کد خبر: ۴۳۴۸۴۰۶

تاریخ: ۱۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۸:۰۰

یک کارشناس رسانه مطرح کرد

۲ اصل مدیریت اخبار خانواده‌ در شرایط بحران

امین بسطامی، کارشناس رسانه معتقد است: ساده‌ترین و مؤثرترین راهکار‌هایی که رسانه‌ها می‌توانند به خانواده‌ها برای مدیریت مصرف اخبار در شرایط فعلی و جنگ شدید رسانه توصیه کنند، بر پایه دو اصل اساسی است؛ یکی «محدودیت زمان‌مند» و دوم «اولویت‌بندی منبع» است.

رسانه‌ها به ویژه رسانه ملی در جنگ رمضان و پس از آن با تولید محتوای رسانه‌ای، نقش خود را به خوبی ایفا کردند، اما کارشناسان بر این باورند که فقدان تنوع محتوایی و بازتاب بی‌وقفه رویداد‌های پرتنش، توان روانی جامعه را تحلیل می‌برد و نیاز به برنامه‌های متفاوت و متوازن را دوچندان می‌کند. ایجاد فضایی برای استراحت ذهنی مخاطبان، توجه به گروه‌های حساس مانند بیماران و پرهیز از یکدست‌ شد ددظسازی پیام‌ها، از ضرورت‌های یک عملکرد حرفه‌ای در رسانه است. این مسئله، به این معنی نیست که دیگر به تولید محتوا درباره جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران نپردازیم؛ چرا که پساجنگ نیاز به روایت دارد و وظیفه رسانه‌ها سخت‌تر می‌شود، بلکه ۵ تولید محتوا ضدر زمینه‌های دیگر را نیز مورد توجه قرار دهند.

ایکنا در این راستا با امین بسطامی، کارشناس رسانه و مدیر اندیشکده رسانه‌ای افق گفت‌وگو کرده است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ رسانه برای خروج از «یکنواختی محتوای جنگی» و جلوگیری از فرسایش روانی مخاطب، چه راهکار‌های خلاقانه و مسئولانه‌ای در قالب‌های متنوع می‌تواند اجرا کند؟

رسانه‌ها برای خروج از یکنواختی محتوای جنگی و جلوگیری از فرسایش روانی مخاطب، می‌توانند از قالب‌های متنوع و خلاقانه‌ای استفاده کنند که هم مسئولانه بوده و هم جذاب روایت کنند. امروز رسانه‌ای می‌تواند حرف آخر را بزند که روایتگر باشد و بتواند با روایت، حق را به مردم و به افکار عمومی انتقال دهد، چون ما از همین ابزار روایت ضربه‌های بسیاری خورده‌ایم. در بعد رسانه‌ای می‌توان مثلاً به جای پخش مداوم تصاویر مستقیم جنگی، گزارش‌های تحلیلی عمیق با تمرکز بر روایت‌های انسانی تهیه شود؛ مانند داستان‌های زندگی روزمره مردم در شرایط سخت، یا مستند‌هایی درباره تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی. گفت‌وگوی تخصصی با روان‌شناسان و جامعه‌شناسان، یا محتوای گرافیکی و انیمیشن که مفاهیم پیچیده را ساده نشان بدهد.

چون در شرایط فعلی به دلیل حجم بالای محتوا، مخاطبان به سمت محتوا‌هایی می‌روند که ساده باشد و بیشترین مفهوم را القا کند و از همه مهمتر در شرایط فعلی از امید صحبت کند، چون عنصر امید، امروز به شدت در جامعه ما نیاز است و تمام رسانه‌هایی که ضد ایران هستند روی همین مسئله کار می‌کنند. از منظر قرآنی نیز، این رویکرد با تأکید بر «صبر» و «توکل» همخوانی دارد. قرآن در آیات متعدد مانند سوره بقره، آیه ۱۵۵ به ما یادآوری می‌کند که در سختی‌ها، امید به رحمت الهی را حفظ کنیم تا فرسودگی روانی رخ ندهد؛ از این رو رسانه مسئول، یکنواختی را با تنوع مسئولانه می‌شکند، نه با فرار از واقعیت.

