کد خبر: ۴۳۵۱۸۹۴

تاریخ: ۲۳ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۹

روایت هفتاد سال معلمی در بزرگداشت یوسف ثبوتی

عصر روز گذشته، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار میزبان آیین بزرگداشت پروفسور یوسف ثبوتی، فیزیک‌دان برجسته ایرانی و مؤسس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان بود؛ چهره‌ای که بیش از هفت دهه از عمر خود را صرف آموزش، پژوهش و توسعه علم در ایران کرده است. این مراسم با رونمایی از کتاب «سخن ثبوتی» همراه بود؛ مجموعه‌ای از نوشته‌ها، سخنرانی‌ها و یادداشت‌هایی که ثبوتی در سال‌های فعالیت علمی و دانشگاهی خود به رشته تحریر درآورده و روایتی از نگاه او به علم، آموزش و تجربه زیسته‌اش ارائه داده است.

به گزارش ایکنا، آیین بزرگداشت پروفسور یوسف ثبوتی، فیزیکدان برجسته ایرانی، همراه با رونمایی از کتاب «سخن ثبوتی» عصر روز سه‌شنبه 22 اردیبهشت ماه در بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار برگزار شد.

در این مراسم جمعی از اساتید و چهره‌های علمی و فرهنگی کشور از جمله آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد رئیس گروه مطالعات اسلامی و فرهنگستان علوم ایران، حسین معصومی همدانی عضو فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، سعدالله نصیری قیداری رئیس سابق دانشگاه شهید بهشتی، حمید خالصی‌فرد استاد دانشگاه و نویسنده کتاب، رضا منصوری فیزیکدان و استاد بازنشسته دانشگاه صنعتی شریف و پروفسور یوسف ثبوتی به سخنرانی پرداختند.

میراث گذشتگان را پاسداشت و رو به آینده حرکت کرد

آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد  با اشاره به سابقه طولانی آشنایی و همکاری خود با این دانشمند برجسته، او را از جمله عالمانی دانست که اهل «استنباط در علم» و نظریه‌پردازی هستند.

وی سخنان خود را با بیتی در ستایش علم و دانش آغاز کرد و سپس خطاب به حاضران گفت: در این جلسه ابتدا به همه شما خیرمقدم عرض می‌کنم. آشنایی و همکاری من با استاد ثبوتی به سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، یعنی روزهای آغازین تأسیس فرهنگستان علوم ایران بازمی‌گردد. آنچه مرا جذب ایشان کرد و همچنان نیز این جذابیت باقی است، دانش، اخلاق، تواضع و علاقه‌مندی عمیق ایشان به کشور و میهن بود.

وی در ادامه با اشاره به ملاصدرای شیرازی، بنیانگذار حکمت متعالیه، اظهار کرد: تصور نمی‌کنم کسی در این جلسه باشد که نام ملاصدرا شیرازی را نشنیده باشد. مهم‌ترین اثر او کتاب «اسفار اربعه» است که امروز در ۹ جلد منتشر شده است. ملاصدرا در مقدمه جلد ششم این کتاب، به استناد حدیثی، دو گروه را در برابر هم قرار می‌دهد؛ یکی صنعتگران و دیگری «مستنبطان علوم».

محقق داماد با نقل این حدیث گفت: در این روایت آمده است که خداوند به حضرت آدم وحی فرمود کسانی که در علوم، اهل استنباط و اجتهادند، ارزششان از کسانی که صرفاً به عمران و آبادانی زمین مشغول‌اند بیشتر است. همچنین آمده است هر کس علمی را بنیان بگذارد و ابتکار علمی داشته باشد، نزد خداوند ارزشی هم‌تراز پیامبران خواهد داشت.

وی ادامه داد: من این حدیث را از آن جهت انتخاب کردم که بگویم در زندگی خود دانشمندان و صنعتگران بسیاری دیده‌ام، اما عالمانی که اهل استنباط در علم، نظریه‌پردازی و نگاه عمیق به دانش باشند، چندان فراوان نیستند. یکی از کسانی که من در زندگی خود چنین ویژگی‌ای را در او دیده‌ام، یوسف ثبوتی است.

محقق داماد با اشاره به سال‌ها حضور مشترک خود و ثبوتی در فرهنگستان علوم گفت: از سال ۱۳۷۳ تاکنون، شاید هفته‌ای یک یا دو بار در جلسات مختلف فرهنگستان علوم در خدمت ایشان بوده‌ام و همواره دیده‌ام که اهل نظریه‌پردازی در علم است و به دانش نگاهی عمیق و بنیادین دارد.

