کد خبر: ۴۳۴۸۸۶۴

تاریخ: ۰۷ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۴:۰۳

اصول آموزش مجازی مؤثر/ ۸

مدیریت استرس کنکوری‌ها در دوران آموزش مجازی

استرس در کنکوری‌ها واکنشی طبیعی در برابر تهدید و خطر است که بدن را در وضعیت هشدار قرار می‌دهد. اما این واکنش نباید مزمن شود. نگرانی مداوم از آینده تحصیلی و معیشت، ضرورت ارائه کمک‌های روان‌شناختی را دوچندان می‌کند؛ چه آنکه روش‌های ساده و کاربردی برای حفظ آرامش درونی در بحران وجود دارد.

در عصر تحول دیجیتال، آموزش مجازی دیگر فقط یک ابزار کمکی نیست، بلکه به ستون فقرات نظام‌های یادگیری تاب‌آور تبدیل شده است. این شیوه نوین تعلیم و تربیت، با بهره‌گیری از فناوری‌های ارتباطی، مرز‌های فیزیکی کلاس‌های سنتی را درمی‌نوردد و امکان یادگیری مستمر، سیار و شخصی‌سازی‌شده را برای هر فرد در هر مکان و زمانی فراهم می‌کند.

وقتی کرونا همه‌گیر و مدارس غیرحضوری شد، کسی تصور نمی‌کرد که بتوان آموزش دانش‌آموزان را از طریق فضای مجازی پی گرفت، اما این امکان با همه سختی‌ها و مشقت‌هایش فراهم شد و این شیوه یادگیری در کشورمان رایج‌تر شد. ارزش راهبردی این نظام آموزشی زمانی عیان‌تر می‌شود که جامعه دستخوش بی‌نظمی‌ها و اختلالات گسترده‌ای مانند جنگ، بحران‌های امنیتی یا ... می‌شود.

در چنین شرایط دشواری که مدارس تخریب یا تعطیل می‌شوند یا به هر دلیلی امکان برگزاری حضوری کلاس‌های درس فراهم نیست، آموزش مجازی همچون پلی نجات‌بخش، تداوم جریان علم و آگاهی را ممکن می‌کند. اهمیت این مسئله فراتر از حفظ برنامه درسی است؛ آموزش در بحران، به کودکان و نوجوانان حس عادی‌بودن، هدفمندی و امید به آینده می‌دهد، از افت تحصیلی و بحران هویت جلوگیری می‌کند و بنیان‌های بازسازی فکری جامعه را در دوران پسابحران استحکام می‌بخشد. بنابراین، پرداختن به چیستی، چگونگی و ضرورت به‌کارگیری آموزش مجازی دانش‌آموزان در شرایط جنگی، نه یک بحث فنی صرف، که ضرورتی انسانی و ملی برای حفظ سرمایه‌های فکری و فرهنگی نسل آینده است.

در همین راستا خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی، مجموعه درس‎‌گفتار‌هایی را تهیه کرده است تا خانواده‌ها با آگاهی بیشتری نسبت به این آموزش‌ها، مسیر علم‌آموزی و آگاهی فرزندان خود را هموارتر کنند. مرتضی مجدفر، دکترای مدیریت آموزشی و پژوهشگر و مؤلف آثار آموزشی در این درس‌گفتار‌ها به بیان نکات مهمی پرداخته است.

قسمت هشتم به موضوع «کنکوری‌ها و سال آخری دبیرستان‌ها در شرایط بحران» اختصاص دارد که در دو قسمت به آن خواهیم پرداخت.

پیش از این، در گفتاری جداگانه به دانش‌آموزان کلاس اولی پرداخته شد. اکنون در این درس‌گفتار، به دانش‌آموزان پایه پایانی دوره متوسطه و داوطلبان کنکور می‌پردازیم؛ به بیان دیگر، به آغاز و انجام «کهنه‌کتاب آموزش». همان‌گونه که کلیم کاشانی سروده است: «ما ز آغاز و ز انجام جهان بی‌خبریم/ اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است»، اما خوشبختانه در کهنه‌کتاب آموزش، آغاز و انجام آن یعنی نوگلان کلاس اولی و نوجوانان و جوانان کنکوری یا در آستانه کنکور، همراه با پدران، مادران، مربیان و معلمانشان حاضر و آماده‌اند و چشم به راه کلیدهایی که تقدیم آنها خواهد شد. در این درس‌گفتار، پانزده کلید خطاب به کنکوری‌ها و دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان ارائه می‌شود.

1: کنکوری‌ها و سال‌های پایانی دبیرستان که دغدغه ورود به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی را دارند، به دلیل بالا بودن سن‌شان نسبت به سایرین، شاید راحت‌تر بتوانند خودشان را با شرایط بحرانی وفق دهند؛ اما در هر صورت، نوجوان‌اند و هر آینه ممکن است دلهره امتحانات پیش‌رو، از جمله کنکور آنها را آزار دهد. برای این قبیل افراد، شاید موارد متمرکز، مانند کلاس مجازی مدرسه‌ای، مدرسه تلویزیونی، شبکه شاد و مواردی از این دست، اندکی کارساز باشد، اما اغلب خودشان، دنبال روش‌های جایگزین هستند.

