کد خبر: ۴۳۵۱۱۵۷

تاریخ: ۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۴:۰۲

یادداشت

«سیاه‌وش» میان سوگ و سور تعادل برقرار می‌کند

پیوند میان داستان حماسی شاهنامه و هنر سیاه‌بازی، نوآوری درخشانی است که مخاطب را با خود همراه می‌سازد. نمایش «سیاه‌وش» با تکیه بر نمادشناسی دقیق و ریتم مناسب، نه‌تنها از ارزش‌های بومی صیانت می‌کند، بلکه پاسخی شایسته به نیاز مخاطب امروز برای بازگشت به ریشه‌های ملی است.

نمایش آیینی – سنتی «سیاه‌وش» به کارگردانی و بازی حامد شیخی نمونه‌ای از بازگشت آگاهانه و هوشمندانه به ریشه‌های فرهنگی و نمایشی بومی ایران است؛ تلاشی که با درک درست از ارزش‌های آیینی و تطبیق آن‌ها با نیازهای امروز جامعه، توانسته پلی میان کهن‌گرایی و روزآمدی بزند. «سیاه‌وش» تنها یک بازخوانی از یک آیین نمایشی نیست، بلکه تلاشی است برای بازشناسی روح زنده و پویا در فرهنگ ایرانی که از خلال نسل‌ها به شکل‌های گوناگون خود را نشان داده است.

در روزگاری که بسیاری از جلوه‌های سنتی هنر نمایش در گرد و غبار مدرنیته به حاشیه رانده شده‌اند، «سیاه‌وش» با زبانی امروزی اما وفادار به سنت، تماشاگر را به دنیایی می‌برد که در آن، اخلاق، زیبایی‌شناسی بومی و دغدغه‌های اجتماعی امروز در کنار هم می‌نشینند. این نمایش نشان می‌دهد که آیین و سنت در هنر ایرانی نه در گذشته متوقف شده‌اند و نه از معنا تهی؛ بلکه زمانی که با درکی تازه و صادقانه مورد بازآفرینی قرار گیرند، می‌توانند به مؤثرترین ابزار گفت‌وگو با نسل جوان بدل شوند.

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این نمایش، توجه دقیق کارگردان به فرهنگ بومی و ملی است؛ فرهنگی که در سال‌های اخیر زیر غبار فراموشی مانده و کمتر فرصت بازتاب در آثار هنری یافته است. شیخی در «سیاه‌وش» نه به شکل شعارگونه، بلکه از سر باور، بر این اصل پای می‌فشارد که هنر باید از دل فرهنگ برخیزد تا بتواند با دل مردم ارتباط بگیرد. طراحی لباس‌ها، موسیقی زنده، نوع بیان و لحن بازیگران، همه از لایه‌های فرهنگی محلی و ملی برگرفته‌اند و به‌گونه‌ای هوشمندانه در ساختار نمایش تنیده شده‌اند.

درواقع، نمایش به نوعی آموزش غیرمستقیم از میراث نمایشی و اخلاقی ایرانی است برای نسل جدید؛ نسلی که به‌واسطه تغییرات شتابان اجتماعی، کمتر در معرض چنین فضاهایی قرار گرفته است. دغدغه شیخی، تنها خلق اثری نمایشی نیست، بلکه دعوتی است به بازشناسی ریشه‌ها و داشته‌های فرهنگی خودمان. وی با زبان تئاتر به مخاطب یادآور می‌شود که بازگشت به فرهنگ بومی به معنای عقب‌گرد نیست، بلکه حرکتی است رو به جلو، برای تثبیت هویت در جهانی پر تلاطم و درحال دگرگونی.

در کنار این توجه ریشه‌ای به فرهنگ، نکته قابل‌توجه دیگر در «سیاه‌وش» به‌کارگیری درست شاخصه‌های امروزی در قالب نمایشی سنتی است. حامد شیخی توانسته تضاد زمان‌ها را به هم پیوند بزند. او از دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی روز سخن می‌گوید، بی‌آنکه ساختار و اصالت نمایش سنتی را قربانی کند. اشاره‌های هوشمندانه به جنگ رمضان و جنایات آمریکا و اسرائیل در این جنگ، نه شعاری است و نه تحمیلی؛ بلکه در بطن نمایش و در کلام «سیاه» جاری است، به همان زبانی که این شخصیت همواره مسائل جامعه را با شوخ‌طبعی و زیرکی بیان می‌کرده است. این پیوند میان آیین کهن و سیاست روز دنیا، از ارزشمندترین تلاش‌های نمایش است، چون نشان می‌دهد هنر آیینی هنوز زنده است و قابلیت آن را دارد که با جهان امروز سخن بگوید.

