کد خبر: ۴۳۵۴۴۴۱

تاریخ: ۰۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۰۷

در گفت‌وگو با ایکنا مطرح شد

عرفات؛ سرزمین سان‌دیدن حضرت حجت (عج) و نبرد نهایی با شیطان

عرفات تنها یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه نقطه‌ عطفی در مسیر شناخت انسان از خویش و خالق خود است. در این سرزمین مقدس، حاجیان نه‌تنها برای کسب نیروی معنوی خارج از حرم حرکت می‌کنند، بلکه در فضایی قرار می‌گیرند که بر اساس تعبیر زیبای آیت‌الله رفیعی قزوینی، محل «سان‌دیدن» حضرت ولی‌عصر (عج) از زائران است. این متن با بررسی ریشه‌های تاریخی نام عرفات، نمادشناسی رمی جمرات به عنوان ترکیب سلاح‌های معنوی و مادی، و استناد به روایات اهل‌بیت (ع)، ابعاد پنهان و عظمت این روز فراموش‌نشدنی را تبیین می‌کند.

سرویس اندیشه ایکنا درباره اهمیت روز عرفه، سرزمین مقدس عرفات و جایگاه آن در حج با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدامین پورامینی؛ استاد حوزه علمیه گفت‌وگو کرده است که در ادامه آن را می‌خوانیم:

ایکنا ـ در سالیان اخیر روز عرفه بیشتر با قرائت دعای عرفه شناخته شده است و شاید همین موضوع سبب شود تا نسل جوان کمتر با ماهیت اصلی عرفه و سرزمین مقدس عرفات آشنا باشند، به‌عنوان مطلع بحث لطفا مقداری در این باره توضیح دهید؟

واژه «عرفات» از ریشه «عرف» به معنای شناخت و معرفت گرفته شده است. یکی از مناسک بنیادین حج، وقوف در سرزمین عرفات است؛ به‌طوری‌که درک روز عرفه و حضور در این مکان، از واجبات و ارکان اصلی حج محسوب می‌شود. در مناسک حج، دو وقوف واجب وجود دارد: نخست وقوف در سرزمین مقدس عرفات و دیگری وقوف در سرزمین مشعر؛ حاجی ملزم است خود را به این دو مکان رسانده و این دو موقف را درک کند، چرا که ترک وقوف در این دو محل، موجب ابطال حج خواهد بود.

‌

در روایات آمده است که «الحج عرفه»؛ این عبارت نشان‌دهنده جایگاه رفیع عرفات است، تا جایی که تمام حج در عرفه خلاصه شده است. در برخی از مناسک حج، اگر قصوری رخ دهد امکان جبران وجود دارد، اما چنانچه وقوف (اعم از اختیاری یا اضطراری) در مشعر و عرفات درک نشود، حج باطل می‌گردد. از همین رو، تمام برنامه‌ریزی‌های بعثه مقام معظم رهبری، اعزام روحانیون و تلاش‌های سازمان حج و زیارت بر این استوار است که برای حجِ زائران بیت‌الله الحرام مشکلی پدید نیاید.

‌

معمولاً حجاج در شب عرفه عازم این سرزمین می‌شوند. اگرچه بیتوته در شب عرفه در منطقه «منا» (طبق سنت پیامبر اکرم ص) امری پسندیده است، اما به دلیل ریسک بالای ازدحام و برای اطمینان از رسیدن به موقع به عرفات، از این مستحب چشم‌پوشی می‌شود. زمان وقوف شرعی در این مکان، از ظهر روز عرفه تا غروب همان روز است، اما زائران از شب قبل در آنجا مستقر می‌شوند تا با آمادگی کامل، وقوف روز را درک کنند.

‌

عرفات سرزمین بسیار وسیع و با‌عظمتی است که حجاج در آن احساس کمبود فضا نمی‌کنند. زمانی که رسول اکرم (ص) در دامنه «جبل‌الرحمه» ایستادند، فرمودند که تمام این منطقه موقف است و وقوف تنها مختص به نقطه‌ای که ایشان ایستاده بودند، نیست. همچنین در این منطقه، «مسجد نَمَره» قرار دارد که بخشی از آن خارج از محدوده عرفات است؛ این محدوده با تابلوهای زرد رنگ کاملاً مشخص شده تا حجاج بدانند کدام قسمت خارج از مرز عرفات است. به هر روی، محدوده عرفات کاملاً معین بوده و وقوف در آن به‌عنوان یکی از ارکان غیرقابل حذف حج، بر تمامی زائران واجب است.