۲: کنکوری‌ها اغلب به جست‌وجو و استفاده از سایت‌ها، مراکز، پلتفرم‌ها و درگاه‌هایی می‌پردازند که حتی برای مدیران، معلمان و خانواده‌ها ناشناخته است. این دانش‌آموزان، ارتباطات مجازی(اعم از آنلاین یا آفلاین) را متناسب با هزینه‌های ممکن و قابلیت‌هایی که در اختیار دارند، شناسایی و به کار می‌گیرند. اکنون در اینترنت درگاه‌هایی وجود دارد که به راحتی و حتی بدون هیچ هزینه‌ای، دروس دوره دبیرستان و تمرینات مرتبط با کنکور را به شکلی مطلوب ارائه می‌دهند. وظیفه مدارس، شناسایی هرچه بیشتر این درگاه‌ها و معرفی آن‌ها به دانش‌آموزان است.

۳: اگرچه کنکوری‌ها اغلب از کلاس‌های مجازی مدرسه خود استقبال نمی‌کنند، اما مدیران مدارس نباید به هیچ وجه خود را از انجام این وظیفه معاف بدانند. اگر مدیران وظیفه خود را به درستی انجام دهند، مطمئن باشند دانش‌آموزان گام به گام آنها  را همراهی خواهند کرد.

۴: درست است که دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه، به ویژه کنکوری‌ها، جزئیات بازار کتاب‌ها، سی‌دی‌ها و بسته‌های آموزشی را به خوبی می‌شناسند، اما بهتر است هیئت علمی دبیرستان‌ها خود دست به کار شوند و فهرستی از این قبیل مواد آموزشی را تهیه کنند و در شرایط بحرانی، از طریق فضای مجازی در اختیار دانش‌آموزان قرار دهند. یقین بدانید که دانش‌آموزان دبیرستانی با دل پاک خود شما را دعا خواهند کرد.

۵: اگر کلاس‌های مجازی دبیرستان رونق نمی‌یابد، می‌توانید با تغییر روش، میزان استقبال را افزایش دهید. برای مثال، جلسات مجازی رفع اشکال موضوعی برگزار کنید، نشست‌های مرور درسی را در چند نوبت ترتیب دهید، سمینار مجازی برای کاهش اضطراب و نگرانی برقرار کنید، یا حتی برای کاهش تنش، جلسات لطیفه‌گویی و «خنده جمعی» برگزار کنید. باور داشته باشید که دانش‌آموزان به خنده و شادی نیز نیاز دارند.

۶: مدرسه و والدین به دانش‌آموزان توصیه کنند که ویدئوهای آموزشی را با سرعت بالاتر(مانند ۱.۵ یا ۲ برابر) تماشا کنند تا بتوانند در زمان خود صرفه‌جویی کنند. البته این کار نیاز به آمادگی قبلی در زمینه آشنایی با دروس و داشتن تمرکز بالا دارد و همچنین دارای آسیبی است که می‌توان تا حدودی آن را نادیده گرفت. وقتی به این روش عادت کنید، در آینده هنگام حضور در کلاس‌های حضوری دانشگاه، تحمل و حوصله گوش دادن به صحبت‌های اساتید با سرعت عادی را نخواهید داشت.

۷: خانواده‌ها در نظر داشته باشند که سکوت و سکونتِ بیش از حد برای کنکوری‌ها در خانه و تلاش افراطی برای ایجاد فضایی کاملاً آرام و بی‌صدا در منزل، به هیچ وجه به صلاح آنان نیست. این یک تجربه غیرواقعی است و بدیهی است که وقتی دانش‌آموزان در شرایط واقعی قرار گیرند، قادر به حفظ تمرکز خود نخواهند بود.

۸: هنگامی که فرزندان ما در ایام بحرانی(و حتی در شرایط عادی آمادگی برای کنکور و آزمون‌های نهایی و متمرکز)، در آزمون‌های غیرحضوری آنلاین با شرایط غیرواقعی شرکت می‌کنند، خانواده باید ترتیبی اتخاذ کند که شرایط، واقعی و مشابه جلسه آزمون باشد. در کدام آزمون است که مادر برای فرزند خود میوه، شیرینی و شربت سرو می‌کند یا برای او خرما، شیر و کیک می‌آورد؟ اگر پدران و مادران اندکی صبر کنند، آزمون پس از مدتی به پایان می‌رسد.

۹: در دوران آمادگی برای کنکور، به ویژه اگر این دوران با بحران همراه باشد، در خانه‌ای که معلمی انگیزه‌بخش، شوخ‌طبع و حرفه‌ای حضور ندارد، نقش پدران و مادران بسیار مهم است. پدران و مادران گرامی! به جای تأکید بیش‌تر بر مطالعه فرزندتان، به او امید و انگیزه بدهید. در کنار او باشید و شوخ‌طبعی و گفت‌وگو و خنده را فراموش نکنید.