وی در ادامه به بخشی از کتاب «سخن ثبوتی» اشاره کرد و گفت: در صفحه ۳۶۷ این کتاب گفت‌وگویی درباره سخنان استیون هاوکینگ آمده است. در آن مصاحبه از دکتر ثبوتی سؤال می‌شود که هاوکینگ در یکی از آثار خود گفته است بیگ‌بنگ، خدا را از معادلات آفرینش حذف کرده و دیگر نیازی به وجود خدا نیست. پاسخ دکتر ثبوتی این است که اصولاً این سخن، سخنی علمی نیست که بتوان از منظر علمی با آن موافقت یا مخالفت کرد.

وی افزود: ایشان در ادامه می‌گوید ما در فیزیک هنوز چیزهای بسیاری را نفهمیده‌ایم و مجهولات ما بسیار بیشتر از معلومات ماست؛ به‌ ویژه هنگامی که درباره کیهان سخن می‌گوییم. با وجود همه امکانات و فناوری‌های امروز، اطلاعات ما از کل کیهان بسیار ناچیز است. حتی وقتی از کیهان سخن می‌گوییم، مشخص نیست منظور ما تمام هستی است یا تنها بخش کوچکی که برای ما قابل مشاهده است.

محقق داماد ادامه داد: ایشان تأکید می‌کند هرچه فناوری پیشرفته‌تر می‌شود، ابعاد ناشناخته کیهان نیز گسترده‌تر می‌شود و یک فیزیکدان نباید با قطعیت درباره چنین موضوعاتی حکم صادر کند. این همان چیزی است که من از آن به‌عنوان نگاه نظری و استنباطی در علم یاد می‌کنم. من فیزیکدان نیستم، اما می‌فهمم که ایشان در حال ارائه نگاهی عمیق و نظری به علم است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به علاقه و تعهد ملی پروفسور ثبوتی اشاره کرد و گفت: ممکن است پرسیده شود که بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار که نهادی مرتبط با ایران، زبان و ادبیات فارسی است، چرا در بزرگداشت یک فیزیکدان مشارکت کرده است. پاسخ روشن است؛ زیرا ایشان عاشق ایران است و انسانی بیگانه با وطن خود نیست.

محقق داماد افزود: در زمانه ما دانشمندانی هستند که نسبت به وطن خود بی‌تفاوت‌اند، اما دکتر ثبوتی چنین نبود. زمانی که ایشان در آمریکا فارغ‌التحصیل شد، بنا بر شهادت بسیاری از صاحب‌نظران، موقعیت‌های علمی بسیار بزرگی برای او فراهم بود تا در همان کشور بماند و فعالیت کند، اما ترجیح داد به ایران بازگردد و در شهر زنجان بنیان علمی مهمی را پایه‌گذاری کند؛ اقدامی که به یکی از کارهای برجسته کشور در حوزه علوم پایه تبدیل شد.

وی سپس بخش‌هایی از نوشته پروفسور ثبوتی خطاب به نوجوانان ایرانی را قرائت کرد: ایشان خطاب به جوانان می‌گوید: «پسرم، می‌دانی که از تبار ابوریحان، ابن‌ سینا، زکریای رازی و سهروردی هستیم؟ می‌دانی که میراث‌دار خوارزمی‌ها و فارابی‌ها هستیم؟ غافل منشین. اکنون زمان هنر و سرفرازی است. دانش‌ها و فناوری‌های سده‌های اخیر شگفتی‌های بزرگی آفریده‌اند و تو نیز می‌توانی در این میدان نقش‌آفرین باشی».

محقق داماد ادامه داد: پروفسور ثبوتی در عین حال تأکید می‌کند که سنت‌ها و میراث نیاکان، گنجینه‌هایی ارزشمندند و باید به آنها افتخار کرد، اما همان‌گونه که نمی‌توان کوزه‌های چند هزار ساله شهر سوخته یا سفال‌های تپه سیلک را بر سر سفره امروز گذاشت، با اندیشه‌ها و شیوه‌های کهن نیز نمی‌توان در جهان امروز درخشید. از همین رو بر یادگیری دانش و فناوری‌های نو و نوآوری تأکید می‌کند.

وی در ادامه گفت: پیام اصلی ایشان این است که فرزندان ایران باید بدانند در چه فرهنگی رشد کرده‌اند و میراث‌دار چه تمدنی هستند، اما در عین حال باید از گذشته عبور کنند تا بتوانند آینده را بسازند.

وی در بخش پایانی سخنان خود به پیام پروفسور ثبوتی خطاب به نسل جوان اشاره کرد و گفت: ایشان همواره تأکید می‌کند که جوانان ایرانی باید بدانند وارث میراث بزرگ دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابن‌ سینا، فارابی و سهروردی هستند. در عین افتخار به این میراث، باید دانش و فناوری‌های نوین جهان را نیز بیاموزند و با نوآوری در عرصه علم حضور داشته باشند.

