کد خبر: ۴۳۴۹۸۹۱

تاریخ: ۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۲:۰۹

امیر دانایی/1

هنگام بروز اختلاف‌ها چه کنیم

یکی از موقعیت‌هایی که آدمی ناگزیر در زندگی فردی و اجتماعی با آن روبه‌رو می‌شود، اختلاف‌نظرها و کشمکش‌هایی است که گاه نحوه رفتار و موضع‌گیری او می‌تواند تأثیری سرنوشت‌ساز برایش داشته باشد. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که در مواجهه با چنین موقعیت‌هایی، امیر دانایی در نهج‌البلاغه چه راهی را پیش پای ما می‌گذارند و ما را به چه نوع رفتار و موضع‌گیری دعوت می‌کنند؟

به گزارش ایکنا، کتاب «کران بی‌کران؛ کاوشی در کلمات قصار امیرالمؤمنین(ع)» نوشته سیده زینب شیرازی، شرحی بر حکمت‌های نهج‌البلاغه است که شالوده اصلی آن براساس درس‌هایی شکل گرفته است که پدر نویسنده سال‌ها در جمع خانواده بیان کرده است. از زمانی که نویسنده در سنین کودکی قرار داشت، پدر همواره بخشی از وقت خود را به تربیت روحی و اخلاقی فرزندان اختصاص می‌داد و سخنان تربیتی خویش را غالباً در قالب داستان و تمثیل بیان می‌کرد.

سال‌ها پس از آن، نویسنده بر آن شد تا گوشه‌ای از حق پدر را ادا کند و آن گفتارها و آموزه‌ها را به رشته تحریر درآورد. مجموعه سه‌جلدی پیش رو حاصل همین تلاش است و برداشتی از حکمت‌های عمیق و پربار نهج‌البلاغه به شمار می‌آید که در قالب درس‌های روزانه ارائه شده است. زبان این اثر ساده، روان و گویاست و در آن از مثال‌های متنوع و قابل فهم استفاده شده است. همچنین در برخی موارد به مباحث فقهی و اصولی نیز به‌ گونه‌ای روشن و شیوا اشاره شده است.

سرویس اندیشه و معارف ایکنا در روزهایی که به عید سعید غدیر خم نزدیک و مشرف می‌شویم، برای خوانندگان خود بسته‌ای تدارک دیده است؛ مجموعه‌ای که با مروری بر حکمت‌های امیرالمؤمنین(ع) فراهم آمده و توجه به آن می‌تواند در فراز و نشیب زندگی و گذر ایام، راهگشا و الهام‌بخش باشد.

در حکمت نخست، نویسنده با استناد به سخنی از امیرالمؤمنین علی(ع)، به شیوه مقابله با فتنه می‌پردازد. آن حضرت می‌فرمایند: «كُنْ فِي الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَب»؛ در زمان فتنه همچون شتر جوانی باش که نه پشتی برای سوار شدن دارد و نه شیری که دوشیده شود.

زندگی بشر در طول تاریخ همواره شاهد جنگ‌ها، اختلاف‌ها و درگیری‌های فراوان بوده است. رهایی از دام این کشمکش‌ها تنها در صورتی ممکن است که انسان راهکارهای اساسی مقابله با چنین شرایطی را بشناسد و توانایی تصمیم‌گیری درست را داشته باشد. در بسیاری از اختلافات و نزاع‌هایی که میان احزاب و گروه‌های مختلف رخ می‌دهد، افراد به سرعت به دسته‌های گوناگون تقسیم می‌شوند و به حمایت از یکی از طرفین می‌پردازند.

امیرالمؤمنین(ع) در این حکمت کوتاه اما پرمعنا، با بهره‌گیری از تشبیهی روشن، انسان را در انتخاب راه درست هنگام بروز فتنه راهنمایی می‌کنند. در چنین شرایطی، بهترین تصمیم میانه‌روی، تلاش برای اصلاح روابط و برقراری صلح است. چنان‌که رسول خدا(ص) نیز فرموده‌اند: «اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه‌های مستحبی برتر است».

امام علی(ع) انتخاب عملکرد صحیح در زمان فتنه را به فرزند شتری تشبیه کرده‌اند که نه شیری برای دوشیدن دارد و نه توانایی برای سواری دادن. با توجه به این ویژگی‌ها می‌توان دو نوع بهره‌برداری را از افراد در نظر گرفت: نخست، بهره‌رسانی کلی؛ یعنی زمانی که فرد خود را کاملاً در اختیار یکی از دو جبهه قرار می‌دهد و تمام توان خود را برای تحقق اهداف آن‌ها به کار می‌گیرد، به گونه‌ای که همچون مرکبی راهوار برای رسیدن به مقاصد آنان می‌شود. این نوع بهره‌برداری به «سواری دادن» تشبیه شده است.

نوع دوم، بهره‌رسانی جزئی و مقطعی است؛ در این حالت فرد به‌ طور کامل در اختیار یک گروه قرار نمی‌گیرد، بلکه گاه‌به‌گاه با دخالت یا حمایت خود، آن گروه را یاری می‌کند. این وضعیت به «شیر دادن شتر» تشبیه شده است. چنین بهره‌رسانی می‌تواند از طریق امکانات، ثروت، دانش، یا اعتبار اجتماعی فرد صورت گیرد؛ چه‌بسا جایگاه و نفوذ اجتماعی شخص به‌تنهایی برای تقویت یک گروه کافی باشد، حتی اگر امکانات مادی در اختیار آنان قرار ندهد. در هر صورت، انسان باید بکوشد تا در زمان فتنه، ابزار بهره‌برداری و استثمار هیچ‌یک از طرفین نزاع قرار نگیرد.

در توضیح این حکمت آمده است که «فتنه» از ریشه «فَتَن» گرفته شده و در اصل به معنای قرار دادن طلا در آتش است تا خالص از ناخالص آشکار گردد. هنگامی که گفته می‌شود «فَتَنْتُ الذَّهَبَ فِی النَّار»، یعنی طلا را در آتش قرار دادند تا خلوص آن آزموده شود.

واژه «ابن‌اللبون» به شتری گفته می‌شود که مادرش دارای فرزند و در حال شیردهی است. این شتر نه آن‌قدر نیرو دارد که بتوان بر آن سوار شد و نه به سن شیردهی رسیده است که از شیرش بهره ببرند. در این سخن، برای بیان موضع‌گیری بی‌طرفانه، از تشبیه معقول به محسوس استفاده شده است. بدین معنا که در هنگام بروز فتنه، انسان باید چنان رفتار کند که هیچ‌یک از گروه‌ها نتوانند از او برای دستیابی به مقاصد خود بهره ببرند.