کد خبر: ۴۳۵۴۲۳۶

تاریخ: ۰۴ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۲:۱۱

اماکن حج در گذر تاریخ/ 2

سرزمین منا؛ از آرزوی ابراهیم(ع) تا حماسه اطاعت و بندگی

منا یکی از برجسته‌ترین اماکن مقدس مرتبط با مناسک حج است و به دلیل اهمیت تاریخی و معنوی‌اش، جایگاه والایی در قلب مسلمانان دارد؛ اهمیتی که آن را به شاهدی زنده بر توالی زمان‌ها و گسترش مناسک از زمان حضرت ابراهیم(ع) تا به امروز تبدیل کرده است.

به گزارش ایکنا، درباره علت نامگذاری این سرزمین به «منا» دلایل گوناگونی ذکر شده است؛ براساس سخنی از امام رضا(ع) این نام برگرفته از کلام جبرئیل به ابراهیم(ع) است: تَمَنَّ عَلَیٰ رَبِّکَ مَا شِئْتَ، هرچه از خداوند می‌خواهی، آرزو کن. ابراهیم از خداوند خواست به جای ذبح فرزندش، قوچی را بفرستد تا به عنوان فدیه اسماعیل، آن را ذبح کند و خداوند آرزوی او را برآورده کرد.

زائران در یوم الترویه، هشتم روز ذی‌الحجه(برابر با امروز، 4 خرداد)، به منا می‌روند و در روز عید قربان(دهم ذی‌الحجه) و در ایام تشریق به آن باز می‌گردند و آن را به اولین مکان مقدسی تبدیل می‌کنند که در طول مناسک حج در مکه زیارت می‌کنند. اگرچه منا در طول سال کم جمعیت به نظر می‌رسد، اما تنها در عرض چند روز به یکی از بزرگترین گردهمایی‌های موقت انسانی در جهان تبدیل می‌شود.

بیشتر بخوانید

جاده «ابوزرائب»؛ مسیر تاریخی کاروان‌های حجاج

به گزارش عربی 21، سرزمین منا بین مکه و مزدلفه در ۷ کیلومتری مسجدالحرام واقع شده است. این وادی مبارکی است که از هر طرف کوه‌ها آن را احاطه کرده‌اند و دره‌های آن در ایام حج، نبض ایمان را در خود دارند، جایی که زائران شب‌های تشریق را در آن می‌گذرانند و مناسک بزرگ اعمال منا مانند پرتاب سنگریزه به جمرات، ذبح و تراشیدن یا کوتاه کردن مو را انجام می‌دهند.

مکانی با روایات تاریخی متعدد

نام منا صرفاً جغرافیایی نیست؛ نامگذاری آن با روایت‌های متعددی مرتبط است که نشان‌دهنده حضور عمیق آن در حافظه اسلام است. برخی این نام را به تعداد زیاد حیوانات قربانی که در آنجا ذبح می‌شوند نسبت می‌دهند، در حالی که سایر متون تاریخی و فقهی معتقدند که این نام از اشتیاق آدم برای بهشت ​​در این مکان سرچشمه گرفته است. روایت‌های دیگر آن را به تجمع مردم در آنجا مرتبط می‌دانند.

با این حال، اهمیت این مکان نه تنها از نام آن، بلکه از لایه‌های تاریخی و دینی که در طول قرن‌ها انباشته شده‌اند نیز ناشی می‌شود.

در حافظه تاریخی اسلام، منا با داستان حضرت ابراهیم(ع) و سنگسار کردن ستون‌ها توسط او مرتبط است، لحظه‌ای نمادین از مقابله با وسوسه و غلبه بر تردید و ترس. این عمل بعداً به آیینی تبدیل شد که سالانه توسط میلیون‌ها مسلمان انجام می‌شود و معنایی را در بر می‌گیرد که از حرکت بیرونی فراتر می‌رود و به اهمیت درونی مربوط به مقاومت انسان در برابر آنچه روح را سنگین می‌کند و مانع مسیر آن می‌شود، مربوط می‌شود.

منا همچنین شاهد یک رویداد محوری در تاریخ اسلام بود: بیعت عقبه، که نقطه عطفی در مسیر دعوت اسلامی بود و راه را برای تأسیس اولین جامعه مسلمانان در مدینه هموار کرد.

مفسران همچنین ذکر می‌کنند که سوره مبارکه نصر و آیه «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ» در اواسط ایام تشریق در حجة‌الوداع بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد که به این مکان در روایت اسلامی بُعد دیگری بخشید.