ایکنا ـ از منظر یک کارشناس رسانه، ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین راهکار‌های ارتباطی و ساختاری که رسانه‌ها می‌توانند به خانواده‌ها برای مدیریت مصرف اخبار در شرایط اینفودمی توصیه کنند، چیست؟

ساده‌ترین و مؤثرترین راهکار‌هایی که رسانه‌ها می‌توانند به خانواده‌ها برای مدیریت مصرف اخبار در شرایط فعلی و جنگ شدید رسانه توصیه کنند، بر پایه دو اصل اساسی است؛ یکی «محدودیت زمان‌مند» و دوم «اولویت‌بندی منبع» است. امروز بخش اعظمی از مردم درگیر اخبار‌هایی هستند که صرفاً برای جذب دنبال کننده مطرح می‌شود. از نظر ارتباطی، رسانه‌ها باید این تفکر را جا بیندازند که خانواده‌ها را تشویق کند، روزانه فقط دو بازه کوتاه مثلاً ۲۰ دقیقه صبح و عصر اخبار را دنبال کنند و بقیه زمان را به گفت‌وگوی خانوادگی درباره محتوای مصرف‌شده اختصاص دهند، چون در شرایط فعلی و انفجار مطالب تحلیل سخت‌تر است.

از نظر ساختاری نیز، در حال حاضر سخن گفتن سخت شده است، چون مخاطب به انفجار خبر رسیده و دیگر به یک با دو کانال اکتفا نمی‌کند، اما پیشنهاد می‌شود اپلیکیشن‌های مهم و پرمخاطب می‌توانند کانال‌هایی با برچسب‌های شفاف مانند تأییدشده توسط منابع معتبر ایجاد کنند و رسانه‌ها ابزار‌های ساده‌ای مثل چک‌لیست(قبل از به‌اشتراک‌گذاری) را در اختیار مخاطبان بگذارند.

مؤثرترین توصیه‌ای که می‌توان به خانواده‌ها داشت، این است که؛ اخبار را به صورت جمعی مصرف کنند و هر خبر را با سؤال(منبع آن چیست؟) بررسی کنند. این رویکرد دقیقاً همان آموزه قرآنی در سوره «نسا»، آیه ۸۳ است که می‌فرماید؛ وقتی خبری از امنیت یا ترس آمد، آن را فوراً پخش نکنید، بلکه به اهل تحقیق بسپارید تا حقیقت استخراج شود. این روش ساده، هم اضطراب را کاهش می‌دهد و هم عادت‌های سالم ارتباطی را تقویت می‌کند.

ایکنا ـ در شرایط جنگی، رسانه‌ها اغلب بین دو آسیب گیر می‌کنند؛ بازتولید صحنه‌های دردناک در مقابل امیدبخشی. چه راهبرد‌های تولید محتوا و ویراستاری را برای تعادل بین صداقت خبری و مسئولیت اجتماعی پیشنهاد می‌دهید؟

در شرایط جنگی فعلی، به ویژه رسانه‌هایی که کارشان تخصص در حوزه رسانه نیست و صرفا کانال خبری برای جمع کردن دنبال کننده تأسیس می‌کنند، چون خط تحلیل ندارند، بین بازتولید درد و تزریق امید کاذب گیر می‌کنند. راهکار و راهبرد این موضوع لایه‌بندی محتوا است؛ یعنی ابتدا صداقت خبری را با ارائه واقعیت‌های تأییدشده حفظ کنید و اگر خودتان به علوم رسانه مسلط نیستید، تحلیلی اضافه نکنید و باعث گمراهی مخاطب نشوید.

