کد خبر: ۴۳۵۰۵۰۵

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۰۳

اصول آموزش مجازی مؤثر/ ۱۴

چگونه در بحران‌ها با دانش‌آموزان در شرف بلوغ همراه شویم

درک شرایط دشوار دختران و پسران در شرف بلوغ ضروری است؛ چراکه هم با فشارهای اجتماعی و هم با فشارهای طبیعی بلوغ روبه‌رو هستند. پرهیز از واکنش‌های تهاجمی و برخوردهای سختگیرانه توسط والدین و معلمان، به سلامت روان آنها کمک می‌کند.

در عصر تحول دیجیتال، آموزش مجازی دیگر فقط یک ابزار کمکی نیست، بلکه به ستون فقرات نظام‌های یادگیری تاب‌آور تبدیل شده است. این شیوه نوین تعلیم و تربیت، با بهره‌گیری از فناوری‌های ارتباطی، مرز‌های فیزیکی کلاس‌های سنتی را درمی‌نوردد و امکان یادگیری مستمر، سیار و شخصی‌سازی‌شده را برای هر فرد در هر مکان و زمانی فراهم می‌کند.

وقتی کرونا همه‌گیر و مدارس غیرحضوری شد، کسی تصور نمی‌کرد که بتوان آموزش دانش‌آموزان را از طریق فضای مجازی پی گرفت، اما این امکان با همه سختی‌ها و مشقت‌هایش فراهم شد و این شیوه یادگیری در کشورمان رایج‌تر شد. ارزش راهبردی این نظام آموزشی زمانی عیان‌تر می‌شود که جامعه دستخوش بی‌نظمی‌ها و اختلالات گسترده‌ای مانند جنگ، بحران‌های امنیتی یا ... می‌شود.

در چنین شرایط دشواری که مدارس تخریب یا تعطیل می‌شوند یا به هر دلیلی امکان برگزاری حضوری کلاس‌های درس فراهم نیست، آموزش مجازی همچون پلی نجات‌بخش، تداوم جریان علم و آگاهی را ممکن می‌کند. اهمیت این مسئله فراتر از حفظ برنامه درسی است؛ آموزش در بحران، به کودکان و نوجوانان حس عادی‌بودن، هدفمندی و امید به آینده می‌دهد، از افت تحصیلی و بحران هویت جلوگیری می‌کند و بنیان‌های بازسازی فکری جامعه را در دوران پسابحران استحکام می‌بخشد. بنابراین، پرداختن به چیستی، چگونگی و ضرورت به‌کارگیری آموزش مجازی دانش‌آموزان در شرایط جنگی، نه یک بحث فنی صرف، که ضرورتی انسانی و ملی برای حفظ سرمایه‌های فکری و فرهنگی نسل آینده است.

در همین راستا خبرگزاری ایکنا بنابر رسالت آگاهی‌بخشی، مجموعه درس‎‌گفتار‌هایی را تهیه کرده است تا خانواده‌ها با آگاهی بیشتری نسبت به این آموزش‌ها، مسیر علم‌آموزی و آگاهی فرزندان خود را هموارتر کنند. مرتضی مجدفر، دکترای مدیریت آموزشی و پژوهشگر و مؤلف آثار آموزشی در این درس‌گفتار‌ها به بیان نکات مهمی پرداخته است.

درس‌گفتار چهاردهم به موضوع «دانش‌آموزان در شرف بلوغ در بحران» اختصاص دارد که در ۱۰ کلید به آنها پرداخته شده است.

در شرایط بحران، بسیاری از توجه‌ها معطوف به پیامد‌های فوری و قابل مشاهده می‌شود؛ اما در کنار این نگرانی‌ها، تغییراتی آرام و کمتر دیده‌ شده نیز در سلامت جسم و روان افراد رخ می‌دهد. دختران و پسرانی که به اقتضای جنسیت، سن و اقلیم و محل زیست خودشان، همزمان با بحران، با تحولات پیچیده دوران بلوغ خود روبه‌رو هستند و در شرایط ویژه‌ای قرار می‌گیرند، درگیر دو بحران توأمان هستند: بحران واقع شده در اجتماع و بحران در درون جسم و ویژگی‌های شخصی خود. دختران و پسران در شرف سن بلوغ ممکن است در چنین موقعیت‌هایی، واکنش‌های متفاوتی را تجربه کنند؛ واکنش‌هایی که گاهی در چرخه‌های طبیعی بدن، از جمله قاعدگی دختران نوجوان و تغییر صدای پسران خود را نشان می‌دهد.