در عمل عاشق ایران بود

حسین معصومی همدانی در ادامه به جایگاه آمد و گفت: ادای دین به شخصیتی مانند پروفسور ثبوتی، وظیفه هر ایرانی و هر علاقه‌مند به علم است؛ حتی اگر رشته تخصصی‌اش حوزه کاری ایشان نباشد یا سعادت همکاری با ایشان را نداشته باشد.

معصومی همدانی با اشاره به ویژگی‌های کتاب «سخن ثبوتی» افزود: به نظر من این کتاب در نوع خود، کم‌نظیر است؛ زیرا بیش از آنکه صرفاً در آن به دنبال دانش تخصصی پروفسور ثبوتی باشیم، با تجربه زندگی و حاصل این تجربه‌ها روبه‌رو می‌شویم که با زبانی بسیار روشن بیان شده است.

وی ادامه داد: یکی از مشکلات جامعه ما این است که معمولاً هر مسئله‌ای را، به‌ ویژه در فضاهای دانشگاهی و علوم انسانی، آن‌قدر پیچیده می‌کنیم که در نهایت به این نتیجه می‌رسیم که آن مسئله اساساً قابل حل نیست. هنر یوسف ثبوتی این است که مطالبی را که می‌توانست موضوع تأملات پیچیده فلسفی یا جامعه‌شناختی باشد، به روشن‌ترین صورت بیان می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که هر خواننده‌ای متوجه منظور ایشان می‌شود.

وی این ویژگی را وجه مشترک همه نوشته‌ها و سخنان ثبوتی دانست و گفت: این خصوصیت تقریباً در تمام نوشته‌ها، پیام‌ها، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های ایشان دیده می‌شود؛ چه در پیام‌هایی که به مناسبت‌های مختلف داده‌اند، چه در گفت‌وگوهایی که انجام داده‌اند و چه در سخنرانی‌هایی که در حضور مقامات عالی کشور ایراد شده است.

معصومی همدانی افزود: معمولاً ما دانشگاهیان وقتی در حضور مقام‌های رسمی قرار می‌گیریم، دست و پایمان را گم می‌کنیم و شروع می‌کنیم به بیان کلیاتی که مبادا موجب نگرانی یا ناراحتی مسئولان شود؛ اما ایشان همان صراحت و صمیمیتی را که در پیام به نوجوانان و دانش‌آموزان دارند، در گفت‌وگو با مسئولان نیز حفظ می‌کنند و هیچ ابایی ندارند از اینکه مشکلات اساسی کشور را، به‌ ویژه در حوزه آموزش عالی، با صریح‌ترین بیان مطرح کنند.

وی با اشاره به نگاه امیدوارانه ثبوتی به مسائل کشور گفت: ایشان در عین حال سعی می‌کنند نشان دهند که این مشکلات، سرنوشت محتوم ما نیست و قابل حل است. دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان که ایشان تأسیس کردند، نمونه‌ای از راه‌حل‌هایی است که برای مشکلات آموزش عالی ایران در نظر داشتند.

معصومی همدانی با اشاره به تجربه حضور خود در دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان اظهار کرد: بنده چندین بار آنجا در سمینارها شرکت کردم و یکی دو ترم نیز درس دادم. این دانشگاه نمونه‌ای است از اینکه ایشان چگونه دانشگاه مطلوب خود را در عمل پیاده کردند؛ دانشگاهی که به نظر ایشان باید کارآمد باشد.

وی ادامه داد: از زمانی که مرکز تحصیلات تکمیلی زنجان تأسیس شد، من به واسطه دوستی با آقای دکتر خواجه‌پور رفت‌وآمد بیشتری به آنجا داشتم. این دانشگاه با کمترین امکانات آغاز شد؛ چند اتاق، یک حیاط، چند کلاس و خوابگاه‌هایی برای استادان، اما مهم‌تر از همه، جمعی از استادان برجسته که آقای دکتر ثبوتی از میان شاگردان و همکاران خود از خارج کشور دعوت کرده بودند.

وی تأسیس این مرکز را با تجربه آغاز دانشگاه صنعتی شریف مقایسه کرد و گفت: این ماجرا مرا به یاد تأسیس دانشگاه صنعتی شریف می‌اندازد؛ زمانی که مرحوم دکتر مجتهدی به‌ جای پرداختن به تشریفات و ساختارهای پیچیده، ابتدا سراغ جذب نیروهای علمی توانمند رفت. دانشگاه صنعتی شریف نیز با آموزش و حضور استادان آغاز شد، نه با انبوه برنامه‌ریزی‌های اداری. پروفسور ثبوتی نیز دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان را به همین شکل آغاز کردند.

معصومی همدانی افزود: ایشان معتقد بودند که بخش اداری نباید بر بخش علمی حکومت کند و ساختار اداری دانشگاه نباید بیش از اندازه بزرگ شود. این نکته در بسیاری از نوشته‌های ایشان به‌عنوان یکی از مشکلات اصلی آموزش عالی ایران مطرح شده و در دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان نیز بخش اداری بسیار محدود نگه داشته شده است.

