کد خبر: ۴۳۵۰۶۷۸

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۹:۵۸

در نشستی تخصصی مطرح شد

خلیج فارس؛ از شناسنامه تاریخی ایران تا ضرورت امنیت درون‌زا در پرتو دیپلماسی فرهنگی

در نشست تخصصی دانشگاه علامه طباطبایی که به مناسبت روز ملی خلیج فارس برگزار شد، نخبگان دانشگاهی و مدیران وزارت علوم با تأکید بر جایگاه این منطقه به عنوان شناسنامه تاریخی و منبع قدرت نرم ایران، ورود بازیگران فرامنطقه‌ای را عامل اصلی تنش‌های ژئوپلتیک دانستند؛ در این راستا، شرکت‌کنندگان راهکار دستیابی به امنیت پایدار و درون‌زا را در گرو عبور از نگاه صرفاً نظامی و تقویت لایه‌های دیپلماسی فرهنگی و تعاملات علمی میان کشورهای منطقه عنوان کردند.

به گزارش ایکنا به نقل پایگاه خبری- تحلیلی دانشگاه علامه طباطبایی، نشست «نقش دیپلماسی فرهنگی و امنیت منطقه‌ای در خلیج فارس»، به مناسبت روز ملی خلیج فارس و به همت معاونت فرهنگی و اجتماعی این دانشگاه سه‌شنبه 15 اردیبهشت‌ماه به‌صورت حضوری و آنلاین برگزار شد. در این نشست وحید شالچی، معاون فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با اشاره به اهمیت تاریخی و هویتی خلیج فارس برای ایران، اظهار کرد: این منطقه علاوه بر نقش تعیین‌کننده در معادلات انرژی، بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی کشور محسوب می‌شود و عناصر متعددی در شکل‌گیری این پیوند تاریخی نقش داشته‌اند.

ورود بازیگران فرامنطقه‌ای از عوامل اصلی افزایش تنش‌ها است

وی با بیان اینکه خلیج فارس به تدریج به عرصه رقابت‌های ژئوپلتیک تبدیل شده است، افزود: در حالی که این منطقه می‌توانست به‌عنوان یک اکوسیستم مشترک منطقه‌ای عمل کند، ورود قدرت‌های خارجی موجب تشدید رقابت‌ها و شکل‌گیری دوگانه‌های امنیتی شده است.

شالچی تأکید کرد: پیوندهای فرهنگی میان مردم جنوب ایران و کشورهای همسایه عمیق و تاریخی است و حتی بخشی از شهروندان کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس دارای ریشه‌های ایرانی هستند.

وی ورود بازیگران فرامنطقه‌ای را از عوامل اصلی افزایش تنش‌ها دانست و گفت: این روند علاوه بر تشدید رقابت‌های امنیتی، به تضعیف میراث فرهنگی مشترک نیز منجر شده است.

معاون فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با تأکید بر ضرورت تقویت دیپلماسی فرهنگی در کنار ابعاد نظامی امنیت، تصریح کرد: در کنار امنیت سخت، باید تعاملات فرهنگی، علمی و هنری نیز گسترش یابد. تبادلات علمی و فرهنگی در سطح مطلوبی قرار ندارد و تسهیل صدور ویزا برای هنرمندان و دانشگاهیان می‌تواند به توسعه این تعاملات کمک کند.

وی افزود: این نوع تعاملات، کم‌هزینه اما اثرگذار است و می‌تواند بستر مناسبی برای کاهش سوءبرداشت‌ها و تنش‌های منطقه‌ای فراهم کند.

شالچی در ادامه با اشاره به نقش روایت‌ها و ادراکات فرهنگی در امنیت منطقه‌ای خاطرنشان کرد: فرهنگ می‌تواند حتی در شرایط رقابت‌های سخت امنیتی، زمینه تقویت پیوندها و کاهش سوءبرداشت‌ها را فراهم سازد.

وی امنیت خلیج فارس را در سه لایه «موازنه نظامی»، «توافقات حقوقی» و «ادراکات فرهنگی» قابل تحلیل دانست و بر ضرورت پرهیز از سیاست‌های تنش‌زا، تقویت توافقات مشترک و توجه به ابعاد فرهنگی برای دستیابی به ثبات پایدار تأکید کرد.

معاون فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در پایان گفت: بدون مشارکت کشورهای منطقه، از جمله ایران و عراق، دستیابی به امنیت پایدار امکان‌پذیر نیست و در نهایت، دیپلماسی فرهنگی می‌تواند زمینه اعتمادسازی، تقویت هویت مشترک و دستیابی به توافق‌های پایدار را فراهم کند.

نقش قوام‌بخش فرهنگ در همگرایی منطقه‌ای خلیج فارس

سپس سیدجلال دهقانی فیروزآبادی استاد روابط بین الملل دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به جایگاه دیپلماسی فرهنگی، افزود: در برخی رویکردها این مفهوم صرفاً ابزاری در کنار سیاست، اقتصاد و امنیت تلقی می‌شود، اما در نگاه‌های جدید، فرهنگ نقشی قوام‌بخش و حتی مقدم بر سایر حوزه‌ها دارد.

وی با تأکید بر اینکه خلیج فارس تنها یک مفهوم جغرافیایی نیست، گفت: منطقه زمانی معنا می‌یابد که میان اعضای آن تعامل و ارتباط برقرار باشد و فرهنگ در این میان نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت منطقه‌ای ایفا می‌کند.

