کد خبر: ۴۳۵۱۳۵۴

تاریخ: ۲۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۲۰

یک عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی:

پیامبر(ص) مدینه را نخستین «حرم» زیست‌بومی جهان اعلام کردند

مسعود شاورانی، در نشست علمی «اخلاق محیط زیست و سیره نبوی» با بازخوانی روایات و سنت‌های اصیل اسلامی، تصویری جامع از حقوق جانداران در نگاه پیامبر اکرم (ص) ارائه کرد. وی با استناد به روایات، ضمن تأکید بر شعورمندی پدیده‌های هستی و تسبیح‌گویی موجودات، اقدام پیامبر(ص) در اعلام مدینه به عنوان منطقه «حرم» را الگویی پیشرو برای محیط‌های زیست‌بومی امروز دانست و بر ضرورت بازخوانی حقوق حیوانات و گیاهان در کلام نبوی تأکید کرد.

به گزارش ایکنا، مسعود شاورانی، عضو هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، شامگاه ۱۹ اردیبهشت‌ماه در نشست علمی «اخلاق محیط زیست و سیره نبوی» سخنرانی کرد. این نشست از مجموعه‌ سخنرانی‌های علمی با محوریت «اخلاق» در چارچوب کنگره بین‌المللی ۱۵ قرن تجلی نور نبوی برگزار شد.

شاورانی با تأکید بر اینکه دین اسلام اهمیت ویژه‌ای برای محافظت از محیط زیست و حقوق حیوانات قائل است، اظهار داشت: در روایات آمده است که اگر چهارپایان نبودند، شاید خداوند برای شما باران نمی‌فرستاد.

وی در ادامه به نمونه‌ای از سیره نبوی اشاره کرد و افزود: در زمان بی‌آبی شدید در مدینه، پیامبر اکرم(ص) پس از اقامه نماز باران و دعا، فرمودند که شاید خداوند به خاطر لطف و رحمت بر حیوانات، باران را نازل می‌کند. همچنین ایشان تأکید فرموده‌اند که خداوند در وجود اسب، شتر و گوسفند تا روز قیامت خیر و برکت قرار داده است.

وی در ادامه با اشاره به ارزش ذاتی جانداران افزود: براساس روایات، پیامبر اکرم(ص) بر شعور و درک چهارپایان و موجودات تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند مکانی که در آن نماز می‌خوانید و اذان می‌گویید، در روز قیامت به نفع شما شهادت خواهد داد. همچنین در روایتی آمده است که ایشان بر کوه احد ایستادند، با آن سخن گفتند و فرمودند: «ای احد! من تو را دوست دارم و تو نیز مرا دوست داری.

عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی بیان کرد: نمونه دیگر ارزش ذاتی موجودات، تسبیح خداوند توسط تمامی اشیاء است؛ همان‌گونه که انسان‌ها تسبیح می‌گویند، موجودات دیگر نیز چنین می‌کنند. نقل است که پیامبر(ص) هنگام وضو، صدای تسبیح آب را می‌شنیدند. در نگاه ایشان، جهان هستی و عالم غیب با یکدیگر ممزوج و پیوند‌خورده هستند؛ به طوری که فرمودند هر یک از کوه‌ها و پدیده‌هایی مانند باران، فرشته مخصوص به خود را دارند و تمامی اجزای طبیعت توسط فرشتگان محافظت می‌شوند.

شاورانی در ادامه به دستورات اخلاقی پیامبر(ص) درباره زمین اشاره کرد و گفت: پیامبر(ص) فرمودند: زمین مادر شماست؛ به آن احترام بگذارید و از آن محافظت کنید. در روایات دیگر نیز بر ارزش خاک و گیاهان تأکید شده است؛ از جمله اینکه ایشان نخل را به مؤمن تشبیه کرده و فرمودند به آن احترام بگذارید.

