کد خبر: ۴۳۵۳۲۵۹

تاریخ: ۳۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۰:۰۸

یادداشت

ایران فرامرزی؛ سرمایه‌ای پنهان در آن سوی مرز‌ها

به قلم رضا عزیزیان، کارشناس ارشد روابط بین‌الملل

در جهان پیچیده امروز، تعاریف سنتی از قدرت -که صرفاً بر مرزهای جغرافیایی، توان نظامی یا منابع زیرزمینی تکیه متکی باشد - رنگ باخته‌اند. امروزه اقتدار یک ملت را عمق «شبکه‌های انسانی»، نفوذ علمی و حضور در گلو‌گاه‌های اقتصادی جهان تعیین می‌کند. در این میان، ایران با دارا بودن یکی از نخبگانی‌ترین جوامع مهاجر در جهان، صاحب سرمایه‌ای است که می‌تواند به «بازوی فرامرزی» امنیت و توسعه کشور تبدیل شود. ایرانیان خارج از کشور نه‌تنها یک چالش یا پدیده اجتماعی ناشی از مهاجرت نیست، بلکه یک دارایی راهبردی است که پیوند هوشمندانه با آن، امنیت ملی را در تراز جهانی تقویت می‌کند.

نخبگانی فراتر از آمار؛ کیفیت دیاسپورای ایرانی

وقتی از دیاسپورای ایرانی سخن به میان می آید، از جمعیتی بالغ بر 6 میلیون نفر صحبت می‌کنیم که لایه‌های تأثیرگذار جوامع توسعه‌یافته را شکل داده‌اند. نگاهی به پراکندگی این جمعیت در کشورهای پیشرفته‌ای همچون آمریکا، کانادا، آلمان، بریتانیا و استرالیا نشان می‌دهد که ایرانیان همواره جزو موفق‌ترین گروه‌های مهاجر بوده‌اند.

تمرکز فوق‌العاده در رشته‌های STEM (علوم، فناوری، مهندسی و پزشکی)، حضور هزاران استاد دانشگاه و پژوهشگر در مراکز طراز اول علمی و درخشش در اکوسیستم استارتاپی و سرمایه‌گذاری خطرپذیر، این جامعه را به یک «بانک دانش و ثروت» تبدیل کرده است. این ویژگی‌های منحصربه‌فرد، دیاسپورا را از یک جمعیتِ دور از وطن، به یک شبکه علمی و اقتصادی قدرتمند بدل می‌کند که می‌تواند پیشران توسعه ایران باشد.

امنیت در سایه تاب‌آوری اقتصادی و فناوری

نخستین و حیاتی‌ترین عرصه اثرگذاری این شبکه، «انتقال دانش و فناوری» است. در عصر دیجیتال، امنیت ملی با قدرت سایبری و هوش مصنوعی گره خورده است. نخبگان ایرانی فعال در غول‌های فناوری جهان، بهترین میان‌بر برای دستیابی ایران به لبه‌های تکنولوژی هستند.

از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری و کارآفرینی ایرانیان خارج از کشور می‌تواند به مثابه یک «ضربه‌گیر» در برابر شوک‌های اقتصادی عمل کند. دیاسپورا می‌تواند پل ارتباطی میان شرکت‌های داخلی و بازارهای جهانی باشد؛ پلی که نه‌تنها سرمایه مالی، بلکه «دانش مدیریتی» و «استانداردهای بین‌المللی» را نیز به داخل کشور پمپاژ می‌کند. اقتصادی که به شبکه‌های جهانی متصل باشد، به مراتب آسیب‌ناپذیرتر و در نتیجه امنیت‌سازتر خواهد بود.

قدرت نرم؛ اصلاح تصویر ملی در افکار عمومی

بخش بزرگی از اقتدار یک کشور در «روایت» دیگران از آن نهفته است. قدرت نرم، یعنی توانایی اثرگذاری بر افکار عمومی جهان بدون استفاده از زور. در دنیایی که «ایران‌هراسی» بخشی از راهبرد رسانه‌های معاند است، ایرانیان موفق در خارج از کشور — از پزشکان و کارآفرینان تا هنرمندان و نویسندگان — سفیران واقعی فرهنگ و تمدن ایرانی هستند.

گسترش زبان فارسی، هنر، ادبیات و سبک زندگی ایرانی توسط دیاسپورا، تصویری معتبر و انسانی از ایران می‌سازد که هیچ بودجه تبلیغاتی دولتی قادر به خلق آن نیست. این تصویر مثبت، مستقیماً هزینه‌های فشارهای سیاسی و رسانه‌ای علیه کشور را کاهش داده و قدرت چانه‌زنی ملی را در عرصه بین‌المللی افزایش می‌دهد.

