کد خبر: ۴۳۴۸۲۳۵

تاریخ: ۰۴ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۱:۱۸

اصول آموزش مجازی مؤثر/ ۶

چگونه کلاس اولی‌ها را با آموزش مجازی همراه کنیم

اولویت در آموزش دانش‌آموزان کلاس اولی با کاهش استرس و ایجاد حس امنیت است و در این راستا روش‌هایی مانند «دفتر احساسات»، «بازی احساسات»، یادگیری معکوس و پیام‌های دلداری معلم به خانواده، جایگزین نمره‌دهی سنتی و تدریس خشک و انعطاف‌ناپذیر شده است.

در عصر تحول دیجیتال، آموزش مجازی دیگر فقط یک ابزار کمکی نیست، بلکه به ستون فقرات نظام‌های یادگیری تاب‌آور تبدیل شده است. این شیوه نوین تعلیم و تربیت، با بهره‌گیری از فناوری‌های ارتباطی، مرز‌های فیزیکی کلاس‌های سنتی را درمی‌نوردد و امکان یادگیری مستمر، سیار و شخصی‌سازی‌شده را برای هر فرد در هر مکان و زمانی فراهم می‌کند.

وقتی کرونا همه‌گیر و مدارس غیرحضوری شد، کسی تصور نمی‌کرد که بتوان آموزش دانش‌آموزان را از طریق فضای مجازی پی گرفت، اما این امکان با همه سختی‌ها و مشقت‌هایش فراهم شد و این شیوه یادگیری در کشورمان رایج‌تر شد. ارزش راهبردی این نظام آموزشی زمانی عیان‌تر می‌شود که جامعه دستخوش بی‌نظمی‌ها و اختلالات گسترده‌ای مانند جنگ، بحران‌های امنیتی یا ... می‌شود.

در چنین شرایط دشواری که مدارس تخریب یا تعطیل می‌شوند یا به هر دلیلی امکان برگزاری حضوری کلاس‌های درس فراهم نیست، آموزش مجازی همچون پلی نجات‌بخش، تداوم جریان علم و آگاهی را ممکن می‌کند. اهمیت این مسئله فراتر از حفظ برنامه درسی است؛ آموزش در بحران، به کودکان و نوجوانان حس عادی‌بودن، هدفمندی و امید به آینده می‌دهد، از افت تحصیلی و بحران هویت جلوگیری می‌کند و بنیان‌های بازسازی فکری جامعه را در دوران پسابحران استحکام می‌بخشد. بنابراین، پرداختن به چیستی، چگونگی و ضرورت به‌کارگیری آموزش مجازی دانش‌آموزان در شرایط جنگی، نه یک بحث فنی صرف، که ضرورتی انسانی و ملی برای حفظ سرمایه‌های فکری و فرهنگی نسل آینده است.

در همین راستا خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی، مجموعه درس‎‌گفتارهایی را تهیه کرده است تا خانواده‌ها با آگاهی بیشتری نسبت به این آموزش‌ها، مسیر علم‌آموزی و آگاهی فرزندان خود را هموارتر کنند. مرتضی مجدفر، دکترای مدیریت آموزشی و پژوهشگر و مؤلف آثار آموزشی در این درس‌گفتارها به بیان نکات مهمی پرداخته است.

در قسمت ششم به ادامه موضوع «آموزش کلاس‌اولی‌ها در شرایط بحران» می‌پردازیم.

بخش دوم از آموزش کلاس اولی‌ها

در ادامه بخش دوم درس‌گفتار مربوط به آموزش کلاس‌اولی‌ها را پی می‌گیریم و براساس رویه پیشین مبتنی بر ارائه نکات، سایر نکات مرتبط با کلاس اولی‌ها را در ادامه می‌آوریم.

کلید ۲۱: کودک کلاس اولی در آغاز مسیر سوادآموزی قرار دارد و از نظر هیجانی هنوز شدیداً به حس امنیت، ثبات و رابطه عاطفی با معلم و خانواده وابسته است. در شرایط بحرانی، دانش‌آموزان این پایه متزلزل می‌شوند؛ بنابراین رویکرد آموزشی باید اولویت را بر بهبود احساس امنیت و سپس بر یادگیری نرم و منعطف قرار دهد.

کلید ۲۲: معلمان بهتر است در پایان هر جلسه تدریس مجازی، یک دقیقه نفس عمیق کشیدن را در برنامه خود قرار دهند یا با پخش صدای دلپذیر(مانند آواز پرنده، صدای آب، موسیقی لطیف و...) از کودکان بخواهند چشمان خود را ببندند و به صدا گوش دهند. والدین نیز می‌توانند این رویه را در منزل و هنگام کار انفرادی کودکان با پخش موسیقی‌های آرامش‌بخش انجام دهند.