وی همچنین تصریح کرد: پیامبر(ص) قطع کردن درخت سدر را به شدت نهی کرده و در مقابل، کاشتن درخت را به عنوان «صدقه جاریه» معرفی فرمودند که خیر و برکت آن همیشگی است. ایشان حتی تأکید داشتند که نباید به باد دشنام داد.

عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی در پایان با بیان اینکه جانداران نیز مانند انسان‌ها هر کدام امت مخصوص به خود هستند، خاطرنشان کرد: در روایات آمده است که وقتی یکی از پیامبران گذشته به دلیل گزیده شدن توسط یک مورچه، لانه آن‌ها را تخریب کرد، از جانب پروردگار ندا آمد که تو در حق این موجودات ظلم کرده‌ای (چرا که آن‌ها امتی از امت‌های الهی بودند).

دعای حیوانات در حق انسان‌ها

عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی در ادامه به رویکرد پیامبر(ص) در مواجهه با حیوانات اشاره کرد و گفت: زمانی که سگ‌های بیمار به مدینه هجوم آوردند و برخی افراد علاوه بر سگ‌های بیمار، سگ‌های سالم را نیز کشتند، پیامبر (ص) آنان را از این کار نهی کرده و فرمودند: «سگ‌ها نیز امت‌هایی تسبیح‌کننده هستند و نباید آن‌ها را از بین برد.» ایشان تأکید داشتند که این جانوران دعا می‌کنند و دعای آن‌ها در حق انسان مستجاب می‌شود.

وی در همین راستا افزود: در روایتی آمده است که گروهی همراه با پیامبرِ زمان خود برای طلب باران به دشت رفتند؛ وقتی باران بارید، وحی آمد که این بارش به سبب دعای مورچگانی بود که دست‌های خود را به سوی آسمان بلند کرده بودند.

شاورانی از دیگر توصیه‌های پیامبر(ص) را حفظ پاکیزگی محیط زندگی برشمرد و بیان کرد: ایشان همواره بر نظافت اطراف زندگی، آلوده نکردن زیر درختان و برداشتن موانع مزاحم از سر راه مردم تأکید داشتند. همچنین نهی می‌فرمودند که لانه جانوران با آلودگی تخریب شود و حتی بر نظافت محل نگهداری چهارپایان نیز تأکید ویژه می‌کردند.

این پژوهشگر تصریح کرد: پیامبر(ص) در زمان خود، شهر مدینه را «حرم» اعلام کردند و کشتن جانداران و از بین بردن گیاهان را در آن ممنوع ساختند؛ به گونه‌ای که آهوان آزادانه در اطراف شهر تردد می‌کردند. حتی در سال ششم هجری در مسیر مکه، وقتی سگی را دیدند که در کنار توله‌هایش نگران بود، دستور دادند مسیر سپاه تغییر کند تا آن سگ دچار زحمت نشود. همچنین در موردی دیگر، فردی را مأمور تیمار و نگهداری از یک آهوی بیمار کردند.

شاورانی با تأکید بر اینکه مفاهیم «حرم» و «حِما» در سیره نبوی می‌تواند الگویی برای محیط‌های زیست‌بومی امروز باشد، به آموزه‌های ایشان در منع اسراف اشاره کرد و گفت: روزی پیامبر(ص) شخصی را دیدند که در مصرف آب زیاده‌روی می‌کرد. وقتی آن شخص گفت در حال وضو گرفتن است، ایشان معترض شده و فرمودند: حتی اگر در کنار رودخانه‌ای جاری وضو می‌گیرید، نباید اسراف کنید.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: پیامبر(ص) بر نرم‌خویی و تواضع، حتی در برابر حیوانات تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند مؤمن باید همیشه با محبت رفتار کند؛ چنان‌که وقتی یکی از همسرانشان با تندی با شتری برخورد کرد، فرمودند: «با شتر نیز باید با نرمی و مهربانی رفتار کرد.»