معصومی همدانی سپس با اشاره به تأثیر معنوی کتاب «سخن ثبوتی» اظهار کرد: این کتاب از آن دست کتاب‌هایی است که خواندنش نوعی پالایش روح برای انسان ایجاد می‌کند. ارسطو می‌گفت تماشای تراژدی موجب پالایش روح می‌شود؛ بعضی نوشته‌ها نیز چنین خاصیتی دارند.

وی ادامه داد: ما امروز با انبوهی از تحلیل‌ها و نوشته‌هایی روبه‌رو هستیم که مرجع و مصداق روشنی ندارند، به‌ ویژه در فضای مجازی. اما در این کتاب با نوع دیگری از سخن گفتن مواجه می‌شویم که اساس آن بر صراحت است و مسائل را در عریان‌ترین شکل ممکن بیان می‌کند.

او با اشاره به استقلال فکری و سیاسی ثبوتی گفت: «درباره آقای دکتر ثبوتی هیچ شائبه‌ای وجود ندارد که وابسته به جناح سیاسی خاصی باشند و همین باعث می‌شود سخنانشان تأثیرگذار باشد. حتی اگر مسئولانی که مخاطب نخست این سخنان بوده‌اند، به آنها عمل نکرده باشند، دست‌کم این حرف‌ها را شنیده‌اند.»

معصومی همدانی در ادامه از روحیه خوش‌بینانه ثبوتی سخن گفت و افزود: در شخصیت ایشان نوعی خوش‌بینی وجود دارد که ریشه در همان نگاه‌شان به جامعه دارد؛ اینکه بیشتر مردم خوب‌اند و جامعه بر پایه همین اکثریت سالم پیش می‌رود.

وی همچنین به علاقه عمیق ثبوتی به زادگاه و وطن خود اشاره کرد و گفت: من گمان نمی‌کنم تأسیس مرکز تحصیلات تکمیلی زنجان صرفاً یک اتفاق بوده باشد. کسی که واقعاً وطنش را دوست دارد، از نزدیک‌ترین نقطه به خود آغاز می‌کند؛ از خانه، محله و شهر خود.

وی در ادامه افزود: نمی‌شود از ابتدا عاشق مفهومی انتزاعی به نام ایران بود، اما در عمل همه‌ چیز را در تهران خلاصه کرد. پروفسور ثبوتی در حالی که استاد دانشگاه شیراز بودند و می‌توانستند همان‌جا بمانند، زنجان را انتخاب کردند؛ چون باور داشت باید از نزدیک‌ترین جای ممکن به خود آغاز کرد.

با آنانکه پیشرفت ایران را نمی‌دیدند هم صدا نبود

سپس سعدالله نصیری قیداری به جایگاه سخنرانی آمد و گفت: حدود ۵۰ سال است که افتخار شاگردی استاد ثبوتی را دارم و همیشه به این شاگردی افتخار کرده‌ام و خواهم کرد. درباره استاد ثبوتی بارها گفته شده که دارای مقالات و کتاب‌های متعدد، مدال‌ها و نشان‌ها و جوایز ملی و بین‌المللی هستند؛ دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد را در شیراز راه‌اندازی کردند، رصدخانه ابوریحان بیرونی را تأسیس کردند، از مؤسسان انجمن نجوم ایران بودند، در شکل‌گیری و ساخت رصدخانه ملی ایران نقش مؤثر داشتند، در فعال‌سازی انجمن فیزیک ایران سهم جدی ایفا کردند، در کتابخانه منطقه‌ای شیراز نقش‌آفرین بودند، پژوهشکده اقلیم را بنیان گذاشته و دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان را تأسیس و مدیریت کردند.

وی افزود: اینکه ایشان چهره ماندگار هستند و تدریسی دلنشین دارند، فن معلمی‌شان بسیار زیباست، مطالب را ساده‌سازی می‌کنند، برای نخستین بار مکانیک کوانتوم و نسبیت را در ایران تدریس کردند و ده‌ها نکته دیگر، همه بارها از سوی شاگردان، همکاران و بنده بیان شده است. اما من می‌خواهم در این دقایق کوتاه درباره اخلاق ثبوتی صحبت کنم؛ هرچند کار بسیار دشواری است.

نصیری قیداری در ادامه گفت: اینکه استادی بتواند در دل شاگردانش محبتی ایجاد کند که همیشه به شاگردی او افتخار کنند، اتفاق کوچکی نیست. دکتر حداد عادل در نشست «تماشای خورشید» در یونسکو گفتند که من همیشه در کنار ایشان یک شاگرد ساده هستم. حقیقتاً همه شاگردان استاد همین احساس را دارند.