برای بررسی اینکه چگونه باید در زمان وقوع بحران‌ها و در کنار بروز استرس و اضطراب‌های ناشی از وقوع بحران، با دختران و پسران در شرف بلوغ، برخورد رفتاری و آموزشی مناسب داشته باشیم، در این درس‌گفتار به تشریح وضعیت دانش‌آموزان در دوره بلوغ و پیامد‌های توأمان بلوغ و بحران در آموزش اختصاص می‌پردازیم. این درس‌گفتار را طی ۱۰ کلید ارائه خواهیم داد. درس‌گفتار را به عصب‌شناس و پژوهشگر ایرانی، دکتر حسن عشایری، تقدیم می‌کنیم که پژوهش‌های گسترده‌ای در زمینه بلوغ، در سطح جهانی انجام داده‌است.

کلید ۱: بحران‌ها، از جمله جنگ، تنها زیرساخت‌ها و امنیت فیزیکی جوامع را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ بلکه آثار عمیق و گاه پنهانی بر سلامت روان و جسم افراد، به‌ویژه گروه‌های حساس جامعه، بر جای می‌گذارد. دختران و پسرانی که در یکی از حساس‌ترین مراحل رشد انسانی یعنی دوران بلوغ قرار دارند، از جمله گروه‌هایی‌ هستند که بیش از دیگران در معرض پیامد‌های این شرایط در شرایط بحران، جزو گروه‌های پرخطر محسوب می‌شوند و اگر شرایط ادامه آموزش به شکل مجازی فراهم سود، معلمان به این قبیل دانش‌آموزان، به‌ویژه براساس مقتضای سن و جنسیت‌شان باید توجه خاص داشته باشند.

کلید ۲: بحران‌های غیرمنتظره‌ای مانند جنگ، زلزله، توفان و پاندمی‌ها می‌تواند پیامد‌های گسترده‌ای برای جامعه داشته باشد. در چنین شرایطی، گروه‌هایی مانند کودکان، نوجوانان و زنان بیش از دیگران در معرض آسیب قرار می‌گیرند.

دوران نوجوانی به‌خودی‌خود مرحله‌ای حساس از زندگی است؛ زیرا فرد با پدیده بلوغ روبه‌رو می‌شود، فرآیندی که تغییرات گسترده‌ای در جسم و روان ایجاد می‌کند. این تغییرات می‌توانند باعث بروز واکنش‌های رفتاری و دگرگونی‌های شناختی در نوجوانان شوند. اگر این وضعیت به‌درستی مدیریت نشود، احتمال شکل‌گیری بحران‌های هویتی نیز وجود دارد؛ بحران‌هایی که ممکن است آثار آن تا سال‌های بعدی زندگی ادامه پیدا کند. از همین رو توجه ویژه به این گروه سنی در شرایط بحرانی اهمیت زیادی دارد و این توجه‌کنندگان، علاوه بر پدران‌ و مادران، عوامل مدرسه و نیز معلمان کلاس‌های مجازی و کلاسیک هستند.

کلید ۳: آیا وقوع بحران، می‌تواند روند بلوغ را تحت تأثیر قرار دهد؟ پاسخ به این پرسش مثبت است. سازوکار بلوغ به تغییرات سیستم مغزی و فعالیت غدد جنسی وابسته است و همین سیستم‌ها می‌توانند تحت تأثیر شرایط محیطی قرار گیرند. یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی که می‌تواند این روند را دچار تغییر کند، استرس شدید است؛ استرسی که در بروز بحران‌ها، به شکل گسترده در جامعه ایجاد می‌شود. اگر فشار روانی ناشی از اخبار بحران‌ها یا پیامد‌های آنها به‌درستی مدیریت نشود، ممکن است آثار موقتی یا حتی پایدار بر سلامت بلوغ دختران‌وپسران بگذارد. به عنوان نمونه، چرخه قاعدگی در دختران می‌تواند تحت تأثیر این فشار‌های روانی دچار اختلال شود. در کنار این سختی‌ها، بی‌شک معلمان و کارکنان شاغل در تربیت و یادگیری دختران و پسران، باید در کنار آنها قرار گیرند.

کلید ۴: استرس بحران‌ها، از جمله جنگ، چگونه در سیکل قاعدگی دختران دیده می‌شود؟ در پاسخ باید گفت، واکنش بدن به استرس در افراد مختلف یکسان نیست و می‌تواند به شکل‌های متفاوتی ظاهر شود. از جمله تغییراتی که ممکن است در چرخه قاعدگی نوجوانان دیده شود می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: قطع قاعدگی، بی‌نظمی در سیکل‌های ماهانه یا حتی افزایش میزان خونریزی.