اما برای راهکار، مثلاً صحنه‌های دردناک را با(هشدار حساسیت) و بدون تکرار بی‌مورد پخش کنید. سپس، محتوا را در لایه دوم با روایت‌های متعادل همراه کنید، مثلاً پس از گزارش یک حادثه، بلافاصله به داستان‌های مقاومت، کمک‌های انسانی یا دستاورد‌های کوچک جامعه بپردازید که مخاطب فقط خبر هولناک نشنود.

درواقع ما باید به رسانه‌ها یاد بدهیم؛ اولاً علوم رسانه تخصص خود را دارد دوماً، در تولید محتوا، از تکنیک «روایت چرخه‌ای» استفاده کنید؛ یعنی واقعیت → تحلیل → راه‌حل. این کار هم صداقت را حفظ می‌کند و هم مسئولیت اجتماعی آن رسانه را ایفا می‌کند. از منظر قرآنی، قرآن ما را به «قول سدید» یعنی سخن درست و محکم و پرهیز از فساد در زمین دعوت می‌کند؛ یعنی رسانه نباید با اغراق در درد، روحیه جامعه را تضعیف کند و نه با پوشاندن حقیقت، اعتماد را از بین ببرد.

ایکنا ـ رسانه‌های حرفه‌ای چه سازوکار‌های مشخصی برای راستی‌آزمایی لحظه‌ای و جلوگیری از انتشار اخبار جعلی در جنگ دارند؟ و چه توصیه فوری برای مخاطب حرفه‌ای برای تشخیص سریع خبر جعلی دارید؟

راستی‌آزمایی توسط مردم با رسانه‌ها، تکنیک کاملاً متفاوتی دارد؛ برای عموم مردم ۶ عنصر سواد رسانه کافی است، ولی رسانه‌های حرفه‌ای، باید برای راستی‌آزمایی اخبار سازوکار‌های مشخص و لایه‌ای داشته باشند؛ اول رسانه‌هایی که عموم مردم منبع محسوب می‌کنند، باید تیم‌های اختصاصی (واحد verification یعنی تأیید) که ۲۴ ساعته فعال هستند و از ابزار‌های OSINT (مانند جستجوی معکوس تصویر، تحلیل متادیتا و نقشه‌های ماهواره‌ای) استفاده می‌کنند، داشته باشند، دوم پروتکل (دو منبع مستقل) قبل از انتشار هر خبر حساس را چک کنند. راه‌های زیادی برای اینکار هست، مانند شبکه‌های بین المللی (fact-checker یا بررسی کننده واقعیت) که شامل مثلا IFCN و ... می‌شود یا هوش مصنوعی تخصصی مناسب خواهد بود، برای مخاطب حرفه‌ای مانند خبرنگاران، توصیه این است که در ۳۰ ثانیه اول، سه سؤال کلیدی از خودتان و آن خبر بپرسید؛

۱. منبع اولیه کیست؟ (اگر ناشناس یا فقط یک طرفه بود، شک کنید)

۲. آیا تصاویر و ویدیو‌ها با جستجوی معکوس تأیید می‌شوند؟

۳. زمان و مکان خبر با واقعیت‌های شناخته‌شده و اطلاعات خبر و حادثه همخوانی دارد؟

لطفا و خواهشاً اگر پاسخی منفی بود، منتشر نکنید. قرآن در همان آیه ۸۳ سوره «نسا» دقیقاً همین را توصیه می‌کند؛ خبر را به (رسول و اولی‌الامر) یعنی متخصصین این امر ارجاع دهید تا از بروز انفجار فیک نیوز‌ها هم جلوگیری بشود.

در پایان تأکید می‌کنم، ما باید برای مردم و حتی رسانه‌ای‌ها جا بیندازیم، رسانه امری تخصصی است و نیازمند علم و یادگیری است، نه تفریحی و سرگرمی و صرفً وسیله و اسباب جمع کردن دنبال‌کننده، رسانه رسالت دارد.