وی در ادامه با اشاره به جایزه اخلاق در علم و فناوری توضیح داد: زمانی که انجمن اخلاق در علم و فناوری تصمیم گرفت به یاد استاد محمد غریب، در چند حوزه علمی جایزه‌ای برای استادان اخلاق‌مدار تعریف کند، در حوزه علوم پایه نیز کمیته‌ای تشکیل شد. به همه دانشگاه‌ها و انجمن‌های علمی نامه نوشته شد تا بهترین استادان را از نظر اخلاق معلمی، اخلاق آموزشی و اخلاق پژوهشی معرفی کنند. جلسات متعددی برگزار شد و افراد برجسته‌ای در این ارزیابی حضور داشتند و در نهایت، استاد ثبوتی بالاترین امتیاز را به‌عنوان بهترین استاد اخلاق در حوزه علوم پایه کسب کردند.

نصیری قیداری با اشاره به کتاب «سخن ثبوتی» گفت: کتاب بسیار دلنشینی است. من در این ۴۹ یا ۵۰ سال، یا در جریان نوشته‌های استاد بوده‌ام یا سخنرانی‌های ایشان را شنیده‌ام. گاهی خود ایشان حتی تمایلی نداشتند این مطالب چندان دیده شود، اما امروز، خالصی‌زاده، بازرگان و... زحمت کشیده‌اند و این مجموعه ارزشمند را فراهم کرده‌اند.

وی یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته استاد ثبوتی را وطن‌دوستی دانست و اظهار کرد: استاد ثبوتی از زنجان برخاست، به تهران رفت، در آمریکا و اروپا تحصیل و فعالیت کرد و دوباره به کشور بازگشت. در شیراز دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد را راه‌اندازی کرد و در نهایت به زنجان برگشت و دانشگاه علوم پایه را بنیان گذاشت؛ دانشگاهی کیفی و ماندگار. این اقدام فقط برای دانشجویانی که در آنجا تحصیل می‌کنند اهمیت ندارد، بلکه مهم‌تر این است که استاد ثبوتی در قلب مردم زنجان جای گرفته‌اند. مردم زنجان واقعاً ایشان را دوست دارند و در این سال‌ها صحنه‌های فراوانی دیده‌ایم که این محبت و قدردانی را نشان می‌دهد.

وی با اشاره به روحیه علمی و تلاش مستمر استاد ثبوتی افزود: در همین تعطیلات نوروز، از اول تا پنجم فروردین که همه تعطیل بودند، استاد ثبوتی در دفتر کارشان در دانشگاه حضور داشتند. همسر بزرگوارشان کنارشان می‌نشستند و کتاب می‌خواندند و استاد روی آخرین مقاله خود کار می‌کردند. ایشان در ۹۴ سالگی همچنان با این انرژی مشغول فعالیت علمی هستند. هر انسان خسته یا هر دانشجوی بی‌انگیزه‌ای وقتی این صحنه را می‌بیند، با خود می‌گوید پس من هم باید کار کنم. وقتی فردی در این سن چنین پرانرژی و پرتلاش است، برای همه ما الگو می‌شود.

نصیری قیداری سپس بخشی از یکی از مصاحبه‌های پروفسور ثبوتی را قرائت کرد: «چیزی که می‌گویم این است که خودمان را دست کم نگیریم، مدام از خودمان انتقاد نکنیم، مرغ همسایه را غاز نپنداریم و دل جوانان را خالی نکنیم. جوان‌ها می‌توانند شکوفا شوند و عمل کنند؛ در فوتبال، فیلم‌سازی، کشتی، دانشگاه و صنعت این را نشان داده‌اند. همه این نشانه‌ها امیدبخش است و باید به فال نیک گرفته شود.»

وی ادامه داد: استاد ثبوتی در همان مصاحبه می‌گویند: «ممکن است گفته شود هنوز از دنیا خیلی عقب هستیم و دستاوردها چشمگیر نبوده است، اما من هیچ‌گاه با این نگاه هم‌صدا نبوده‌ام و نخواهم بود. زمان لازم است تا گروهی هرچند اندک در میان ما پیدا شوند که رمز و راز دانشگاه و فناوری نو را دریابند و سهمی، هرچند کوچک، در گسترش دانش جهانی داشته باشند».

وی افزود: استاد معتقدند تکاندن غبار کهنگی از جامعه‌ای که قرن‌ها در رخوت و ایستایی بوده، کار آسانی نیست و بی‌تفاوت گذشتن از کنار تلاش‌های کوچک دیگران، رفتاری بازدارنده است.