دبیر شورای راهبردی روابط خارجی، خلیج فارس را فرهنگی‌ترین منطقه دانست و افزود: حتی مناقشات هویتی، از جمله درباره نام آن، ریشه در مسائل فرهنگی دارد.

وی با اشاره به بحران‌ها و جنگ‌های اخیر تأکید کرد: بازسازی روابط بدون دیپلماسی فرهنگی ممکن نیست و امنیت پایدار نیز تنها در سایه درک مشترک و همگرایی فرهنگی شکل می‌گیرد، نه امنیت وارداتی و عاریتی.

دهقانی فیروزآبادی در ادامه با بیان اینکه تقریباً همه بر این نظر اتفاق دارند که خلیج فارس یک واقعیت بین‌المللی بوده و این منطقه فراتر از یک پهنه آبی و یا پدیده جغرافیایی است و حاصل یک فرایند درهم‌تنیده از تاریخ، فرهنگ، جغرافیا، سیاست، امنیت و اقتصاد است. بسته به شرایط تاریخی، هر یک از این ابعاد ممکن است برجسته‌تر شود؛ گاهی جنبه‌های فرهنگی و تاریخی و در مقاطعی دیگر از جمله امروز ابعاد سیاسی و راهبردی و امنیتی اهمیت بیشتری می‌یابد.

خلیج فارس نقش مهمی در هویت‌بخشی و هویت‌سازی برای ایرانیان داشته است

وی با بیان اینکه خلیج فارس نقش مهمی در هویت‌بخشی و هویت‌سازی برای ایرانیان داشته است، گفت: این منطقه را می‌توان شناسنامه تاریخی و فرهنگی ایران دانست که در طول زمان به حفظ هویت ایرانی و جلوگیری از فراموشی یا تضعیف آن و ایران‌زدایی کمک کرده است.

استاد روابط بین الملل، دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به اینکه خلیج فارس همواره به‌عنوان بستری برای ارتباط و تعامل فرهنگی ایران با سایر ملت‌ها عمل کرده است، تصریح کرد: با وجود عدم تقارن میان کشورهای منطقه، تبادلات فرهنگی و ارتباطات انسانی در طول تاریخ در این حوزه استمرار داشته است.

وی اضافه کرد: از یک سو، خلیج فارس در تاریخ‌سازی برای ایران نقش داشته و از سوی دیگر، خود دارای اهمیت تاریخی مستقل است. بسیاری از رویدادهای مهم تاریخی در این منطقه رخ داده‌اند که در شکل‌گیری هویت و جایگاه ایران تأثیرگذار بوده‌اند.

دهقانی‌فیروزآبادی در پایان افزود: خلیج فارس در تولید قدرت نرم برای ایران نقش قابل توجهی ایفا می‌کند. تحولات اخیر و جنگ نشان داده است که این منطقه چگونه می‌تواند در شکل‌دهی به افکار عمومی، به‌ویژه در جهان عرب، مؤثر و به نفع ایران باشد که خود تولید کننده قدرت نرم برای ایران است.

در ادامه نشست محمدباقر خرمشاد عضو هیئت علمی دانشگاه علامه، فرهنگ را مهم‌ترین عامل شکل‌دهنده هویت منطقه‌ای معرفی کرد و گفت: جوامع یک منطقه می‌توانند فرهنگ مشترک داشته باشند و خلیج فارس نیز واجد چنین ویژگی‌ای است.

وی در ادامه با اشاره به تقسیم‌بندی‌های کلان فرهنگی در جهان، افزود: فرهنگ خلیج فارس در چارچوب فرهنگ غیر‌غربی قابل تعریف است و می‌تواند مبنای هویت مشترک منطقه‌ای قرار گیرد.

استاد تمام دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به طبقه‌بندی‌های گسترده فرهنگی در جهان توضیح داد که فرهنگ خلیج فارس در مجموعه فرهنگ‌های غیرغربی قرار می‌گیرد و همین ویژگی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی هویت مشترک میان کشورهای منطقه باشد.

خرمشاد به تحولات اخیر منطقه اشاره و اظهار کرد: شرایط سیاسی و امنیتی کنونی تحت تأثیر تنش‌های منطقه‌ای و تغییرات بنیادین قرار گرفته و این وضعیت فرصت‌های همکاری را کاهش داده است. ضمن‌آنکه تحولات اخیر و تغییرات عمیق در حوزه‌های سیاسی و امنیتی، فرصت‌های همکاری میان کشورها را محدود کرده و شرایط را پیچیده‌تر ساخته است.

وی اظهار کرد: گسترش ارتباطات علمی، هنری، ورزشی، ادبی و سینمایی می‌تواند نقش مؤثری در بهبود تدریجی روابط و بازگشت به شرایط عادی ایفا کند.

خرمشاد با بیان اینکه آینده روابط منطقه وابسته به پذیرش واقعیت همزیستی کشورها است، گفت: کشورهای منطقه ناگزیر به ادامه رابطه هستند و درهم‌تنیدگی اجتماعی و فرهنگی مردم خلیج فارس غیر قابل انکار است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی در پایان یادآور شد:‌ تداوم روابط میان کشورهای خلیج فارس امری اجتناب‌ناپذیر است و پیوندهای اجتماعی و فرهنگی میان مردم این منطقه واقعیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.