کد خبر: ۴۳۵۰۶۸۶

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۱۱

یک عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) در نشستی مطرح کرد

جنگ و صلح در سیره نبوی؛ ابزاری در خدمت «سعادت»

اصغر افتخاری، با تبیین نظام اخلاقی در سیره پیامبر اکرم(ص)، معتقد است که در گفتمان اسلامی، جنگ و صلح نه به‌عنوان هدف، بلکه به‌عنوان ابزارهایی برای رسیدن به «سعادت بشری» تعریف می‌شوند. وی با تأکید بر اینکه در اندیشه نبوی، اخلاق بر تمامی ساحت‌های نظامی و سیاسی حاکمیت دارد، تصریح کرد جنگ و صلح در سیره حضرت، ماهیت ابزاری داشته و تنها با غایتِ «سعادت و رشد انسان‌ها» اعتبار می‌یابند.

به گزارش ایکنا، اصغر افتخاری، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، شامگاه ۱۵ اردیبهشت‌ماه در نشست علمی «اخلاق صلح و جنگ در سیره نبوی» (از سلسله نشست‌های کنگره بین‌المللی ۱۵ قرن تجلی نور نبوی) به ایراد سخنرانی پرداخت.

او با تأکید بر تمایز میان ساحت‌های مختلف در گفتمان اسلامی تصریح کرد: ملاحظات اخلاقی لزوماً با گزاره‌های حقوقی، سیاسی، نظامی و امثال آن یکسان و برابر نیستند.

وی در ادامه افزود: در حوزه جنگ و صلح نیز این پرسش کلیدی مطرح است که از منظر اخلاق، معیارها و ویژگی‌های یک «صلح مقبول و فضیلت‌مندانه» و همچنین یک «جنگ مقبول و فضیلت‌مندانه» چیست؟

افتخاری در ادامه اظهار کرد: اعتنا به گزاره‌های اخلاقی، امری عام و فارغ از زمینه نیست؛ به طوری که براساس شرایط و مقتضیات زمانه، گاهی یک «جنگ» می‌تواند شرافتمندانه و فضیلت‌مندانه باشد و در مقابل، گاهی یک «صلح» ممکن است غیرشرافتمندانه تلقی شود. در واقع، ارزش اخلاقی جنگ یا صلح، کاملاً به بستر و شرایطی بستگی دارد که این مفاهیم در آن مطرح می‌شوند.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) با تبیین رویکردهای مختلف به اخلاق در حوزه جنگ و صلح افزود: به طور معمول، وقتی از اخلاق در این حوزه سخن می‌گوییم، ذهن‌ها به سمت «رعایت قواعد اخلاقی در حین جنگ» معطوف می‌شود (مانند اینکه چه رفتاری در جنگ اخلاقی یا غیراخلاقی است)؛ اما مدنظر ما در اینجا، نگاهی فراتر از این کاربردِ رایج است.

ایشان در تبیین نگاه تمدنی و نبوی تصریح کرد: در سیره پیامبر اکرم(ص)، جنگ یا صلح فی‌نفسه بر یکدیگر ترجیح نداشتند. آنچه در نظام اخلاقی ایشان اصل بود، چگونگی «هدایت، رشد و رسیدن انسان‌ها به سعادت» بود. این رسالتِ عام، تمام انسان‌ها را شامل می‌شد و ایشان از منظر اخلاقی، تفاوتی میان کافر، مشرک، مسیحی و یهودی در حقِ رسیدن به سعادت قائل نبودند.

استاد دانشگاه امام صادق(ع) در پایان با تفکیک میان ساحت اخلاق و فقه خاطرنشان کرد: از منظر اخلاقی، پیامبر(ص) کانون وحدت و مهربانی است که هدفش رهایی همگان از شرِ انحرافات و رساندن جامعه به پیشرفت و سعادت است؛ در حالی که در ساحت فقهی و حقوقی، ایشان براساس قانون و عدالت، ممکن است فردی را مجازات، تبعید و یا عفو نمایند. در واقع، هدف غایی در سیره نبوی، حتی در مواجهه با دشمنان، فراهم آوردن بستری برای هدایت و نجات انسان‌هاست.

افتخاری در ادامه مباحث خود اظهار کرد: اخلاق در نگاه پیامبر(ص) صرفاً معطوف به قواعد جنگ یا صلح نیست، بلکه معطوف به «سعادت» است. در این نگاه، سعادت بشری هدف غایی است که گاه از مسیر جنگ و گاه از طریق صلح محقق می‌شود. برای نمونه در صلح حدیبیه، مسلمانان دچار اضطراب و تردیدهای فراوانی شدند؛ زیرا اگر صرفاً از منظر «رویکرد سیاسی» به ماجرا بنگریم، شاید حذف برخی عناوین در قرارداد، عقب‌نشینی به نظر برسد.