ایکنا ـ برخی از علما هم مطالبی در مورد حضور امام زمان(عج) در ایام حج در این مکان مقدس بیان کرده‌اند که نشان از اهمیت و عظمت این روز است؛ اگر تعبیری در ذهن شریف دارید بفرمایید؟

بله. آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی قزوینی تعبیری بسیار زیبایی در مورد عرفات دارند. ایشان فقیه بزرگی بودند که مرحوم امام خمینی (ره) مدتی از ایشان درس فقه خوانده‌اند. مجموعه‌ای از بیانات ایشان درباره «اسرار حج» وجود دارد که نخستین بار توسط مرحوم آقای احمد سیاح چاپ شد. این کتاب با وجود اختصار، حاوی مطالب بسیار ارزشمندی است. به همین دلیل، ما این مطالب را با قلمی امروزی و افزودن توضیحات تکمیلی بازنویسی کرده و تحت عنوان «اسرار و معارف حج» منتشر کردیم.

‌

یکی از بیان‌های نغز آیت‌الله رفیعی قزوینی که در این کتاب آمده، این است که: «هر ملت و کشوری دارای روزهای خاصی مانند روز ارتش یا روز ملی است که در این مناسبت‌ها، رئیس کشور در برابر نیروهای مسلح ایستاده و سان می‌بیند.» ایشان با این تشبیه می‌فرمایند: «رئیس امروز جهان، حضرت حجت (عج) است و تمامی حاجیان باید به سرزمین عرفات مراجعه کنند و تا هنگام غروب در آنجا باقی بمانند.» پس از آن، همه حجاج باید به مشعر (مزدلفه) رفتند تا وقوف در مشعر را نیز درک کنند؛ زمانی که برای این وقوف، از طلوع فجر تا طلوع آفتاب است.

‌

براساس روایات، حضرت حجت (عج) هر ساله در موسم حج تشریف می‌آورند. ظاهراً ایشان قصد دارند از زائران بیت‌الله الحرام سان ببینند. آیت‌الله رفیعی قزوینی تعبیر لطیف و زیبایی ارائه می‌دهند: همان‌طور که در کشورهای دیگر رهبر در روزهای خاص سان می‌بیند، در عرفات نیز حرکت تجمعی حجاج از عرفات به سمت مشعر و از مشعر به سمت منا، در ساعات مشخص و هماهنگ، مصداق همان سان دیدن حضرت ولی‌عصر (عج) از بندگانش است.

سان دیدن حضرت حجت(عج) در سرزمین عرفات

در روایت بیان شده است که حضرت حجت(عج) هر سال موسم حج را تشریف می‌آورند و گویا حضرت حجت بن الحسن(ع) قصد دارند از حجاج سان ببینند؛ در ساعات خاصی حجاج از عرفات به سوی مشعر و از مشعر به سوی منا حرکت می‌کنند؛ این تعبیر لطیفی است که آیت‌الله رفیعی قزوینی دارد.

ایکنا ـ چرا به این سرزمین عرفات اطلاق شده است؟

قبل از پاسخ مقدمه‌‌ای عرض کنم. واژه «عرفات» از ریشه «عرفه» به معنای شناخت و معرفت گرفته شده است. برای روشن‌تر شدن جایگاه عرفات، باید دانست که حجاج پس از احرام در میقات و ورود به مکه (از مسجد شجره)، در محدوده حرم قرار می‌گیرند. ابتدای این محدوده تا مسجد تنعیم گسترده است و فاصله‌ی آن تا کعبه متغیر است. در حالی که مرز حرم در سمت عرفات و منا، «مشعرالحرام» است. از آنجا که عرفات خارج از این مرز قرار دارد، حضور در عرفات به معنای خروج موقت از حرم است.

‌

حاجیان پس از انجام عمره تمتع در مکه، با احرام مجدد برای حج، از حرم خارج شده و به سمت عرفات حرکت می‌کنند. این خروج، مقدمه‌ای است برای بازگشت دوباره و پررنگ‌تر به حرم. حاجیان در عرفات، مکانی که محل توجه، گریه، انابه و توسل است، نیروی معنوی کسب می‌کنند. سپس با این انرژی معنوی به «مشعر» (مزدلفه) می‌روند و در آنجا سنگریزه‌ها را جمع‌آوری می‌کنند. این کار نماد جمع‌بندی سلاح معنوی (کسب‌شده در عرفات) با سلاح مادی (سنگریزه‌ها) است تا با این ابزار به سوی «منا» حرکت کنند. منا جایگاه نبرد با شیطان است که نماد آن «جمره» می‌باشد؛ جمره‌ای که امروزه به صورت دیوارهای ۲۵ متری دیده می‌شود.