دیپلماسی شبکه‌ای؛ فراتر از پروتکل‌های رسمی

گاه در بن‌بست‌های سیاسی، این «دیپلماسی غیررسمی» است که گره‌ها را باز می‌کند. دیاسپورای ایرانی به دلیل حضور در ساختارهای تصمیم‌ساز، دانشگاه‌ها و نهادهای مدنی کشورهای مقصد، می‌تواند نقش «تسهیل‌گر» و «میانجی» را ایفا کند. ارتباطات نخبگانی و دانشگاهی مسیری را می‌گشایند که دیپلماسی کلاسیک ممکن است در آن با مانع روبرو شود. این نوع از دیپلماسی شبکه‌ای، یکی از مدرن‌ترین مؤلفه‌های اقتدار در قرن ۲۱ محسوب می‌شود.

نگاهی به تجربه موفق سایر کشورها در رابطه با دیاسپورا

تجربه موفق دیگر کشورها نشان می‌دهد که «داشتن جمعیت مهاجر زیاد» لزوماً به معنای «برخورداری از دیاسپورای قوی» نیست. اگر مهاجران پراکنده و بی‌اعتماد به هم باشند یا پیوندشان با کشور مبدأ قطع شده باشد، اثرگذاری آنان محدود خواهد بود. کشورهایی در این مسیر موفق بوده‌اند که رابطه‌ای سازمان‌یافته، بلندمدت و مبتنی بر اعتماد ایجاد کرده‌اند. برای نمونه، هند و چین از دیاسپورای خود برای جهش‌های اقتصادی استفاده کردند؛ چین تنها به جذب سرمایه مالی مهاجران بسنده نکرد، بلکه دانشمندان و کارآفرینانش را مستقیماً وارد پروژه‌های توسعه ملی کرد و شبکه‌های گسترده علمی و سرمایه‌گذاری برای آن‌ها ساخت. هند نیز با طرح‌هایی نظیر «OCI» (امتیاز شهروندی ویژه)، پیوند مهاجران با سرزمین مادری را نهادینه کرد. اسرائیل از دیاسپورا برای تقویت امنیت و نفوذ سیاسی و ارمنستان از آن برای حفظ هویت و جلب حمایت‌های بین‌المللی بهره می‌برند. این تجربه‌ها به‌خوبی نشان می‌دهد که دیاسپورا زمانی به سرمایه‌ای راهبردی بدل می‌شود که از سطح جمعیت مهاجر فراتر رفته و به شبکه‌ای هدفمند و متصل به منافع ملی سازمان یابد.

چالش بزرگ: از «مسئله» به «راهکار»

بهره‌برداری از این ظرفیت عظیم، نیازمند یک چرخش راهبردی در نگاه سیاست‌گذاران است. اگر دیاسپورا صرفاً با عینک امنیتی و تقابلی دیده شود، این ثروت ملی به تهدید تبدیل خواهد شد. اقتدار ملی زمانی محقق می‌شود که بتوانیم با «اعتمادسازی متقابل» و ایجاد «سازوکارهای شفاف حقوقی و اداری»، پیوندی پایدار میان نخبگان خارج و نیازهای داخل ایجاد کنیم.

نخبگان ایرانی باید حس کنند که مشارکت آن‌ها در پروژه‌های علمی، اقتصادی و فرهنگی کشور، نه یک ریسک، بلکه یک «فرصت برای خدمت به میهن» است. ایجاد پنجره‌های واحد برای سرمایه‌گذاری، حمایت‌های حقوقی از متخصصان و تعریف پروژه‌های مشترک پژوهشی، گام‌های عملی برای تبدیل این رابطه سرد به یک همکاری استراتژیک است.

جمع‌بندی

واقعیت آن است که هیچ ملتی در دنیای امروز نمی‌تواند تنها با اتکا به داشته‌های درون‌مرزی خود، به اوج اقتدار برسد. ایران با دارا بودن دیاسپورا، صاحب یک «ایرانِ بزرگتر» در جغرافیای جهانی است. دیاسپورای ایرانی نه یک حاشیه بر متن مهاجرت، بلکه یکی از ستون‌های اصلی تاب‌آوری، امنیت و شکوه آینده ایران است. زمان آن فرا رسیده که از این سرمایه انسانی عظیم نه به‌عنوان یک مسئله، بلکه به‌عنوان بخشی از «راه‌حل ملی» برای عبور از چالش‌ها و دستیابی به اقتداری پایدار درست استفاده کنیم.