کد خبر: ۴۳۴۹۶۴۸

تاریخ: ۱۲ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۴:۲۱

اصول آموزش مجازی مؤثر/ ۱۱

مدیریت آموزشی نوجوانان کمال‌گرا

برخی نوجوانان، ویژگی کمال‌گرایی دارند؛ یعنی برای خود معیار‌هایی بسیار بالا و گاه غیرواقع‌بینانه تعیین می‌کنند که در بسیاری از موارد با اضطراب و استرس تحصیلی همراه می‌شود و نقش والدین و مربیان در کاهش اضطراب و مدیریت این مسئله حیاتی است.

در عصر تحول دیجیتال، آموزش مجازی دیگر فقط یک ابزار کمکی نیست، بلکه به ستون فقرات نظام‌های یادگیری تاب‌آور تبدیل شده است. این شیوه نوین تعلیم و تربیت، با بهره‌گیری از فناوری‌های ارتباطی، مرز‌های فیزیکی کلاس‌های سنتی را درمی‌نوردد و امکان یادگیری مستمر، سیار و شخصی‌سازی‌شده را برای هر فرد در هر مکان و زمانی فراهم می‌کند.

وقتی کرونا همه‌گیر و مدارس غیرحضوری شد، کسی تصور نمی‌کرد که بتوان آموزش دانش‌آموزان را از طریق فضای مجازی پی گرفت، اما این امکان با همه سختی‌ها و مشقت‌هایش فراهم شد و این شیوه یادگیری در کشورمان رایج‌تر شد. ارزش راهبردی این نظام آموزشی زمانی عیان‌تر می‌شود که جامعه دستخوش بی‌نظمی‌ها و اختلالات گسترده‌ای مانند جنگ، بحران‌های امنیتی یا ... می‌شود.

در چنین شرایط دشواری که مدارس تخریب یا تعطیل می‌شوند یا به هر دلیلی امکان برگزاری حضوری کلاس‌های درس فراهم نیست، آموزش مجازی همچون پلی نجات‌بخش، تداوم جریان علم و آگاهی را ممکن می‌کند. اهمیت این مسئله فراتر از حفظ برنامه درسی است؛ آموزش در بحران، به کودکان و نوجوانان حس عادی‌بودن، هدفمندی و امید به آینده می‌دهد، از افت تحصیلی و بحران هویت جلوگیری می‌کند و بنیان‌های بازسازی فکری جامعه را در دوران پسابحران استحکام می‌بخشد. بنابراین، پرداختن به چیستی، چگونگی و ضرورت به‌کارگیری آموزش مجازی دانش‌آموزان در شرایط جنگی، نه یک بحث فنی صرف، که ضرورتی انسانی و ملی برای حفظ سرمایه‌های فکری و فرهنگی نسل آینده است.

در همین راستا خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی، مجموعه درس‎‌گفتار‌هایی را تهیه کرده است تا خانواده‌ها با آگاهی بیشتری نسبت به این آموزش‌ها، مسیر علم‌آموزی و آگاهی فرزندان خود را هموارتر کنند. مرتضی مجدفر، دکترای مدیریت آموزشی و پژوهشگر و مؤلف آثار آموزشی در این درس‌گفتار‌ها به بیان نکات مهمی پرداخته است.

درس‌گفتار یازدهم به موضوع «نوجوانان کمالگرا» اختصاص دارد که در دو قسمت ارائه خواهد شد، در قسمت نخست 20 کلید از آن ارائه شده است.

دوران نوجوانی یکی از حساس‌ترین مراحل رشد است؛ دوره‌ای که در آن نوجوان علاوه بر تغییرات جسمی و هیجانی، با انتظارات تحصیلی و اجتماعی نیز روبه‌رو می‌شود. در این میان برخی نوجوانان، ویژگی کمال‌گرایی دارند؛ یعنی برای خود معیار‌هایی بسیار بالا و گاه غیرواقع‌بینانه تعیین می‌کنند. این ویژگی، حتی ممکن است از کودکی هم شروع شود. این ویژگی اگرچه در ظاهر می‌تواند به تلاش بیشتر برای موفقیت منجر شود، اما در بسیاری از موارد با اضطراب و استرس تحصیلی همراه می‌شود و فرایند درس خواندن را به تجربه‌ای دشوار و فرساینده تبدیل می‌کند.