۱۰: دانش‌آموزان در دوران آمادگی برای کنکور، به ویژه در شرایط بحرانی، در خانه تنها هستند و با دوستان مدرسه خود معاشرت ندارند. آنان کمبود دوستی‌ها و هم‌صحبتی‌های مناسب را به شدت احساس می‌کنند. برای رفع این کمبود، پدر و مادر بهتر است بدون آنکه پیوسته و مستقیم به سراغ وضعیت تحصیلی و افت و رشد نمرات بروند، تنها کمی همدلی و همراهی کنند و در صورت فراهم بودن شرایط، امکان دیداری محدود با دوستان فرزندشان را در منزل یا هر مکان دیگری مهیا سازند.

۱۱: کنکوری‌ها و دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان، مانند سایر دانش‌آموزان، از اخبار مربوط به بحران‌ها تأثیر می‌پذیرند؛ اما از آنجا که سن و در نتیجه قدرت تحلیل و منطق آنان بالاتر از دیگر دانش‌آموزان است، باید ترتیبی اتخاذ کنیم که در زمینه دریافت اخبار مربوط به بحران‌ها، کنترلی منطقی داشته باشند. هر روز ابعاد گوناگونی از بحران، اخبار، تغییرات و احتمالات مختلف مطرح می‌شود که در این میان، سهم اخبار غیرواقعی نیز زیاد است. بهتر است خانواده‌ها فیلتر اولیه اخبار غیرموثق باشند و تنها اخبار مهم و قطعی را به فرزندان خود منتقل کنند.

۱۲: ترتیبی اتخاذ کنیم که دانش‌آموز از انتظارات تعیین‌شده از سوی خانواده آگاه باشد. اگر مشخص نباشد پدر و مادر چه می‌خواهند، دانش‌آموز فشار روانی زیادی را بر دوش خود تحمل خواهد کرد. او در این شرایط پیوسته با خود درگیر است: «الان در این شرایط و با این همه سختی، باید چه نتیجه‌ای بگیرم تا زحمات خانواده‌ام را جبران کنم؟» کاری کنید که او اطمینان حاصل کند فشار بحران در خانواده، تنها متوجه او نیست.

۱۳: بحران ممکن است بی‌خوابی و کابوس‌های شبانه را به دنبال داشته باشد و آثار اختلالات اضطرابی و افسردگی آن به سال‌های بعد نیز سرایت کند. علائم آغازین این اختلالات عبارتند از: بی‌انرژی بودن، کاهش اشتها و احساس بی‌ارزشی. اضطراب نیز به شکل ترس مداوم، حملات پانیک و نگرانی درباره آینده بروز می‌کند. هرچند درمان این آسیب‌ها اغلب شامل روش‌های دارویی نیز می‌شود، اما توصیه می‌گردد با همدلی، گفت‌وگو و ذکر نکردن خاطرات دوران بحران، به مداوای این اختلالات پرداخته شود. این اختلال، به ویژه در مورد دانش‌آموزان کلاس اولی و کنکوری‌ها بیشتر است.

۱۴: شرایط بحرانی، ناگزیر به کاهش ارتباطات عاطفی میان اعضای خانواده منجر می‌شود و پرخاشگری و خشونت خانگی را افزایش می‌دهد. اگر بحران به مشکلات مرتبط با شغل و کاهش درآمد خانواده نیز بینجامد، باید دقت بیشتری به عمل آورد. نوجوانان کنکوری و سال آخر دبیرستان در این زمینه بسیار آسیب‌پذیر هستند؛ لذا حتی اگر دل بزرگ‌ترها رغبت نداشته باشد، باید خودِ آنان وارد میدان شوند و در جهت رفع این آسیب‌ها حضور فعال داشته باشند.

۱۵: برخی از کنکوری‌ها و نیز دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان می‌پرسند: «چگونه می‌توان در میان بحران‌ها، آرامش خود را حفظ کرد و اجازه نداد ترس کنترل زندگی‌مان را به دست گیرد؟» در پاسخ باید گفت: روش‌هایی ساده اما کاربردی وجود دارد که می‌تواند به ما کمک کند تا در شرایط بحرانی، آرامش درونی خود را تا اندازه قابل‌قبولی حفظ کنیم. شاید جالب باشد بدانیم چرا با وجود آنکه در شرایط عادی شخصیتی آرام و بدون استرس داریم، در شرایط بحرانی دچار استرس می‌شویم؟ آیا این پدیده طبیعی است؟ اساساً چه میزان استرس طبیعی محسوب می‌شود و چگونه می‌توان آن را کنترل کرد؟

استرس، واکنشی طبیعی در بدن یک کنکوری در برابر تهدید و خطر است، به گونه‌ای که بدن خود را به طور خودکار در وضعیت هشدار قرار می‌دهد. البته نباید اجازه داد این واکنش طبیعی مزمن شود. درست است که با بروز بحران، یک دانش‌آموز پیوسته نگران آینده تحصیلی، معیشت، استقلال و درآمد آینده خود می‌شود، اما نباید از ارائه کمک‌های روان‌شناختی به او، توسط هر کسی که امکانپذیر است، دریغ ورزید.