میان خاکستر و انسان

منا شامل مکان‌های مذهبی برجسته‌ای است، به ویژه سه ستون (جمارات) که زائران مراسم رمی جمرات را به سمت آنها انجام می‌دهند.

در حدیثی از امام صادق(ع) درباره علت رمی جمرات آمده است: علت رمی جمرات آن است که شیطان در محل جمره بر ابراهیم ظاهر شد. جبرئیل از ابراهیم خواست تا هفت سنگ به او بزند و با زدن هر سنگ تکبیر بگوید. ابراهیم چنین کرد و این سنّت شد.

این یکی از نمادین‌ترین و احساسی‌ترین صحنه‌های حج است. در حالی که ظاهراً به عنوان یک آیین جمعی و سازمان‌یافته به نظر می‌رسد، بسیاری از محققان و اندیشمندان آن را به عنوان یک تمرین نمادین برای رهایی از بارهای روانی و معنوی تفسیر می‌کنند. در اینجا، فرد آنچه را که مانع آرامش درونی می‌داند، چه ترس، تکبر یا دلبستگی بیش از حد به مادیات، دور می‌کند.

منا هویت مکانی متمایزی دارد که در ماهیت جغرافیایی آن و مناسک انجام شده توسط مهمانان خدا تجسم یافته است. چادرهای سفیدی که در امتداد هم به یکی از ویژگی‌های متمایز سیستم حج مدرن تبدیل شده‌اند و بر اساس بالاترین استانداردهای ایمنی و آسایش طراحی شده‌اند تا میلیون‌ها زائر را در محیطی امن و کارآمد اسکان دهند.

در دهه‌های گذشته، چادرهای منا از پارچه، چوب یا نمد ساخته می‌شدند که فاقد امنیت و رفاه بودند و پس از حج برچیده می‌شدند. امروزه، منا شامل بیش از 100 هزار چادر دائمی ساخته شده از فایبرگلاس مقاوم در برابر حرارت و آتش، کاملاً مجهز به تهویه مطبوع و دارای سیستم شماره‌گذاری دقیقی است که دسترسی را تسهیل کرده و ایمنی و سازماندهی را افزایش می‌دهد.

مجموعه‌ای از عکس‌های آرشیوی، زائرانی را نشان می‌دهد که با اسب و شتر یا اتوبوس‌های قدیمی به منا می‌رسند، چادر برپا و غذا آماده می‌کنند. سوابق تاریخی، سفر طاقت‌فرسا و پرخطر حج در گذشته را ثبت کرده‌اند، به طوری که زائران ماه‌ها از خانه‌های خود به قصد حج، عازم سفر می‌شدند و آفتاب سوزان، باران شدید، طوفان و سیل‌های ناگهانی را تحمل می‌کردند.

به گزارش خبرگزاری عربستان سعودی(SPA)، این چادرها امروزه مساحتی تقریباً ۲.۵ میلیون متر مربع را در یک چشم‌انداز شهری یکپارچه پوشش می‌دهند که به یک سیستم یکپارچه از خدمات اقامتی، بهداشتی، امنیتی و لجستیکی خدمات‌رسانی می‌کند و منا را به یک شهر موقت کاملاً یکپارچه تبدیل می‌کند که در طول حج زنده می‌شود.

پل جمرات که ۹۵۰ متر طول و ۸۰ متر عرض دارد، با چندین طبقه، در این منطقه خودنمایی می‌کند. این پل در سال‌های اخیر ظرفیت بیش از ۳۰۰ هزار زائر در ساعت را دارد که امکان جابجایی کارآمد جمعیت را فراهم می‌کند و از ازدحام و خفگی، به‌ویژه در زمان اوج جمعیت در رمی جمرات سه‌گانه (کوچک، متوسط ​​و بزرگ) می‌کاهد.

این پل دارای ابزارهای متعددی برای تنظیم حرکت جمعیت است، از جمله ورودی‌ها و خروجی‌های متعدد از همه جهات، پله برقی‌ها و راهروهای اضطراری، علاوه بر سیستم پیشرفته دوربین‌های نظارتی و هوش مصنوعی برای نظارت بر تراکم و کنترل لحظه به لحظه جریان‌های انسانی.

پل جمرات همچنین شامل امکانات خدماتی یکپارچه، از جمله ایستگاه‌های آمبولانس و دفاع مدنی، محل‌های استراحت و چترهایی برای کاهش اثرات گرما است، علاوه بر یک سیستم خنک‌کننده پیشرفته که با استفاده از مه‌پاش، تهویه و کیفیت هوا را در مجاورت پل بهبود می‌بخشد. این سیستم، حرکت روان جمعیت را فراهم و اجرای مراسم رمی جمرات را که با مقام حضرت ابراهیم(ع) در مقابله با شیطان مرتبط است، برای آنها تسهیل می‌کند.