نصیری قیداری ادامه داد: ایشان می‌گویند:  «به پر و پای هم پیچیدن را ویرانگر می‌دانم. نمی‌خواهم برای جامعه نسخه بپیچم، اما در جامعه فیزیک دوست دارم کارهای کوچک همدیگر را ببینیم و به هم بارک‌الله بگوییم. فضای همفکری داشته باشیم و سنگ پیش پای یکدیگر نیندازیم. این کشور آن‌قدر وسیع و نیازهایش آن‌قدر متنوع است که برای هر اندیشه و ابداعی جا وجود دارد.»

قرائت پیام رئیس دانشگاه تهران به آیین گرامیداشت

در ادامه این آیین، پیام محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، که به مناسبت بزرگداشت پروفسور یوسف ثبوتی ارسال شده بود، توسط نماینده وی قرائت و لوح یادبودی تقدیم شد.

در متن این پیام آمده بود: جناب آقای دکتر یوسف ثبوتی؛ به پاسداشت یک عمر فعالیت ارزشمند، خالصانه و بی‌دریغ علمی، آموزشی و فرهنگی و خدمت مؤثر به آموزش عالی کشور، این بزرگداشت برای آن استاد برجسته برگزار می‌گردد.

با تقدیم این لوح سپاس از سوی دانشگاه تهران، نماد آموزش عالی کشور، خدمات ارزشمند و تأثیرگذار شما را ارج نهاده و مراتب قدردانی و تشکر خود را ابراز می‌نمائیم. از درگاه خداوند متعال برای جنابعالی تندرستی و توفیق روزافزون مسئلت داریم.

هفت دهه معلمی و نگاه امیدوارانه به دانشگاه

سپس حمید خالصی‌فرد به سخنرانی پرداخت و با اشاره به سابقه طولانی شاگردی خود نزد پروفسور یوسف ثبوتی گفت: حدود ۳۷ یا ۳۸ سال است که از سال ۱۳۶۷ مستقیماً زیر نظر دکتر ثبوتی کار کرده‌ام و دانشجوی ایشان بوده‌ام و این شاگردی برای من افتخار بزرگی است. در این مدت همچنین افتخار شاگردی آقای دکتر نصیری را هم داشته‌ام و در این نزدیک به چهار دهه، در موضوع‌های مختلف با هم مشورت و مسائل گوناگونی را با هم دنبال کرده‌ایم.

خالصی‌فرد با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و شیوه سخن گفتن استاد ثبوتی گفت: ما که دانشجوی ایشان بوده‌ایم، می‌دانیم یکی از مشخصه‌های اصلی سخنان ایشان صراحت و شفافیت است. در صحبت‌های ایشان، موضوع بسیار روشن و دقیق بیان می‌شود. این ویژگی نه تنها در سخنان علمی ایشان، بلکه در صحبت‌های غیرعلمی نیز کاملاً مشهود است. اگر مقالات این کتاب را هم بخوانید، همین شفافیت و روشنی بیان را به‌ خوبی احساس می‌کنید.

وی درباره شکل‌گیری کتاب «سخن ثبوتی» توضیح داد: از مدتی پیش شروع کردم سخنرانی‌های ایشان را که در موقعیت‌های مختلف انجام داده بودند جمع‌آوری کنم؛ از جمله نامه‌ها، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها. البته خانم بازرگان در این زمینه بسیار دقیق‌تر و منظم‌تر کار کردند و زحمت زیادی کشیدند. چند بار هم پیشنهاد دادم که این سخنرانی‌ها گردآوری و منتشر شود. خوشبختانه با حمایت سعدالله نصیری قیداری این کار جدی شد و به سمت چاپ این مجموعه رفتیم.

خالصی‌فرد یکی دیگر از ویژگی‌های استاد ثبوتی را گزیده‌گویی دانست و گفت: پروفسور ثبوتی بسیار گزیده‌گو هستند. ما معمولاً به دنبال بهانه‌ای هستیم تا پیش ایشان برویم و کمی صحبت کنیم، اما خیلی زود اصل مطلب را بیان می‌کنند و گفت‌وگو جمع‌بندی می‌شود. البته اگر بحث فیزیک باشد، طبیعتاً گفتگو طولانی‌تر می‌شود.

وی سپس به یکی از تأکیدهای همیشگی استاد ثبوتی درباره مأموریت دانشگاه اشاره کرد و گفت: ایشان همیشه تأکید می‌کنند که مأموریت دانشگاه بسیار روشن است؛ یاد دادن و یاد گرفتن. هر چیز دیگری اگر مانع این مأموریت باشد باید از سر راه برداشته شود. به همین دلیل معتقد بودند بسیاری از تشریفات و ساختارهای غیرضروری نباید مانع کار علمی شوند. در مقابل، باید همه امکانات به‌صورت ۲۴ ساعته در اختیار استاد و دانشجو قرار گیرد. این نگاه در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان تا حد زیادی عملی شد. زمانی که بسیاری از دانشگاه‌های ما به همان ساختارهای معمول قانع بودند، ایشان به دنبال ایجاد دانشگاهی چابک بودند که بتواند امکانات واقعی را در اختیار دانشجویان قرار دهد. نمونه دیگر این نگاه پیشرو، راه‌اندازی پارک علم و فناوری دانشگاه بود که در زمانی نسبتاً زودتر از بسیاری از دانشگاه‌ها شکل گرفت.