کلید ۲۳: اگرچه حتی در پایه اول، درس‌ها و موضوعات آموزشی به‌صورت رشته‌ای و براساس دروس تقسیم‌بندی شده است، این موضوع برای کودکان چندان معنادار نیست. برای آن‌ها تفاوتی نمی‌کند که معلم در حال آموزش ریاضی است یا والدین با او علوم کار می‌کنند. مهم آن است که دروس گوناگون در لفافه‌ای جدانشدنی ارائه شوند. متخصصان تربیت به این روش، آموزش تلفیقی یا درهم‌تنیده می‌گویند. برای مثال، هنگامی که کودک گلی را نقاشی می‌کشد، بدون آنکه مستقیماً بیان کنیم در علوم به این قسمت کاسبرگ و به آن بخش‌ها گلبرگ و دم‌برگ گفته می‌شود، ضمن کشیدن نقاشی لذت‌بخش، آموزش علوم نیز صورت می‌گیرد. این کار در کلاس مجازی و منزل باید همزمان پیش برود و البته ویژه کلاس اولی‌ها نیست.

کلید ۲۴: معلم کلاس اولی به‌نوعی مشاور و همراه خانواده‌ها در قبال کودکان است. حتی ممکن است با ارسال پیام‌های کوتاه در فضای مجازی یا از طریق پیامک، به خانواده‌ها دلگرمی بدهد. برای مثال، اگر زلزله‌ای رخ داد یا صدای نابهنجار ناشی از انفجار شنیده شد، پیامک معلم می‌تواند این باشد: «اگر کودک شما از صدای انفجار ترسید، او را در آغوش بگیرید و بگویید: «من در امانم و تو نیز در امانی.» این پیام، حتی اگر فقط حس آرامش و امنیت ایجاد کند، کافی است.

کلید ۲۵: معلم در کلاس مجازی و فعالیت‌های پس از آن و والدین در خانه، می‌توانند «دفتر احساسات» راه بیندازند و از کودکان بخواهند هر روز با رنگ یا شکل، احساس خود را نقاشی کنند و ترجیحاً آن را در اختیار معلم قرار دهند تا گاهی در کلاس مرور شود و به احساسات کودکان اهمیت داده شده و حس شنیده‌شدن به آن‌ها القا گردد. کلاس اولی‌ها با چنین فعالیت‌هایی آرامش پیدا می‌کنند.

کلید ۲۶: آموزش در پایه اول با آموزش در پایه‌های دیگر متفاوت است. اساس آموزش در پایه اول بر مبنای آموزش مهارت زبان‌آموزی است. ارکان زبان‌آموزی چهار چیز است:

۱. گوش دادن، ۲. حرف زدن، ۳. خواندن، ۴. نوشتن.

از این رو، هر فعالیتی که معلم در کلاس کلاسیک یا مجازی در ارتباط با زبان‌آموزی انجام می‌دهد، باید به تقویت این چهار مهارت مربوط باشد.

کلید ۲۷: کتاب‌های درسی در سال‌های گذشته تغییرات زیادی کرده‌اند و به جای معلم‌محوری به سوی دانش‌آموزمحوری حرکت کرده‌اند. آموزش مجازی فرصتی است که این رویکرد جدی گرفته شود. در تدریس کلاسیک، معلم وقت داشت و به‌صورت رودررو درس می‌داد، اما در آموزش مجازی هم مواجهه رودررو وجود ندارد و هم وقت کم است. از این رو، به‌ویژه پس از دوران کرونا، روش تدریس جدیدی مطرح شد که «روش یادگیری معکوس» نام گرفت. در این روش، معلم اطلاعات، مهارت‌ها و نگرش‌های لازم برای تدریس یک مفهوم را روز یا روزهای قبل از تدریس در قالب فایل‌های صوتی، تصویری، کاربرگ و... در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهد و از آن‌ها یا از طریق والدین می‌خواهد این مواد ارسالی را قبل از کلاس مشاهده یا گوش کنند و کارهای لازم را انجام دهند. هنگامی که زمان تدریس فرا می‌رسد، معلم به دلیل وقت کمتر، از این پیش‌سازمان‌دهنده‌ها(پیش‌دانسته‌ها، پیش‌دیده‌ها، پیش‌شنیده‌ها و...) استفاده می‌کند و با ارجاع به این مواد آموزشی، تدریس خود را سریع‌تر و اثربخش‌تر پیش می‌برد. در این روش، نقش معلم در فراهم آوردن منابع پیش‌سازمان‌دهنده جذاب و بهره‌گیری از آن‌ها، و نقش والدین در همراهی با معلم برای مشاهده مواد آموزشی توسط فرزندان و تکرار و تمرین بسیار مهم است.