نامگذاری حیوانات

شاورانی در ادامه به جنبه‌های عاطفی برخورد پیامبر(ص) با حیوانات اشاره کرد و افزود: یکی از اقدامات ایشان برای تکریم حیوانات، نامگذاری آن‌ها بود که نشان‌دهنده محبت و توجه ویژه ایشان به این موجودات است. پیامبر(ص) همواره حیوانات را نوازش می‌کردند و در روایتی آمده است که حتی جبرئیل ایشان را مورد خطاب قرار داد که چرا شب گذشته به تیمار و رسیدگی به اسب خود نپرداخته‌اید.

عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی با اشاره به پیامدهای اخروی رفتار با حیوانات گفت: نقل است که در شب معراج، پیامبر(ص) زنی را در عذاب دیدند و علت آن را آزار دادن یک گربه بیان کردند. در مقابل، ایشان فرمودند فردی که به سگی تشنه در بیابان آب داد، مورد بخشش خداوند قرار گرفت و بهشتی شد. ایشان همواره تأکید می‌فرمودند: «به دیگران (موجودات) رحم کنید تا خداوند به شما رحم کند.»

وی در خصوص احکام ذبح با رویکرد اخلاقی اظهار داشت: پیامبر(ص) دستور دادند که حتی در هنگام قربانی کردن، با حیوان مهربان باشید؛ حتی اگر آن ذبیحه یک گنجشک باشد. همچنین در روایتی آمده است که ایشان یکی از اصحاب را که جوجه‌های مرغی را از او جدا کرده بود، به شدت سرزنش کردند. ایشان در مورد اهمیت گیاهان نیز فرمودند: «اگر تنها یک روز از عمر جهان باقی مانده باشد، آن را به کاشتن نهالی سپری کنید.»

شاورانی در پایان بر نهی صریح پیامبر(ص) از هرگونه خشونت علیه حیوانات تأکید کرد و گفت: پیامبر اکرم(ص) حتی ناسزا گفتن به حیوانات را ممنوع کرده بودند. ایشان فرمودند خداوند کسی را که بر صورت حیوان داغ بزند، لعنت می‌کند. همچنین ایشان کسانی را که حیوانات را برای سرگرمی به جان هم می‌اندازند یا آن‌ها را هدفِ تیراندازی (سیبل) قرار می‌دهند، مورد نکوهش قرار داده و بریدن بخشی از بدن حیوان (مثله کردن) را به شدت نهی فرموده‌اند.

شکار برای سرگرمی ممنوع

شاورانی در بخش دیگری از سخنان خود به منع کشتن بی‌دلیل حیوانات اشاره کرد و افزود: پیامبر اکرم(ص) هیچ‌گاه حیوانی را شکار نمی‌کردند و همواره تأکید می‌فرمودند که نباید هیچ موجودی را برای فخرفروشی یا سرگرمی شکار کرد؛ چرا که آن حیوان در روز قیامت از شکارچی خود شکایت خواهد کرد. ایشان همچنین نام‌های زنبور عسل، هدهد و مورچه را ذکر کرده و از کشتن آن‌ها نهی فرمودند. حتی در مورد مارها نیز توصیه داشتند که تا حد امکان، آن‌ها را از خود دور کنید (نه اینکه لزوماً آن‌ها را بکشید).

وی تأکید کرد: پیامبر(ص) عذاب، شکنجه و مثله کردن (بریدن اجزای بدن) حیوانات را به شدت نهی فرمودند و حتی خاطرنشان کردند که اگر حیوانی به شما حمله کرد، باز هم مجاز به مثله کردن او نیستید.

عضو هیئت علمی دانشگاه مذاهب اسلامی در پایان اظهار کرد: ایشان همچنین رسم «عقر» یا پی کردن حیوانات را ممنوع کردند. در دوران پیش از اسلام، در میان برخی اعراب رسم بود که پای شتر یا سایر حیوانات را می‌زدند که پیامبر(ص) این عمل را حرام اعلام کرده و به شدت نسبت به انجام آن نهی فرمودند.