وی با ارائه مثالی از واقعه کربلا افزود: در گفتمان صرفاً «نظامی»، عاشورا ممکن است شکست جبهه امام حسین(ع) تلقی شود، اما اگر از سطح بالاتری به موضوع بنگریم، بازنده اصلی یزید است. در واقع، درک حقیقی شکست و پیروزی تنها با عبور از نگاه تک‌بعدی نظامی و ورود به ساحت‌های فراتر امکان‌پذیر است.

استاد دانشگاه امام صادق(ع) تصریح کرد: رسول خدا(ص) یک «نظام اخلاقی» منسجم را پیش می‌بردند که در آن، جنگ و صلح تنها نقش «ابزار» را ایفا می‌کنند، لذا در این نظام، میان این دو ابزار تمایز ماهوی وجود ندارد که بخواهیم یکی را بر دیگری برتر بدانیم؛ پیامبر (ص) متناسب با هدفِ هدایت، در جایی از اقتدار و شدت و در جایی دیگر از صلح و ملایمت بهره می‌بردند.

وی در ادامه با اشاره به تکنیک‌های سخت و نرم در سیره نبوی گفت: در صلح حدیبیه، دغدغه بسیاری از مسلمانان این بود که چرا ایشان با مشرکان سازش کرده‌اند؟ اما پیامبر اکرم(ص) براساس همان ایده بنیادین هدایت حرکت می‌کردند. ایشان نظام اخلاقی مدنظر خود را پیگیری می‌کردند و در پرتو همان صلح، افق‌های دورتری چون «فتح مبین» و فتح مکه را می‌دیدند که در نهایت به گسترش هدایت و سعادت انجامید.

رویکرد اخلاق‌مدارانه در صلح و جنگ

افتخاری در ادامه با تحلیل پیوند صلح حدیبیه و فتح مکه اظهار کرد: رویکرد اخلاق‌مدارانه پیامبر(ص) در صلح حدیبیه، مستقیماً به فتح مکه منتهی شد. اگرچه فتح مکه در ظاهر امری نظامی به نظر می‌رسد، اما در حقیقت باید در چارچوب همان «نظام اخلاقی» تبیین شود؛ چراکه صلح‌نامه حدیبیه بستری فراهم کرد تا مکه بدون خشونت گشوده شود و هدف غایی، یعنی سعادتمندی مردم مکه، محقق گردد.

وی با اشاره به الگوی ورود پیامبر(ص) به مدینه افزود: در یثرب نیز شاهد همین رویکرد هستیم. پیامبر(ص) به شهری وارد شدند که کانون عداوت و جنگ‌های قبیله‌ای بود. اگر ایشان صرفاً با منطق سیاسی و نظامی وارد می‌شدند، برای کسب قدرت ناچار به جانبداری از یک جناح و در نتیجه تعمیق اختلافات می‌گشتند؛ اما ورود ایشان نه تنها به بحران‌ها دامن نزد، بلکه امنیت و آرامش را در یثرب حکمفرما کرد.

استاد دانشگاه امام صادق(ع) در تبیین تعامل با یهودیان اظهار کرد: نخستین اقدام پیامبر(ص) در مواجهه با یهودیان، انعقاد پیمان‌هایی برای وارد کردن آنان به معادلات صلح و ثبات بود. ایشان در قالب نظام اخلاقی اسلام، هویت دینی آنان را محترم شمردند و تنها زمانی با برخی قبایل یهودی وارد جنگ شدند که آن‌ها بر عناد و پیمان‌شکنی اصرار ورزیدند؛ و باز هم به محض توقف دشمنی، مسیر توافق را گشودند.

وی با تأکید بر «اصالت اخلاق» در سیره نبوی تصریح کرد: اخلاق برای حضرت رسول(ص) یک ساحت عالی و بنیادین بود. اگر مسئله‌ای در ساحت اخلاق حل‌وفصل می‌شد، مقصود حاصل بود و در غیر این صورت، از ابزارهایی چون جنگ یا صلح استفاده می‌شد. این واقعیت که مسلمانان هرگز شروع‌کننده هیچ جنگی نبودند، نشان‌دهنده همین رویکرد است. در واقع، اخلاق در نگاه ایشان به معنای «گرفتن دست انسان‌ها برای هدایت» است که بسته به شرایط، می‌تواند از مسیر صلح یا جنگ بگذرد.
افتخاری در پایان یادآور شد: مفاهیمی نظیر «أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم» بیشتر ناظر به ساحت نظامی و تاکتیکی است و در بحث غایات اخلاقی که معطوف به سعادت همگانی است، تبیین متفاوتی دارد.