کد خبر: ۴۳۴۸۴۶۵

تاریخ: ۰۵ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۲:۰۶

یادداشت

از تقابل مستمر تا رقابت فرسایشی؛ بازخوانی معادلات جدید منطقه

به قلم علیرضا تقوی‌نیا، کارشناس بین‌الملل

تحولات جاری در منطقه را نمی‌توان در چارچوب یک جنگ متعارف با نقطه آغاز و پایان مشخص تحلیل کرد. آنچه امروز در جریان است، شکل‌گیری نوعی «تقابل مستمر و چندلایه» است که در آن، سطح درگیری‌ها ممکن است در مقاطع مختلف افزایش یا کاهش یابد، اما اصل رقابت راهبردی میان بازیگران اصلی همچنان پابرجاست. این وضعیت باعث شده مرز میان صلح، تنش و جنگ به‌صورت سنتی آن کمرنگ شود و نوعی حالت خاکستری و پایدار از بحران شکل بگیرد.

در چنین شرایطی، هر یک از طرف‌ها تلاش می‌کنند از مجموعه‌ای از ابزارهای نظامی، امنیتی، اقتصادی و رسانه‌ای برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند. این ترکیب چندلایه باعث شده معادلات منطقه‌ای پیچیده‌تر از گذشته شود و پیش‌بینی رفتار بازیگران با دشواری بیشتری همراه باشد. در واقع، منطقه در وضعیت یک رقابت فرسایشی قرار گرفته که در آن، مدیریت بحران به اندازه ایجاد آن اهمیت دارد.

راهبرد پیروزی سریع و منطق تغییر موازنه

در تحلیل رفتار برخی بازیگران اصلی، می‌توان به رویکردی اشاره کرد که بر دستیابی به یک پیروزی سریع، قاطع و کم‌هزینه استوار است. این رویکرد بر این فرض بنا شده که با وارد کردن یک ضربه تعیین‌کننده، می‌توان موازنه قدرت را تغییر داد و طرف مقابل را وادار به عقب‌نشینی در موضوعات راهبردی کرد. در این چارچوب، موضوعاتی مانند مسیرهای انرژی، نقاط حساس ژئوپلیتیکی و گلوگاه‌های اقتصادی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند.

با این حال، تجربه‌های میدانی نشان داده‌اند که چنین راهبردهایی در محیط‌های پیچیده و چندلایه منطقه‌ای، لزوماً به نتایج پایدار منجر نمی‌شوند. حتی در مواردی، این اقدامات به جای حل بحران، موجب تشدید آن و ورود به فازهای جدیدی از تنش شده‌اند. از همین رو، نگاه مبتنی بر «پیروزی سریع» با محدودیت‌های جدی در عرصه اجرا مواجه است.

سناریوهای فشار چندلایه و ابزارهای متنوع

در فضای کنونی، مجموعه‌ای از سناریوهای فشار قابل مشاهده است که از اقدامات محدود امنیتی تا عملیات هدفمند علیه زیرساخت‌ها را در بر می‌گیرد. هدف اصلی این اقدامات معمولاً ایجاد تغییر در رفتار طرف مقابل یا افزایش قدرت چانه‌زنی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی است. در برخی تحلیل‌ها نیز به استفاده از ابزارهای ترکیبی اشاره می‌شود که ابعاد نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی را هم‌زمان در بر می‌گیرد.

با این حال، کارآمدی این ابزارها در بلندمدت محل تردید است. بسیاری از این اقدامات ممکن است اثرات مقطعی ایجاد کنند، اما به‌تنهایی قادر به تغییر بنیادین در معادلات راهبردی نیستند. در مقابل، واکنش‌های متقابل و چرخه‌های تلافی‌جویانه می‌تواند سطح تنش را در منطقه افزایش دهد و شرایط را پیچیده‌تر سازد.

اهمیت ژئوپلیتیک و نقش نقاط راهبردی

جغرافیا در این تقابل نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. برخی مناطق به دلیل موقعیت خاص خود در مسیرهای انرژی، تجارت جهانی یا دسترسی‌های نظامی، به نقاط حساس ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند. این نقاط در محاسبات راهبردی طرفین جایگاه ویژه‌ای دارند و هرگونه تغییر در وضعیت آن‌ها می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

در چنین شرایطی، تلاش برای اثرگذاری بر این نقاط، بخشی از رقابت کلان میان بازیگران اصلی است. با این حال، کنترل یا تغییر وضعیت این مناطق با موانع متعدد سیاسی، امنیتی و لجستیکی مواجه است. علاوه بر آن، ورود سایر بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نیز می‌تواند معادلات را پیچیده‌تر کند و هزینه هرگونه اقدام را افزایش دهد.

