کد خبر: ۴۳۵۰۷۸۹

تاریخ: ۲۲ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۸:۵۲

نگاهی به جایگاه زن و ساختار خانواده در ایران باستان

کتاب زن، ازدواج و خانواده در ایران باستان نوشته‌ حسین‌علی جعفری، پژوهشی تاریخی درباره‌ نقش زنان، قوانین ازدواج و شکل‌گیری خانواده در ایران پیش از اسلام است. این اثر با بررسی متون دینی زرتشتی، منابع تاریخی و پژوهش‌های علمی، تلاش می‌کند تصویری روشن از زندگی اجتماعی و حقوقی زنان در دوره‌های مختلف ایران باستان، به‌ ویژه دوره‌ ساسانی، ارائه دهد.

به گزارش ایکنا، در ابتدای کتاب، نویسنده به اهمیت خانواده و جایگاه زن در فرهنگ و دین می‌پردازد و در ادامه  به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره‌ مقام و جایگاه زن در بخشی جداگانه اشاره می‌کند. در این فصل بر برابری زن و مرد از نظر ارزش انسانی و معنوی تأکید می‌شود و اینکه هر دو در جنبه‌های الهی و انسانی دارای شأن و کرامت یکسان هستند.

همچنین به نقش زن و مرد در ایجاد آرامش و تکمیل یکدیگر در زندگی مشترک اشاره شده و خانواده به‌عنوان مهم‌ترین بنیان جامعه معرفی می‌شود. در ادامه، موضوع حقوق زنان، مسئولیت‌های متقابل زن و مرد در خانواده، خدمات و فرصت‌هایی که پس از انقلاب اسلامی برای زنان فراهم شده و نیز توصیه‌هایی به همسران جوان برای داشتن زندگی موفق و پایدار مورد بررسی قرار می‌گیرد.

سپس با اشاره به متون اوستا و اندرزهای منسوب به اشو زرتشت، به موضوعاتی مانند اهمیت ازدواج، انتخاب همسر و توصیه‌هایی به زن و مرد در زندگی مشترک اشاره می‌شود.

در همین فصل به اختصار به بخشی از کتاب که اشاره به اندرزهای زردشت درباره ازدواج اشاره می‌شود:

1. اندرز زردشت درباره ازدواج به دخترش

و تو ای پروچیستا، ای جوانترین دختر زردشت از دودمان هچت اسب، من‌که زردشت و پدر تو هستم، جاماسب را که یاور دین مزدا است از روی راستی و منش پاک به همسری تو برگزیدم و اینک برو با خردت مشورت کن و در صورت پسندیدن، با عشق پاک در انجام وظیفه مقدس زناشویی رفتار نما.» پاسخ پروچیستا: من او را دوست داشته و با ته دل به او مهر خواهم ورزید و نسبت به شوهر آینده‌ام مانند پدر و بزرگ‌تر و پیشوای خود رسم وفاداری به‌جا خواهم آورد؛ بشود که مزدا اهورا بخشش نیک اندیشی را همیشه بهره من گرداند.

2. اندرز زردشت به نوهمسران

ای نوعروسان و دامادان روی سخنم با شماست، به اندرزم گوش دهید و گفتارم را به‌خاطر بسپارید و با غیرت در پی زندگانی پاک‌منشی برآیید. هریک از شما باید در کردار نیک و مهرورزی بر دیگری پیش-دستی جوید تا این زندگانی مقدس زناشویی با خوشی و خرمی همراه باشد.

3. اندرز زردشت به مردان و زنان

ای مردان و زنان، راه راست را دریابید و پیروی کنید، هیچ‌گاه به دروغ و خوشی‌های زودگذری که تباه کننده زندگی است نگروید، زیرا لذتی که با بدنامی و گناه همراه باشد چون زهر کشنده‌ای است که به شیرینی در آمیخته و همانند خودش دوزخی است. با این جور کارها، زندگانی گیتایی و مینوی خود را تباه مسازید. پاداش رهروان نیکی به کسی رسد که هوا و هوس خودخواهی و آرزوهای باطل را از خود دور ساخته بر نفس خویش چیره گردد و کوتاهی و غفلت در این راه، پایانش جز ناله و افسوس چیز دیگری نخواهد بود. فریب خوردگانی که دست به کردار زشت زنند، گرفتار بدبختی و نیستی خواهند شد و سرانجامشان خروش و فریاد و ناله است ولی زنان و مردانی که به اندرز و راهنمایی من گوش دهند آرامش و خوشی زندگی، بهره‌شان خواهد بود و سختی و رنج از آنان دور خواهد گشت و به نیکنامی جاودانی خواهند رسید.