در این درس‌گفتار، سراغ کودکان و نوجوانان کمال‌گرا رفته‌ایم و در چندین کلید، چگونگی مواجهه با این قبیل دانش‌آموزان را مرور خواهیم کرد. این درس‌گفتار را به محمدبن زکریای رازی تقدیم می‌کنیم که کمال‌گرایی را با تجربه‌گرایی در هم آمیخته بود و سال‌ها پیش نمونه‌ای شگرف از یک اندیشمند ایرانی را به مثابه یک الگو به کودکان‌ونوجوانان هم‌وطن خود نشان داد.

کلید ۱: کمال‌گرایان معمولاً باور دارند که باید در همه امتحان‌ها بهترین نمره را بگیرند، هیچ اشتباهی نداشته باشند و همواره از دیگران جلوتر باشند. این نوع نگاه باعث می‌شود که درس خواندن برای آنها به جای یک فرایند یادگیری، به آزمونی دائمی برای اثبات ارزشمندی خود تبدیل شود. در چنین شرایطی کوچک‌ترین اشتباه یا نمره کمتر از حد انتظار می‌تواند احساس ناکامی، شرم یا نگرانی شدید ایجاد کند. در کلاس مجازی، دقت معلم در شناسایی این قبیل دانش‌آموزان و استفاده از کلید‌های شناخت خود در امر تربیت و یادگیری بسیار مؤثر خواهد بود.

کلید ۲: اضطراب تحصیلی در این دانش‌آموزان، اغلب پیش از شروع کلاس و نیز مطالعه آغاز می‌شود. آنها ممکن است زمان زیادی را صرف برنامه‌ریزی‌های پیچیده کنند، اما به دلیل ترس از اشتباه یا ناکامل بودن، شروع واقعی مطالعه یا حضور در کلاس مجازی را به تعویق بیندازند. این پدیده که گاهی «اهمال‌کاری کمال‌گرایانه» نامیده می‌شود، باعث می‌شود دانش‌آموز با وجود انگیزه بالا، در عمل بهره‌وری کمی در مطالعه داشته باشد و وظیفه معلمان در ایجاد انگیزه برای این دانش‌آموزان حائز اهمیت است.

کلید ۳: هنگام درس خواندن نیز ذهن این نوجوانان اغلب درگیر نگرانی‌هایی مانند «اگر نتوانم کامل یاد بگیرم چه می‌شود؟» یا «اگر در پاسخ به پرسش معلم در کلاس مجازی، اشتباه کنم دیگران چه فکری می‌کنند؟» است. چنین افکاری تمرکز را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود فرایند یادگیری عمیق مختل شود. در نتیجه ممکن است آنها زمان زیادی صرف مطالعه کنند، اما احساس کنند هنوز به اندازه کافی آماده نیستند. بازخورد مثبت دادن به کوچک‌ترین عکس‌العمل‌های مثبت این دانش‌آموزان، در اصلاح فرآیند بسیار مؤثر خواهد بود.

کلید ۴: ترس از شکست موجب می‌شود که برخی از افراد کمال‌گرا، به‌جای تمرکز بر درک عمیق مفاهیم، به حفظ‌کردن افراطی مطالب روی آورند. این افراد می‌کوشند تمامی جزئیات را بدون هیچ نقصی به خاطر بسپارند تا احتمال ارتکاب خطا را به صفر برسانند. چنین رویکردی در مطالعه، معمولاً فشار روانی و ذهنی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند و در درازمدت به خستگی و فرسودگی تحصیلی منجر خواهد شد. در این میان، تأکید بر این نکته که صرفاً حفظ کردن جزئیات برای معلم اهمیت ندارد و توجه اصلی بر ژرفای یادگیری معطوف است، چه در کلاس مجازی و چه در کلاس حضوری، از اهمیتی بسزا برخوردار است.

کلید ۵: استرس مداوم همچنین می‌تواند در کمال‌گرایان نشانه‌های جسمانی ایجاد کند؛ مانند سردرد، دل‌درد، بی‌خوابی یا احساس خستگی شدید پیش از امتحان یا حتی کلاس مجازی. برخی برخی از بچه‌ها در چنین شرایطی، حتی با وجود آمادگی مناسب، عملکرد واقعی خود را در کلاس مجازی، بازپاسخ دادن درس و جلسه امتحان نشان نمی‌دهند، زیرا اضطراب شدید توانایی بازیابی اطلاعات را کاهش می‌دهد. آرامش بخشی، بی‌شک وظیفه معلم در کلاس مجازی خواهد بود.