کلید ۲۸: معلمان کلاس اولی به همراه سایر معلمان، بهتر است برای خود آرشیوی از منابع پشتیبان(مانند فیلم، عکس، صوت، اینفوگراف و...) تهیه کنند و این منابع را در جای مطمئن(رایانه شخصی، سایت مدرسه یا گروه‌ها و کانال‌های مدرسه یا کلاس در فضای مجازی) قرار دهند تا هر زمان لازم شد، خودشان و نیز با راهنمایی آن‌ها، دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان به راحتی به این منابع دسترسی پیدا کنند.

کلید ۲۹: ممکن است همیشه اینترنت یا حتی برق در دسترس نباشد. فایل‌ها و منابعی را برای تدریس آفلاین تهیه و در بخش بایگانی فضای مجازی خود ذخیره کنید و از اولیا بخواهید همه این‌ها را بارگذاری و در بخشی از رایانه شخصی خود که حتماً باتری اضطراری شارژ شده دارد، ذخیره کنند. سپس به آن‌ها بگویید در صورت قطع برق یا اینترنت، براساس راهنمایی‌هایی که پیشتر ارائه کرده‌اید، خلع سلاح نشوند.

کلید ۳۰: با کمک سایر معلمان، گروه پشتیبانی معلمان را تشکیل دهید. این گروه می‌تواند در زمینه هم‌فکری برای روش‌های آرام‌سازی دانش‌آموزان تلاش کند. اگر مدرسه مشاور یا روان‌شناس دارد، همکاری با وی و در دسترس بودنش برای پایش نشانه‌های اضطراب یا ترس در کودکان لازم است. در صورتی که مدرسه فاقد مشاور است، شناسایی معلمان و اولیایی که در زمینه مسائل روان‌شناختی کودکان آشنایی دارند، بسیار مهم است. اگر هیچ‌کدام از این‌ها ممکن نبود، شناسایی واحدهای مشاوره و مراکز پاسخگویی تلفنی معضلات روان‌شناختی بسیار مفید خواهد بود.

کلید ۳۱: کودکان کلاس اولی برداشتی از مفهوم نمره ندارند و اساساً تا قبل از کلاس چهارم ابتدایی، دادن نمرات اعشاری(مانند نیم، بیست‌وپنج و هفتادوپنج صدم) برای آن‌ها بی‌معنی است. به همین دلیل سال‌هاست سامانه نمره‌دهی به کیفی‌توصیفی تغییر یافته است. با این وجود، کودکان در تبیین و تفسیر شاخص‌های کیفی مانند «خیلی خوب»، «نیاز به تلاش بیشتر» و موارد مشابه مشکل دارند. اگر این معضل در کلاس‌های حضوری همچنان وجود دارد، بدیهی است در کلاس‌های مجازی نیز وجود خواهد داشت.

کلید ۳۲: ممکن است برخی از کودکان در حین تدریس مجازی احساس ناآرامی کنند. مانند یک معلم انعطاف‌ناپذیر، روی اجرای طرح درس خود اصرار نکنید. کلاس اولی‌ها و البته سایر کودکان، بیشترین نیاز را به امنیت روانی، ثبات و ارتباط عاطفی دارند. در این حالت تدریس را قطع کنید و برای مثال، به آن‌ها یک قصه بگویید، شعری بخوانید، چند لطیفه ساده با قهرمان‌های هم‌جنس و هم‌سن خودشان بیان کنید. آموزش مهارت‌های کنترل احساسات، مهم‌تر از آموزش مفاهیم درسی است.

کلید ۳۳: اگر احساس ناامنی روحی کودکان از بین نرفته است و آن‌ها نیاز به پیوند عاطفی بیشتری دارند، برای همه آن‌ها یک پیام صوتی یا تصویری کلی ارسال کنید و اگر می‌دانید مشکلات برخی بیشتر است، از لطف معلمی خود استفاده کنید و لذت دریافت پیام نوشتاری، صوتی یا تصویری اختصاصی را به آن کودک بچشانید. مطمئن باشید این لذت‌های اعطا شده به کودکان همیشه با آن‌ها خواهد بود.