این تغییرات اغلب ناشی از فشار‌های روانی شدید هستند و نشان می‌دهند که وضعیت روانی فرد تا چه اندازه می‌تواند بر عملکرد فیزیولوژیک بدن اثر بگذارد. شناسایی دانش‌آموزان در شرف بلوغ و ردیابی آنها در کلاس‌های کلاسیک و مجازی، وظیفه یک معلم هوشمند است.

کلید ۵: نقش مهم والدین در مدیریت این دوران، مکمل فعالیت‌های آموزشکاران و حتی مهم‌تر از آنهاست. در شرایط بحرانی، آگاهی والدین نقش بسیار مهمی در حمایت از نوجوانان دارد. بحران‌های ناشی از پاندمی‌ها، زلزله، سیل و جنگ و محدودیت‌های ارتباطی ایجاد شده ناشی از این بحران‌ها، ممکن است باعث شود دختران و پسران در شرف بلوغ، از گروه همسالان خود فاصله بگیرند؛ موضوعی که می‌تواند احساس تنهایی و فشار روانی را افزایش دهد و حتی به بروز رفتار‌های واکنشی مانند پرخاشگری منجر شود.

در چنین شرایطی، آگاهی والدین از واکنش‌های احتمالی جسمی و روانی دختران و پسران در شرف بلوغ بسیار مهم است. اگر والدین بدانند با چه تغییراتی ممکن است روبه‌رو شوند، می‌توانند واکنش مناسب‌تری نشان دهند و از تشدید مشکلات جلوگیری کنند. از این رو، ارائه اموزش‌های آنلاین یا حضوری به والدین توسط معلمان یا تیم مدیریتی مدرسه ضروری است.

کلید ۶: در صورت بروز اختلال در روند بلوغ، از جمله مشکلات مربوط به سیکل قاعدگی، خانواده‌ها می‌توانند از خدمات مشاوره‌ای آنلاین استفاده کنند. از جمله این خدمات می‌توان به سامانه «صدای ماما» دانشکده پرستاری و مامایی تهران(۶۷۵۶۸_٠۲۱) یا شماره‌هایی که از طریق اطلاع‌رسانی عمومی اعلام می‌شوند، اشاره کرد. هم‌چنین امکان استفاده از ویزیت‌های آنلاین نیز وجود دارد که می‌تواند در چنین شرایطی دسترسی به مشاوره تخصصی را آسان‌تر کند.

کلید ۷: یکی از توصیه‌های مهم، محدود کردن میزان مواجهه نوجوانان با اخبار منفی و استرس‌زا است. دریافت مداوم اخبار جنگ یا مرور تعداد کشته‌شدگان زلزله یا آسیب‌های سیل، می‌تواند اضطراب و نگرانی دختران و پسران در شرف بلوغ را تشدید کند و بر سلامت روان و حتی سلامت جسمی آنها تأثیر بگذارد.

کلید ۸: در هنگام مواجهه حضوری یا تدریس در کلاس مجازی، حمایت عاطفی؛ ساده، اما مؤثر را فراموش نکنید. همچنین، حضور و همراهی والدین نقش مهمی در کاهش فشار روانی دختران و پسران در شرف بلوغ دارد. وقت گذراندن با این بچه‌ها، صحبت کردن با آنها و ایجاد فضایی امن برای بیان احساسات می‌تواند تا حد زیادی از بار روانی این دوران بکاهد.

کلید ۹: خانواده‌ها تا حد امکان باید شرایطی فراهم کنند که نوجوانان بتوانند به فعالیت‌های مورد علاقه خود بپردازند؛ فعالیت‌هایی مانند تماشای فیلم، گوش دادن به موسیقی یا ارتباط با دوستان و اقوام، چه به صورت حضوری و چه آنلاین. در تکمیل این فرآیند، نقش معلمان بی‌بدیل است.

کلید ۱۰: درک شرایط دشوار دختران و پسران در شرف بلوغ، بسیار مهم است؛ زیرا آنها همزمان با دو فشار بزرگ مواجه هستند؛ فشار ناشی از بحران‌های اجتماعی و فشار‌های طبیعی دوران بلوغ. در چنین وضعیتی، پرهیز از واکنش‌های تهاجمی و برخورد‌های سخت‌گیرانه از سوی والدین و معلمان، می‌تواند کمک بزرگی به سلامت روان این قبیل دختران و پسران کند.