کلید ۶: استرس مداوم می‌تواند در افراد کمال‌گرا به بروز نشانه‌های جسمانی نظیر سردرد، دل‌درد، بی‌خوابی یا احساس خستگی مفرط پیش از برگزاری امتحان یا حتی پیش از حضور در کلاس مجازی منجر شود. برخی از دانش‌آموزان در چنین شرایطی، باوجود داشتن آمادگی کافی، توانایی واقعی خود را در کلاس مجازی، هنگام پاسخ دادن به درس، یا در جلسه امتحان بروز نمی‌دهند؛ چراکه اضطراب شدید، ظرفیت بازیابی اطلاعات را کاهش می‌دهد. بی‌تردید، ایجاد آرامش در کلاس مجازی از وظایف اصلی معلم به شمار می‌رود.

کلید ۷: علاوه بر نقش معلمان نقش والدین هم در این زمینه بسیار مهم است. هنگامی که بزرگسالان فقط بر نتیجه نهایی یا نمره کامل تأکید می‌کنند، ممکن است ناخواسته فشار بیشتری بر فرزند کمال‌گرای خود وارد کنند. در مقابل، توجه به فرایند یادگیری، تشویق تلاش‌های فرزند و پذیرفتن اشتباه به عنوان بخشی از رشد می‌تواند به کاهش اضطراب تحصیلی کمک کند.

کلید ۸: آموزش مهارت‌هایی نظیر مدیریت زمان، تقسیم محتوای درسی به بخش‌های کوچک‌تر، و رعایت استراحت‌های منظم در حین مطالعه، می‌تواند فشار ذهنی دانش‌آموزان را کاهش دهد. هنگامی که فراگیرنده احساس کند نیازی به انجام کامل و بی‌نقص تمام امور نیست، معمولاً با تمرکز و آرامش بیشتری به مطالعه می‌پردازد و یادگیری مؤثرتری را تجربه می‌کند. توصیه می‌شود معلمان، چه در کلاس حضوری و چه در کلاس مجازی، این موارد را نه فقط برای دانش‌آموزان کمال‌گرا، بلکه برای همه آنها به کار بندند.

کلید ۹: هدف از مطالعه برای دانش‌آموزان، باید یادگیری، رشد و کشف توانایی‌های فردی باشد، نه صرفاً رسیدن به بی‌نقص بودن. زمانی که کمال‌گرایان یاد بگیرند میان تلاش برای پیشرفت و پذیرش محدودیت‌های انسانی تعادل برقرار کنند، درس خواندن از منبعی برای اضطراب به فرصتی برای رشد و شکوفایی تبدیل می‌شود و در آفرینش این تفکر، نقش معلمان بی‌بدیل است.

کلید ۱۰: کمال‌گرایی در کودکان و نوجوانان همواره به شکلی آشکار بروز نمی‌کند. بسیاری از آنان در ظاهر، آرام، منظم و هدفمند به نظر می‌رسند، اما درون‌شان سرشار از فشار، ترس و نگرانی است. این نوع کمال‌گرایی که می‌توان آن را «پنهان» نامید، از جمله عوامل اصلی بروز اضطراب تحصیلی به شمار می‌رود؛ اضطرابی که معمولاً با گذشت زمان شدت می‌یابد و کیفیت زندگی تحصیلی کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این پدیده به‌ویژه در فضای مجازی تشدید می‌شود، زیرا در این فضا، کمال‌گراییِ از پیش پنهان، «پنهان‌تر» نیز می‌شود. در چنین شرایطی، دقت و هوشیاری معلم در کلاس مجازی است که می‌تواند از میزان تأثیر منفی این پدیده بکاهد.

کلید ۱۱: کمال‌گرایان معمولاً با این باور رشد می‌کنند که ارزش و هویت آنها به عملکرد تحصیلی‌شان وابسته است. گویی نمره‌ها زبانِ تعریف یا سرزنش‌اند. وقتی چنین باوری شکل می‌گیرد، مطالعه دیگر تنها راهی برای یادگیری نیست؛ بلکه به آزمونی دائمی برای اثبات «به اندازه خوب بودن» تبدیل می‌شود. این الگو باعث می‌شود نوجوان پیش از شروع هر گفت‌وگوی کلاسی، تکلیف یا امتحان، موجی از نگرانی را تجربه کند: «اگر خوب نباشم چه؟» باید درنظر داشت ترس از اشتباه؛ دشمن یادگیری عمیق است و نوجوانان کمال‌گرا اشتباه کردن را یک ضعف جدی می‌دانند. در ذهن آنها خطا به معنای شکست است، نه فرصتی برای رشد. به همین دلیل هنگام درس خواندن، انرژی زیادی صرف جلوگیری از اشتباه می‌کنند. این نگرش چند پیامد مهم دارد:

- کاهش خلاقیت و کنجکاوی

- نگاه سطحی و وسواسی به مطالب

- مطالعه تکراری و بدون انعطاف

- خستگی ذهنی و کاهش توان یادگیری.