کلید ۳۴: یکی از وظایف معلم کلاس اولی در شرایط بحران، کاهش استرس خانواده‌هاست. بنابراین بهتر است هر از چند گاهی، با اعلام قبلی، برای خانواده‌ها نشست مجازی برگزار کند. در این نشست، بهتر است هم پدر و هم مادر حضور داشته باشند و ترتیبی اتخاذ شود که این نشست‌ها، مانند جلسات معمول انجمن اولیا و مربیان، صرفاً با حضور مادران تشکیل نشود و پدران نیز حضور داشته باشند. مگر تربیت یک کار زنانه است که برخی آقایان از این کار استعفا می‌دهند و خود را کنار می‌کشند؟ هدف این کار، کاهش استرس خانواده‌ها و آموزش والدین برای همراهی آرام و بدون فشار است. ما به دنبال یادگیری آرام و تدریجی هستیم، نه عملکرد بالا.

کلید ۳۵: مدیریت هیجان‌ها نیز از وظایف معلم کلاس اول و هر معلم دیگری است. معلم می‌تواند «بازی احساسات» راه بیندازد؛ برای مثال، هنگامی که کودکان می‌ترسند، از آن‌ها بخواهید تصویر یک شکلک بکشند و وقتی متوجه می‌شوید حالشان دگرگون شده است، از آن‌ها بخواهید با رنگ نشان دهند حالشان چگونه است.

کلید ۳۶: ایجاد حس تعلق به جمع، وظیفه معلم کلاس اولی و البته هر معلم دیگری است. هنگامی که کودک پشت ماشین بی‌روح(دستگاه) نشسته است، با استفاده از فعالیت‌های گروهی ساده مانند خواندن شعر، گفتن نام دوستان، نشان دادن اسباب‌بازی مورد علاقه خود به همکلاسی‌ها از طریق دوربین کلاس مجازی و... به آن‌ها نشان دهید که در جمع حضور دارند.

کلید ۳۷: کودکان پس از مدتی نشستن پشت دستگاه، احساس خستگی و رخوت می‌کنند. در مقاطع زمانی مشخص از آن‌ها بخواهید بلند شوند، حرکات ساده ورزشی انجام دهند، ماهیچه‌های کوچک خود را ورز دهند و سپس کار را ادامه دهند. ممکن است در نخستین بارها با بی‌نظمی، هیاهو و حتی از دست رفتن وقت کلاس روبرو شوید، اما پس از مدتی همه چیز عادی خواهد شد.

کلید ۳۸: کلاس اولی‌ها شش کتاب دارند: خواندن و نوشتن(فارسی)، ریاضیات و جهان پیرامون(علوم تجربی)، قرآن، هنر و تربیت بدنی. از این شش کتاب، سه‌ مورد اول در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد و سه‌ مورد دوم به‌صورت تک‌نسخه‌ای در اختیار معلمان قرار می‌گیرد تا از روی کتاب‌ها تدریس کنند و موارد را با دانش‌آموزان در میان بگذارند. هر یک از این شش کتاب ویژگی‌هایی دارند که معلمان، بسته به حضوری یا مجازی بودن کلاس، آن‌ها را تدریس می‌کنند. سه کتاب اولی تقریباً اساس آموزش کلاس اول را در بر می‌گیرد و آموزش‌ها روی محتوای این کتاب‌ها پیش می‌رود.

کلید ۳۹: در درس هنر، هدف معلمان هنرمند کردن کودکان نیست، بلکه تقویت حس زیبایی‌شناسی دانش‌آموزان و زیبابین و زیباشناس کردن آن‌هاست. معلمان در قرآن به دنبال حفظ آیات و پیش‌رفت طوطی‌وار نیستند، بلکه هدف اصلی انس یافتن کودکان با قرآن است. البته یادگیری برخی آیات و مفاهیم به صورت حفظی، در صورتی که موجب اذیت کودکان نشود، بسیار خوب است و باعث علاقه‌مند شدن آن‌ها به کتاب مقدس می‌شود. در تربیت بدنی نیز همین‌گونه است. کسی به دنبال ورزشکار و تنومند کردن دانش‌آموزان نیست؛ هدف پرورش ماهیچه‌های بزرگ و کوچک آن‌ها و جنب‌وجوش، حرکت و در یک کلام سلامت آن‌هاست. اگر ورزشی را نیز به‌صورت اختصاصی دنبال کنند، بلامانع است و حتی بهتر است آن را ترویج کرد. معلمان در تدریس کلاس‌های کلاسیک و مجازی خود این موارد را در نظر دارند و انتظارشان این است که اولیا نیز در منزل این موارد را مد نظر داشته باشند و با هدف‌های آموزشی همراهی کنند.

کلید ۴۰: بهتر است معلمان و اولیای دانش‌آموزان نسخه الکترونیکی کتاب‌ها را نیز در دسترس داشته باشند. این مواد آموزشی را می‌توانید از سایت اینترنتی دفتر چاپ و توزیع کتاب‌های درسی وزارت آموزش‌وپرورش به نشانی: https://chap.sch.ir بارگذاری و ذخیره کنید.