در بخش‌های بعدی کتاب، آیین‌ها و سنت‌های مربوط به ازدواج در ایران باستان بررسی می‌شود. نویسنده نمونه‌هایی از ازدواج‌های اساطیری در فرهنگ ایرانی و داستان‌های شاهنامه را مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که ازدواج در جامعه‌ آن زمان نقش مهمی در حفظ خانواده و تداوم نسل داشته است.

همچنین درباره‌ مراسم ازدواج و پیمان زناشویی مطالبی آورده شده است. در برخی از متون پهلوی، داماد در زمان عقد تعهد می‌کند که همسر خود را با احترام نگهداری کند و نیازهای او مانند خوراک و پوشاک را تأمین کند.

بخشی از کتاب زن، ازدواج و خانواده در ایران باستان می‌خوانیم:

پیوند ازدواج، پیوند قابل احترامی بوده است. بخشی از متن پهلوی که نوعی عقدنامۀ ازدواج یا «پیمان کدخدایی» است، نقل می‌شود: داماد در موقع ازدواج چنین تعهد می‌کند: در همه عمر او را هم‌سری گرامی، کدبانویی استوار، به خوراک و پوشاک، پوشانده و پوشیده، نگاه خواهم داشت. من او را به عنوان هم‌سر و سَروَر، به فراخور زمان، نیکو و پرآزرم، نگاه خواهم داشت. کودکانی که از او زاده شوند، هم‌چون کودک آزاده، از آن خود خواهم داشت.

بخشی از پیمان زناشویی دیگر نقل می‌شود: هیربد، روحانی‌ای که آیین این پیمان را به جای می‌آورد، در جایی از زبان داماد می‌گوید: در این دنیا و در آن دنیا، مطابق با آیین و مطابق با دین، هم به تن و هم به روان، به پادشاهی مرا زن دادند که مرا بانو باشد، او را رشک ننمایم، او را از گرسنگی و تشنگی و سرما و گرما بپرهیزانم.

برای بستن این پیمان چنین گواه گرفته می‌شود: اهوره مزدا بر تو گواه باد! مِهر، سروش، رشن‌ راست... بر تو گواه باد! فرَوَهرِ زردشت سپیتمان بر تو گواه باد! و من که هیربدم، بر تو گواه باد!

یکی از بخش‌های مهم کتاب بررسی حضور اجتماعی و پوشش زنان در دوره‌های مختلف ایران باستان است. نویسنده در این قسمت به وضعیت زنان در دوره‌های مختلف از جمله عیلامیان، مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان می‌پردازد و نقش و جایگاه آنان در جامعه را توضیح می‌دهد.

در ادامه کتاب، به معرفی برخی زنان نام‌دار در تاریخ ایران پیش از اسلام و همچنین مروری کوتاه بر تاریخ سلسله‌ ساسانیان پرداخته می‌شود تا زمینه‌ تاریخی برای درک بهتر قوانین خانوادگی آن دوران فراهم شود.

بخش پایانی کتاب بر اساس پژوهشی علمی با عنوان «قانون ازدواج و طلاق در ایران پیش از اسلام و وضعیت حقوقی زن در دوران ساسانی» نوشته‌ کاتارزینا ماکسیمیک است. در این قسمت انواع ازدواج در دوره‌ ساسانی، مسئله‌ چندهمسری، ازدواج‌های قانونی، ازدواج نیابتی و قوانین مربوط به طلاق و حقوق زنان بررسی می‌شود. این بخش نشان می‌دهد که ازدواج در جامعه‌ ساسانی اهمیت زیادی داشته و یکی از پایه‌های اصلی ساختار اجتماعی آن دوره بوده است.

کتاب «زن، ازدواج و خانواده در ایران باستان» اثری پژوهشی است که از انتشارات حکمت و عرفان و در 139 صفحه منتشر شده است. حسین‌علی جعفری با استفاده از منابع تاریخی و دینی، تلاش کرده وضعیت زنان، قوانین ازدواج و ساختار خانواده در ایران پیش از اسلام را بررسی کند. این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ ایران باستان، مطالعات زنان و فرهنگ ایرانی منبعی مفید و قابل توجه به شمار می‌آید.