وقتی کودک‌ و نوجوان اجازه نمی‌دهد خودِ در حال یادگیری باشد و می‌خواهد از ابتدا کامل و بی‌نقص باشد، ذهنش فرصت تجربه و کشف را از دست می‌دهد. در این رهگذر، اگر معلم در کلاس کلاسیک یا مجازی، بیش از اندازه بر نمره و خطا نداشتن تأکید کند، خود آتش‌بیار معرکه خواهد شد.

کلید ۱۲: اهمال‌کاری کمال‌گرایانه و تأخیرهای اضطراب‌آلود ناشی از آن به چه معناست؟ برخلاف تصور رایج، بسیاری از کمال‌گرایان افراد تنبلی نیستند؛ بلکه استانداردهای چنان سختی برای خود تعیین می‌کنند که آغاز هر کاری برایشان دشوار می‌گردد. آنها در انتظار «زمان مناسب»، «انرژی کامل» یا «آمادگی صددرصد» می‌مانند؛ در حالی که این شرایط تقریباً هرگز به طور کامل فراهم نمی‌شود. نتیجه آنکه مطالعه و انجام تکالیف همواره به تعویق می‌افتد و فرد میان دو حالت گرفتار می‌آید:
۱. ترس از شروع کار

۲. اضطراب ناشی از نزدیک شدن موعد آزمون

این چرخه معیوب، به تدریج احساس ناتوانی، ناامیدی و سرزنش خود را تشدید می‌کند. معلم، چه در کلاس حضوری و چه در کلاس مجازی، باید با تدبیر و بهره‌گیری از شناختی که در طول زمان از دانش‌آموزان خود به دست آورده است، این معضل را مدیریت کند.

کلید ۱۳: تجربه درونی جلسه امتحان، از نکات دیگر مرتبط با کمال‌گرایی است. برای بسیاری از کمال‌گرایان، جلسه امتحان نه یک ارزیابی ساده، بلکه میدان نبرد است. حتی اگر ساعت‌ها مطالعه کرده باشند، ممکن است دچار:تپش قلب، لرزش دست، خالی شدن ذهن، عدم توانایی یادآوری مطالب و تحلیل رفتن اعتماد به نفس لحظه‌ای شوند. شگفت آن که بیشتر این واکنش‌ها نه به دلیل ندانستن مطالب، بلکه ناشی از فشار روانی و ترس از ناکامل بودن است. علاوه بر معلمان، اگر مدرسه مشاور داشته باشد، نقش او، در درمان این قبیل دانش‌آموزان، چه در ایامی که در مدرسه حضور دارند، چه در ایام بحران، که آموزش مجازی موضوع را تشدید می‌کند، بسیار مهم است.

کلید ۱۴: نکته مهم دیگر در مورد کمال‌گرایان، موضوع تعارض درونی، یعنی میل به موفقیت در برابر ترس از شکست است. کمال‌گرایان درون خود دو نیرو دارند: یکی او را به تلاش بیشتر تشویق می‌کند، دیگری با هر لغزش کوچک، او را تنبیه می‌کند. این تعارض درونی، باعث می‌شود درس خواندن برای او انرژی‌برتر از دیگر همسالان باشد. حتی موفقیت‌های تحصیلی نیز معمولاً تنها برای مدت کوتاهی به او آرامش می‌دهند، زیرا فوراً به هدف بعدی فکر می‌کند و موفقیت گذشته را بی‌ارزش می‌بیند. به نظر شما، یک معلم، با این موضوع چگونه باید برخورد کند؟

کلید ۱۵: نقش خانواده و محیط آموزشی در تشدید یا کاهش فشار بر روی کمال‌گرایان بسیار مهم است. گاهی بدون اینکه خانواده یا مدرسه متوجه شوند، نوع بیانِ انتظارات، واکنش به نمره‌ها و مقایسه‌های مداوم باعث افزایش کمال‌گرایی ناسالم در کودکان‌ و نوجوان می‌شود. جمله‌هایی مثل «تو همیشه باید بهترین باشی»، «این نمره برای تو کمه»، یا «فلانی رو ببین چقدر پیشرفت کرده» می‌تواند بار سنگینی بر دوش دانش‌آموز بگذارد. در مقابل رویکرد‌هایی مانند:

- تحسین تلاش، نه نتیجه

- تأکید بر فرایند یادگیری

- پذیرش اشتباه به عنوان بخشی از رشد

- کمک به تنظیم انتظارات واقع‌بینانه

- همراهی بدون قضاوت در دوره‌های فشار.  ‌

می‌تواند اضطراب دانش‌آموز را کاهش دهد و به او یاد بدهد که ارزشمندی‌اش وابسته به نمره نیست.

کلید ۱۶: بازآموزی ذهنی؛ گامی برای آزادی از فشار در درس خواندن است. برای کمال‌گرایان، مهم‌ترین مهارت، بازتعریف معنی «موفقیت» و «اشتباه» است. وقتی او یاد می‌گیرد که؛

- یادگیری یک مسیر تدریجی است

- هیچ‌کس از ابتدا کامل نیست

- پیشرفت از دلِ اشتباه بیرون می‌آید

- تلاش پایدار مهم‌تر از عملکرد کوتاه‌مدت است.

درس خواندن برای او به تجربه‌ای آرام‌تر و سازنده‌تر تبدیل می‌شود.

در مسیر رشد، هدف این نیست که دانش‌آموز کمال‌گرایی را کنار بگذارد؛ بلکه مهم این است که یاد بگیرد کمال‌گرایی را به شکل سالم هدایت کند. چنین کودک‌ونوجوانی می‌تواند با انگیزه بالا، پشتکار قوی و استاندارد‌های مثبت، آینده‌ای موفق و آرام‌تر بسازد.

کلید ۱۷: ممکن است معلمان از ما بپرسند: «چه راهکار‌هایی برای کمک به کمال‌گرایان در درس خواندن وجود دارد؟» شناخت کمال‌گرایی در دانش‌آموزان تنها گام اول است؛ گام مهم‌تر کمک به آنها برای مدیریت فشار‌های ذهنی و ایجاد شیوه‌های سالم مطالعه است. کمال‌گرایان، معمولاً انگیزه بالایی برای پیشرفت دارند، اما اگر این انگیزه با اضطراب و ترس از اشتباه همراه شود، می‌تواند به مانعی جدی در مسیر یادگیری تبدیل شود. در چنین شرایطی نقش والدین، معلمان و مشاوران در هدایت این ویژگی بسیار مهم است.

کلید ۱۸: یکی از مهم‌ترین کمک‌ها به این دانش‌آموزان، تغییر نگاه آنها نسبت به اشتباه است. بسیاری از کمال‌گرایان اشتباه را نشانه ضعف یا ناتوانی می‌دانند، در حالی که در فرایند یادگیری، اشتباه بخش طبیعی و حتی ضروری رشد است. زمانی که کودک‌و نوجوان یاد بگیرد اشتباه کردن بخشی از مسیر یادگیری است، فشار روانی او هنگام مطالعه کاهش پیدا می‌کند و ذهنش آمادگی بیشتری برای درک مفاهیم خواهد داشت.

کلید ۱۹: ایجاد اهداف واقع‌بینانه نیز نقش مهمی در کاهش اضطراب تحصیلی دارد. کودکان‌و‌نوجوانان کمال‌گرا، اغلب اهدافی بسیار بزرگ و گاهی غیرواقعی برای خود تعیین می‌کنند. بهتر است آنها یاد بگیرند اهداف تحصیلی خود را به بخش‌های کوچک‌تر و قابل دستیابی تقسیم کنند. این کار باعث می‌شود پیشرفت را به صورت تدریجی تجربه کنند و احساس موفقیت بیشتری داشته باشند.

کلید ۲۰: یکی دیگر از مهارت‌های مهم برای این کمال‌گرایان، یادگیری مدیریت زمان در مطالعه است. آنها ممکن است زمان زیادی را صرف یک درس یا یک بخش کوچک از مطالب کنند، زیرا احساس می‌کنند، باید آن را کاملاً بی‌نقص یاد بگیرند. در حالی که مطالعه مؤثر نیازمند تعادل میان دقت، زمان و استراحت است. برنامه‌ریزی مطالعه با زمان‌های مشخص و استراحت‌های کوتاه، می‌تواند تمرکز و بازده یادگیری را افزایش دهد.