اما آنچه بیش از هر چیز «سیاه‌وش» را چشم‌نواز و ماندگار می‌کند، تلفیق خلاقانه داستان اسطوره‌ای سیاوش در شاهنامه با شخصیت نمایشی «سیاه» است. این تلفیق نه‌تنها پرداختی تازه به اسطوره محسوب می‌شود، بلکه در همین امتزاج تاریخی و نمایشی است که عمق اندیشه نمایش شکل می‌گیرد. سیاوش، نماد پاکی و صداقت در ادبیات حماسی ایران است و «سیاه» نیز در فرهنگ نمایشی ایرانی، آینه راست‌گویی و حق‌طلبی است. در «سیاه‌وش» این دو شخصیت درهم آمیخته‌اند تا به شکلی نو، مفهوم پاکی، فداکاری و حقیقت‌خواهی را در برابر دروغ، قدرت‌طلبی و تزویر بنشانند.

در شاهنامه، سیاوش به دروغ متهم می‌شود و برای اثبات بی‌گناهی خود از آتش می‌گذرد. در ادبیات مذهبی نیز این گذر از آتش یادآور نجات ابراهیم(ع) از شعله کفر است، و همانند پاکی یوسف(ع) که در برابر وسوسه زلیخا پاک ماند، سیاوش نیز از دام سودابه رهایی می‌یابد. حامد شیخی با درک این پیوندها، از سویه‌های عارفانه و اخلاقی این داستان بهره گرفته و در قالب «نقالی» بخش‌هایی خیره‌کننده خلق کرده است. نقالی‌های او بر صحنه، یادآور سنت دیرینه روایتگری ایرانی‌اند و روح تماشاگر را به درون حماسه می‌برند.

در سنت سیاه‌بازی، «سیاه» خود نماد مردم است؛ انسانی شوخ و صادق که با طنز، پرده از حقیقت برمی‌دارد. در «سیاه‌وش»، سیاه به معنای واقعی عزادار سیاوش است: صورت سیاه او نشانه‌ی اندوه بر بی‌عدالتی و مظلومیت است، و لباس سرخش نماد خون به‌ناحق ریخته‌ سیاوش. در عین حال، همان لباس سرخ یادآور آتشی است که سیاوش از آن گذشت و در آن تطهیر شد. این ترکیب نمادین، نه یک عنصر تزئینی بلکه جوهره‌ی اندیشه‌ی نمایش است؛ زیرا نشان می‌دهد آیین‌های نمایشی ایرانی در لایه‌های زیرین خود همواره بار فلسفی و اخلاقی داشته‌اند.

نمایش «سیاه‌وش» علاوه بر محتوا، از منظر ساختار اجرایی نیز اثری دقیق و سنجیده است. میزانسن‌ها ساده اما معناگرایانه‌اند و تمرکز کارگردان بر ریتم و گفتار سبب شده تماشاگر از ابتدا تا پایان دچار خستگی نشود. ریتم تند و روان کار مخاطب را درگیر نگه می‌دارد، بی‌آنکه از درونمایه آیینی آن بکاهد. حامد شیخی خود در نقش «سیاه»، بازی‌ پخته و چندلایه ارائه می‌دهد؛ وی هم شوخ است و هم تلخ، هم نقاد است و هم راوی اندوه. این دوگانگی، روح نمایش را شکل می‌دهد. سایر بازیگران نیز با وجود امکانات محدود، بازی‌هایی ملموس و طبیعی دارند و ارتباط خود را با مخاطب حفظ می‌کنند. حضور موسیقی زنده و استفاده از واژه‌ها و دیالوگ‌های برگرفته از زبان محلی به غنای اثر افزوده است.

در بخش اخلاقی کار نیز، نمایش دستاوردی ارزشمند دارد. در فضایی که گاه مفاهیم اخلاقی در آثار نمایشی به شعار و کلیشه فروکاسته می‌شوند، «سیاه‌وش» مفاهیمی چون پاکی، صداقت، امانت‌داری، وفاداری و حقیقت‌جویی را در بطن ماجرا جاری می‌کند، بدون آنکه لحن تعلیمی به خود بگیرد. تماشاگر نه از طریق نصیحت، بلکه در جریان روایت با این آموزه‌ها همذات‌پنداری می‌کند. وقتی سیاوش در برابر دروغ و خیانت می‌ایستد و حتی جان خود را فدای صداقت می‌کند، روح اخلاقی نمایش به اوج می‌رسد.

یکی از جنبه‌های مهم این اثر، ایجاد توازن میان «سوگ» و «سور» است؛ عنصری که در سنت نمایشی ایران، ریشه‌ای عمیق دارد. «سیاه‌وش» همزمان سوگنامه‌ای برای پاکی ازدست‌رفته و جشنی برای پیروزی حقیقت است. شوخی‌های سیاه، نه فقط برای خنده، بلکه برای تخلیه‌ روانی مخاطب و جلوگیری از فرسایش احساسی او است. این شوخی‌ها، «به اندازه» و در چارچوب اخلاقی اجرا می‌شوند و از دایره ادب خارج نمی‌گردند؛ درست همان‌گونه که در سنت اصیل سیاه‌بازی، طنز، ابزاری برای نقد اجتماعی و نه بی‌ادبی بوده است. شیخی توانسته این مرز ظریف را حفظ کند و توازنی میان غم و شادی بیافریند؛ ترکیبی که به نمایش عمق احساسی می‌دهد.