‌

رمی جمرات: نماد نبرد با شیطان

در روز دهم ذی‌الحجه، عید قربان، حجاج هفت سنگریزه را به صورت نمادین به «جمره کبری» می‌زنند که اشاره به رد و انزجار از شیطان دارد. در روزهای یازدهم و دوازدهم نیز این عمل تکرار می‌شود و زائران به هر سه جمره (صغری، وسطی و کبری) سنگریزه پرتاب می‌کنند. بنابراین در هر یک از این دو روز، مجموعاً ۲۱ سنگریزه (هفت سنگ برای هر جمره) رانده می‌شود. این تکرار هفت‌گانه نشان‌دهنده این واقعیت است که نبرد با شیطان کار دشواری است و انسان به ترکیب سلاح‌های معنوی و مادی نیاز دارد.

‌

ریشه‌شناسی نام «عرفات»

‌

براساس روایتی از امام باقر(ع)، ریشه نام‌گذاری عرفات چنین است: در روز هشتم ذی‌الحجه (روز ترویه)، جبرئیل به حضرت ابراهیم (ع) گفت آب بردارید؛ به همین دلیل به این روز «ترویه» گفته شد. سپس حضرت به منا رفتند و در روز نهم به سمت عرفات حرکت کردند. حضرت در منطقه‌ای به نام «نمره» خیمه زد و مسجدی با سنگ‌های سفید بنا کرد که به «مسجد ابراهیم» معروف شد. امروزه بقایای این مسجد درون مسجد بزرگ «نمره» قرار دارد.

حضرت ابراهیم(ع) نماز ظهر و عصر را خواند و سپس به وادی عرفات رفت. در آنجا جبرئیل به ایشان گفت: «اینجا عرفات است». سپس فرمود: «اعرف مناسکک» (مناسک حج را یاد بگیر) و «اعترف بذنبک» (به گناهانت اعتراف کن). با وجود اینکه حضرت ابراهیم (ع) پیامبر و معصوم بودند، این تعابیر جنبه آموزشی و الگویی برای ما دارد؛ یعنی عرفات مکانی برای یادگیری مناسک و اعتراف به گناهان جهت آمرزش‌خواهی و استغفار است. پس از عرفات، حضرت به مشعر (مزدلفه) رفتند و پس از سپری کردن شب، به سمت منا حرکت کردند.

فضل و عظمت روز عرفه در روایات

پیامبر اکرم(ص) درباره اهمیت این روز فرمودند: «خداوند در هیچ‌یک از روزها، بندگان را از آتش دوزخ، به اندازه‌ی روز عرفه نمی‌رهاند.» حضرت علی (ع) نیز می‌فرمایند: «برخی از گناهان جز در عرفات بخشوده نمی‌شوند.» (دعائم‌الاسلام، ج ۱، ص ۲۹۴).

‌

امام زین‌العابدین (ع) در روز عرفه، صدای سائلی را که از مردم کمک می‌خواست شنید و به او فرمود: «وای بر تو! آیا در این روز از غیر خدا سوال می‌کنی؟ در حالی که امیدوارم خداوند در این روز برای نوزادان در رحم مادران هم فضلی قرار دهد تا سعید شوند.» امام صادق (ع) نیز می‌فرمایند: «هر چه می‌خواهی برای خود دعا بخوان و در دعا کردن بکوش که روز عرفه، روز دعا و درخواست است.» (التهذیب‌الاحکام، ج ۵، ص ۱۸۲).

مستحبات و اعمال روز عرفه

از جمله اعمال مهم این روز، غسل عرفه و قرائت زیارت امام حسین (ع) است. مستحب است پس از نماز عصر و پیش از خواندن دعاهای عرفه، دو رکعت نماز به جا آورده شود؛ در رکعت اول بعد از حمد، سوره توحید و در رکعت دوم بعد از حمد، سوره «قُلْ یا أَیهَا الْکافِرُونَ» خوانده شود. سپس چهار رکعت دیگر نماز گزارده می‌شود که در هر رکعت، بعد از سوره حمد، پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده می‌شود.