، چرا که بر اساس آیه «إن العاقبة للمتقین» وعده الهی حق است.