وی یکی دیگر از ویژگی‌های مهم استاد ثبوتی را اعتماد به نسل جوان دانست و گفت: یکی از نکاتی که در نوشته‌ها و سخنان ایشان به‌ خوبی دیده می‌شود، اعتماد استاد به جوانان است. سپس برای نشان دادن این نگاه، بخشی از یکی از مقالات ایشان را که در زمان ریاست‌جمهوری حسن روحانی در روزنامه اطلاعات منتشر شده بود، قرائت کرد و آن را نوشته مشفقانه معلمی دانست که حدود 70 سال به دانشجویان این کشور درس داده است و خواندن این مقالات می‌تواند برای مسئولان آموزش عالی  چراغ راه باشد.

از نقد به تفاوت دانش و علم تا سخن از نقش ثبوتی در گذر سنت به مدرنتیه

سپس رضا منصوری در سخنانی با اشاره به دغدغه‌های فکری خود درباره دانشگاه، علم و وضعیت اندیشه در ایران گفت: وقتی پیشنهاد شد در این مراسم صحبت کنم، دغدغه مشترکی بود که درباره ساختن دانشگاه و وضعیت تفکر در ایران دارم. هرچه فکر کردم دیدم نمی‌توانم فقط به سخن از بزرگداشت مقام استاد در این جلسه اکتفا کنم، چرا که این سخنان را دوستان دیگر نیز گفتند. مسئله مهم این است که یک شخصیت در تاریخ اندیشه چه اثری برجا گذاشته است.

منصوری با اشاره به جایگاه نقد در جوامع مدرن گفت: آنچه در جهان جدید اهمیت دارد، نقد و یا همان تضارب آرا در فرایند اندیشه است؛ چیزی که هنوز در ایران به‌درستی جا نیفتاده است. ما معمولاً درباره افراد حرف می‌زنیم که کجا بودند، با چه کسی اختلاف داشتند یا چه کردند، اما کمتر به این می‌پردازیم که صد سال بعد، تاریخ درباره آن‌ها چه خواهد گفت.

وی ادامه داد: در تاریخ اندیشه بشر، شخصیت‌هایی مانند ارسطو ماندگار شده‌اند، چون در جریان تفکر انسانی نقش داشته‌اند. در ایران هم از خیام و زکریای رازی فقط به خاطر شخصیت فردی‌شان یاد نمی‌شود، بلکه به دلیل اثری است که در تاریخ اندیشه گذاشته‌اند.

منصوری با اشاره به تحولات تاریخی ایران افزود: از دوره سلجوقیان که نوعی انقیاد فکری شکل گرفت تا دوران قاجار و عباس میرزا، ما حدود ۲۰۰ سال است که با خودمان و با آنچه غرب یا جهان صنعتی می‌نامیم کلنجار می‌رویم تا بفهمیم چه اتفاقی در دنیا افتاده است.

وی تأکید کرد: ما هنوز در ایران فرق  «دانش» و «علم» را ندانسته‌ایم. در دنیا این دو کاملاً از هم تفکیک شده‌اند. بودجه آموزش عمومی و بودجه علم و پژوهش دو مقوله جدا هستند، اما ما همچنان این مفاهیم را درهم می‌بینیم.

وی همچنین با انتقاد از برداشت رایج از دانشگاه گفت: ما هنوز ندانسته‌ایم دانشگاه چیست. دانشگاه صرفاً محل معلمی نیست. کالج و مدرسه کار آموزشی می‌کنند، اما دانشگاه معنای عمیق‌تری دارد. وقتی رئیس دانشگاه استنفورد درباره دانشگاه شریف صحبت کرد، ما حرف او را اشتباه ترجمه و تفسیر کردیم، چون هنوز مفهوم دانشگاه را درک نکرده‌ایم.

وی در ادامه با اشاره به وضعیت آموزش در ایران گفت: در بسیاری مواقع، ما به جای تولید علم، نقالی می‌کنیم، اما بیشتر روایت‌گری و تکرار است تا خلق دانش.

منصوری با اشاره به نقش دکتر ثبوتی اظهار کرد: اگر از امیرکبیر و دارالفنون صحبت می‌کنیم، به دلیل تأثیری است که در این تحول تاریخی داشته‌اند. از دید من، یوسف ثبوتی هم پرچمدار انتهای این دوره ۲۰۰ ساله است؛ شخصیتی که هم در سنت ریشه دارد و هم تحولات جهانی را می‌فهمد.