نمایش از نظر بصری نیز جذاب است. طراحی صحنه با سادگی و نمادگرایی تنظیم شده تا توجه مخاطب بیش از هر چیز بر بازی و روایت متمرکز شود. رنگ‌ها جایگاه مفهومی دارند؛ سیاهی چهره‌ها، سرخی لباس‌ها و نور گرم آتش، هر یک نشانه‌ای از درون‌مایه‌های حماسی و آیینی اثرند. این عناصر به‌همراه موسیقی طنین‌دار، فضایی نیایش‌گونه می‌آفرینند که در آن تماشاگر نه تنها شاهد تئاتر، بلکه شرکت‌کننده در آیینی جمعی است.

اما شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «سیاه‌وش»، بازگرداندن اعتماد مخاطب به هنر آیینی باشد. استقبال پرشور مردم از این نمایش گواهی است بر زنده بودن این گونه هنری. برخلاف باور برخی که گمان می‌کنند نسل امروز با آیین‌ها و سنت‌ها بیگانه است، تجربه این اجرا ثابت کرد که هرگاه آثار آیینی با زبانی امروزی، صادقانه و اندیشمندانه ارائه شوند، تماشاگر حتما با آن ارتباط برقرار می‌کند. درواقع، مردم همیشه در جست‌وجوی معنا و اصالت‌اند و «سیاه‌وش» توانسته هر دو را در قالبی دلنشین عرضه کند.

در همین راستا، باید یادآوری کرد که چنین تولیدهایی نیازمند حمایت مادی و معنوی نهادهای فرهنگی هستند. اگرچه نمایش با امکانات محدود روی صحنه رفته، اما نتیجه‌ای چشمگیر حاصل کرده است. حمایت‌های هدفمند از این قبیل پروژه‌ها می‌تواند آینده‌ی تئاتر آیینی و سنتی ایران را تضمین کند و زمینه‌ای برای تربیت نسل جدیدی از هنرمندان وفادار به ریشه‌ها فراهم آورد. وقتی هنرمندی چون حامد شیخی با اتکا به دانش سنت‌های نمایشی و درک اجتماعی خود، چنین اثری را خلق می‌کند، شایسته است که دستگاه‌های فرهنگی کشور نیز در حفظ و گسترش این مسیر نقش فعال‌تری ایفا کنند.

«سیاه‌وش» از آن‌دسته نمایش‌هایی است که هم از نظر فرم و هم از منظر محتوا، گفت‌وگویی میان گذشته و حال ایجاد می‌کند. در این اثر، آیین کهن نقالی و زبان طناز سیاه‌ بازی در خدمت مفاهیمی قرار گرفته‌اند که برای انسان امروز نیز معنا دارند؛ مفاهیمی چون عدالت، مقاومت در برابر ظلم، و ایمان به راستی. در واقع، نمایش می‌خواهد بگوید همان‌طور که سیاوش در برابر دروغ و نمادهای تباهی تسلیم نشد، جامعه‌ی ایرانی نیز می‌تواند با تکیه بر ریشه‌های فرهنگی خود در برابر ناهنجاری‌های زمانه بایستد.

چنین نگاهی است که به اثر عمق اجتماعی می‌دهد. وقتی سیاه بر صحنه از جنایات آمریکا و اسرائیل در فلسطین و جنگ رمضان سخن می‌گوید، تماشاگر احساس نمی‌کند این موضوعی بی‌ربط به آیین است؛ بلکه درمی‌یابد که درد عدالت‌خواهی سیاوش هنوز زنده است و در کالبد امروز جامعه جریان دارد. این امتداد تاریخی از سیاوش تا سیاه، از اسطوره تا توده، از گذشته تا اکنون، همان پیوندی است که نمایش را به اثری درخور تأمل تبدیل کرده است.

در مجموع، «سیاه‌وش» بیش از هر چیز، بیانی برای حفظ اصالت در قالب نو است؛ اثری که با زبانی آشنا و در عین حال تازه، مفاهیم جاودان ایرانی را بازآفرینی می‌کند. حامد شیخی توانسته است میان سنت و نوگرایی، میان غم و شادی، میان اخلاق و سرگرمی، تعادلی ظریف پدید آورد. «سیاه‌وش» یادآور این حقیقت است که نمایش آیینی، اگر با اندیشه و درک درست روی صحنه رود، نه تنها کهنه نمی‌شود، بلکه می‌تواند تماشاگر امروز را نیز به وجد آورد و به تأمل وادارد.

در پایان می‌توان گفت که «سیاه‌وش» از آن دست آثار است که با بهره‌گیری از زبان نمایش سنتی، از دغدغه‌های امروز سخن می‌گوید؛ اثری که در کنار زیبایی بصری و زبانی، حامل پیامی اخلاقی و انسانی است. این نمایش نه تنها ادای دینی به سنت نمایشی ایران است، بلکه نویدبخش تداوم آن در دوران معاصر نیز به شمار می‌آید. تماشاگر پس از خروج از سالن، نه فقط خاطره‌ یک اجرای دیدنی، بلکه تصویری روشن از هویت فرهنگی خویش را با خود می‌برد؛ هویتی که از خاک و فرهنگ این سرزمین برمی‌خیزد و در روح نمایش آیینی ایرانی جاودانه می‌ماند.