منطق فرسایشی درگیری و مسئله تاب‌آوری راهبردی

یکی از ویژگی‌های اصلی وضعیت کنونی، حرکت به سمت یک الگوی فرسایشی است. در این الگو، پیروزی نه در یک اقدام مشخص، بلکه در توان ادامه‌دادن و مدیریت فشارهای بلندمدت تعریف می‌شود. به بیان دیگر، آنچه تعیین‌کننده است، میزان تاب‌آوری طرفین در برابر فشارهای مستمر اقتصادی، نظامی و سیاسی است.

در این چارچوب، توان بازسازی منابع، حفظ انسجام داخلی و مدیریت بحران‌های هم‌زمان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. هر طرفی که بتواند این مؤلفه‌ها را بهتر مدیریت کند، در موقعیت برتری قرار خواهد گرفت. همین مسئله باعث شده درگیری‌ها از سطح نظامی صرف خارج شده و به یک رقابت چندبعدی تبدیل شوند که ابعاد اقتصادی و اجتماعی نیز در آن نقش دارند.

اقتصاد جهانی به‌عنوان میدان غیرمستقیم درگیری

یکی از مهم‌ترین ابعاد این تقابل، تأثیر غیرمستقیم آن بر اقتصاد جهانی است. بازار انرژی به‌ویژه نفت و گاز، در این میان نقش محوری دارد و هرگونه تنش در منطقه می‌تواند به سرعت بر قیمت‌های جهانی اثر بگذارد. این تغییرات، به نوبه خود، پیامدهایی مانند افزایش تورم، کاهش رشد اقتصادی و فشار بر دولت‌ها را به همراه دارد.

در نتیجه، اقتصاد جهانی به یکی از میدان‌های غیرمستقیم این رقابت تبدیل شده است. تصمیمات امنیتی و سیاسی در منطقه، به‌سرعت در بازارهای جهانی بازتاب پیدا می‌کند و همین موضوع باعث شده پیوند میان امنیت و اقتصاد بیش از گذشته تقویت شود. این وضعیت، سطح پیچیدگی تصمیم‌گیری را در سطح بین‌المللی افزایش داده است.

جنگ روایت‌ها و نقش افکار عمومی

در کنار ابعاد سخت‌افزاری، بعد نرم این تقابل نیز اهمیت فزاینده‌ای یافته است. مدیریت افکار عمومی، کنترل روایت‌ها و جهت‌دهی به برداشت اجتماعی از تحولات، به یکی از ابزارهای اصلی در این رقابت تبدیل شده است. در بسیاری از موارد، افکار عمومی می‌تواند بر تصمیمات سیاسی و راهبردی دولت‌ها اثر مستقیم بگذارد.

افزایش هزینه‌های اقتصادی و امنیتی در کشورهای مختلف، حساسیت افکار عمومی را نسبت به تداوم تنش‌ها افزایش داده است. همین مسئله باعث شده جنگ روایت‌ها به بخشی جدایی‌ناپذیر از این تقابل تبدیل شود. رسانه‌ها و شبکه‌های ارتباطی در این میان نقش کلیدی دارند و هر طرف تلاش می‌کند روایت خود را در سطح گسترده‌تری تثبیت کند.

احتمال گسترش تنش به سایر مناطق جهان

در تحلیل‌های کلان، این احتمال مطرح است که تنش‌ها محدود به یک منطقه باقی نمانند. در صورت تشدید وضعیت، ممکن است سایر نقاط جهان نیز تحت تأثیر قرار گیرند. مناطقی مانند شرق آسیا و شرق اروپا از جمله نقاطی هستند که ظرفیت تبدیل شدن به کانون‌های جدید تنش را دارند.

فعال شدن هم‌زمان این گسل‌های ژئوپلیتیکی می‌تواند تمرکز قدرت‌های بزرگ را دچار پراکندگی کند و نظم بین‌المللی را وارد مرحله‌ای جدید سازد. در چنین حالتی، پیش‌بینی‌پذیری تحولات کاهش یافته و سطح عدم قطعیت در نظام جهانی افزایش می‌یابد. این وضعیت می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای امنیت و اقتصاد جهانی به همراه داشته باشد.

جمع‌بندی؛ زمان به‌عنوان متغیر تعیین‌کننده در رقابت فرسایشی

در نهایت، آنچه در این تقابل اهمیت دارد، نه یک رویداد مقطعی، بلکه روندی بلندمدت و پیچیده است. این روند نشان می‌دهد که رقابت جاری ماهیتی فرسایشی و چندبعدی دارد که در آن، زمان نقش یک متغیر راهبردی را ایفا می‌کند.

توانایی هر یک از طرف‌ها در حفظ انسجام داخلی، مدیریت فشارهای خارجی و انطباق با شرایط متغیر، تعیین‌کننده مسیر آینده خواهد بود. در چنین فضایی، هیچ‌یک از ابعاد نظامی، اقتصادی یا رسانه‌ای به‌تنهایی تعیین‌کننده نیستند، بلکه ترکیب این عوامل است که موازنه نهایی را شکل می‌دهد. بنابراین، تحلیل این وضعیت نیازمند نگاهی جامع، چندلایه و بلندمدت است که بتواند پیچیدگی‌های موجود را درک و تبیین کند.