آنچه از کیهان نمی‌دانیم بسیار بیشتر از دانسته‌های ماست

سپس پروفسور یوسف ثبوتی به‌عنوان آخرین سخنران به جایگاه آمد و در سخنانی با اشاره به کتاب گفت: این کتاب، کتاب بی‌نظیری نیست؛ بیشتر شبیه یک کشکول است. هرچه در طول سال‌ها به ذهنم رسیده یا در جایی گفته‌ام، یادداشت کرده‌ام و کنار گذاشته‌ام. این مجموعه هم حاصل همان نوشته‌ها و سخنرانی‌هاست؛ حرف‌هایی که گاهی خواسته‌اند بزنم و گاهی خودم خواسته‌ام بگویم.

وی افزود: کاری که همیشه سعی کرده‌ام انجام دهم، یاد گرفتن و یاد دادن بوده است. سپس بخشی از نوشته خود درباره ماهیت علوم تجربی را قرائت کرد و با اشاره به آثار ابوبکر محمد حاسب کرجی، ریاضی‌دان و مهندس قرن چهارم و پنجم هجری، گفت: کرجی در کتابی درباره آب‌های زیرزمینی، بر اساس مشاهده و استدلال توضیح می‌دهد که آب چگونه در لایه‌های زمین حرکت می‌کند و چرا به سمت مرکز زمین گرایش دارد. اهمیت کار او در این است که نتیجه‌گیری‌هایش بر مشاهده طبیعت استوار بوده است.

ثبوتی ادامه داد: در علوم تجربی، سه ویژگی اساسی وجود دارد؛ نخست، اصولی که از مشاهده به دست می‌آیند، دوم استدلال و استنتاج بر پایه منطق ریاضی و سوم، آزمودن نتیجه‌گیری‌ها با تجربه و مشاهده دوباره. هر حوزه‌ای که از این مسیر فاصله بگیرد، دچار ایستایی می‌شود.

وی با اشاره به سیر تحول علم گفت: بسیاری از مفاهیم فلسفی شرق و غرب، چون از این الگو پیروی نکردند، قرن‌ها بدون تحول باقی ماندند. در مقابل، علم تجربی با مشاهده دقیق‌تر، پرسش‌های تازه و آزمون مداوم پیش رفته است.

او در ادامه به سخنی از آلبرت اینشتین اشاره کرد و گفت: اینیشتین می‌گوید تنها فایده مفاهیم و نظام مفاهیم ما این است که مشاهداتمان را توجیه کنند و فراتر از آن مشروعیتی ندارند. متفکران گذشته گاهی مفاهیم را فراتر از حوزه اعتبارشان تعمیم می‌دادند. اندیشمندانی مانند ابوریحان بیرونی و ابن هیثم اهمیت مشاهده و آزمایش را درک کرده بودند. ابوریحان باورهای رایج را با آزمایش می‌سنجید و ابن هیثم برای فهم نور، اتاق تاریک طراحی می‌کرد. اما متأسفانه این نگاه تجربی کمتر به یک سنت پایدار علمی تبدیل شد.

وی با اشاره به تحول علم در اروپا گفت: از ارسطو تا گالیله قرن‌ها طول کشید تا بحث‌های انتزاعی درباره حرکت کنار گذاشته شود و گالیله با آزمایش سقوط اجسام نشان دهد که اجسام سبک و سنگین با شتابی یکسان سقوط می‌کنند؛ کشفی که بعدها در نظریه نسبیت اینشتین جایگاه مهمی پیدا کرد. پس از آن، نیوتن قوانین حرکت و گرانش را تدوین کرد و مکانیک به دانشی منسجم تبدیل شد؛ دانشی که از حرکت یک سنگ تا حرکت سیارات و کهکشان‌ها را توضیح می‌دهد. در اینجا دیگر بحث بر سر جدل و سفسطه نیست، بلکه مشاهده، اندازه‌گیری و آزمون تعیین‌کننده است.

وی افزود: پیشرفت علم همواره بر پایه مشاهده دقیق‌تر و ابزارهای اندازه‌گیری بهتر شکل گرفته است. ما ابتدا مشاهده می‌کنیم، بعد قانون استخراج می‌کنیم، سپس با منطق ریاضی از آن استنتاج می‌کنیم و دوباره همه‌چیز را به محک مشاهده می‌زنیم. این روند بارها تکرار می‌شود.

ثبوتی در پایان تأکید کرد: با وجود همه پیشرفت‌های علمی، نباید مغرور شویم. آنچه امروز از جهان و کیهان نمی‌دانیم، بسیار بیشتر از چیزی است که می‌دانیم.

در بخش پایانی از این مراسم، کتاب «سخن ثبوتی» که به اندیشه‌ها و دیدگاه‌های علمی و فرهنگی این دانشمند برجسته می‌پردازد، رونمایی شد.

گزارش تصویری این نشست را اینجا ببینید.