مسجد الخیف در منا به دلیل جایگاه مذهبی و تاریخی خود، مورد توجه و عنایت ویژه وزارت امور اسلامی عربستان قرار گرفته است، زیرا این مسجد یکی از مکان‌هایی است که پیامبر اکرم(ص) در آن نماز خوانده‌اند و به همین دلیل به یکی از برجسته‌ترین بناهای اسلامی در اماکن مقدس تبدیل شده است. مساحت مسجد الخیف ۲۳۵۰۰ متر مربع است و می‌تواند بیش از ۲۷۰۰۰ نمازگزار را در خود جای دهد. این مسجد دارای ۴ مناره، ۹ درب اصلی و ۶ درب اضطراری است.

در حدیثی از امام باقر(ع) آمده است که هفتصد پیامبر در این مسجد نماز خوانده‌اند. در حدیث دیگری آمده است که هزار پیامبر در آن نماز خوانده‌اند. در برخی روایات نقل شده از منابع اهل سنت، آمده است که هفتاد پیامبر در آن نماز خوانده‌اند. پیامبر اسلام نیز در این مسجد نماز خوانده است و یکی از خطبه‌های خود را در حجة الوداع در آنجا ایراد کرده است.

منا و حماسه اطاعت و بندگی

دعای صفات بیان می‌کند که خداوند متعال در این مکان بر حضرت ابراهیم(ع) تجلی یافت.

معانی فداکاری در منا تجلی می‌یابد و حماسه‌های اطاعت در این مکان رقم می‌خورد. این مکان در خاطره امت اسلامی همچنان والا باقی می‌ماند و در هر موسم حج حضور دارد، نمادی از آرامش، میدانی از تقوا و مکانی که زمین در بزرگترین روزهای خدا آسمان را در آغوش می‌گیرد، جایی که زائران در سرزمین آن، بزرگترین روزهای زندگی خود را می‌گذرانند، در فضایی ایمانی از صلح و آرامش، ذکر و دعا می‌کنند و عظمت این مناسک را احساس می‌کنند.

حج، سفری درونی

در نزدیکی منا، وادی محسّر قرار دارد که روایات اسلامی آن را به داستان لشکر ابرهه و اصحاب فیل مرتبط می‌دانند. روایات به مطلوبیت سرعت بخشیدن به عبور از آن، به پیروی از پیامبر اکرم(ص) و یارانش، اشاره می‌کنند.

مُحَسِّر مکانی است میان مشعرالحرام و منا که بخشی از هیچکدام نیست. حُجاج پس از وقوف در مشعر با گذشتن از این وادی و بدون اینکه در آن توقف کنند وارد منا می‌شوند. بر اساس روایات تاریخی، اصحاب فیل و سپاهیان ابرهه وقتى به اين رودخانه رسيدند؛ بنا به گفته قرآن، با سنگريزه‌‏هاى سجیل از پاى افتادند، و همین علت نامگذارى آن به وادى محسّر است. یعنی حسرت نابودی کعبه بر دل‌هایشان ماند. وادی محسر نمونه عبرت‌انگیز بلای الهی دانسته شده و براساس روایات مستحب است که حاجیان از این منطقه سریع‌تر خارج بشوند.

اما آنچه به منا ویژگی منحصر به فرد می‌دهد، نه تنها در جغرافیا یا وقایع تاریخی آن، بلکه در توانایی آن در تبدیل یک مکان موقت به یک تجربه انسانی پرشور نیز نهفته است.

در اینجا، تمایزات اجتماعی و اقتصادی محو می‌شوند و میلیون‌ها نفر توصیفات معمول و هویت‌های روزمره خود را کنار می‌گذارند تا بخشی از یک صحنه واحد شوند. در میان چادرهای مشابه، لباس‌های یکنواخت و صدای ناهنجار به زبان‌های مختلف، ایده برابری به ملموس‌ترین شکل خود تجسم می‌یابد.

شاید همین امر است که منا را بیش از یک توقفگاه در حج می‌کند؛ این دره‌ای است که سفر از آنجا آغاز می‌شود، اما همچنین مکانی است که سفری دیگر، آرام‌تر و عمیق‌تر آغاز می‌شود: سفر فرد به سوی خود.