کد خبر: ۴۳۵۴۴۴۶

تاریخ: ۰۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۰۰

سلوک گام‌به‌گام در دعای عرفه؛ از من کوچک تا من متعالی

امام حسین(ع) در دعای عرفه، در این سلوک پرمعنا، انسان را از حبس «من کوچکِ» گرفتار در روزمرگی، غفلت، وابستگی‌های سمی و شرمِ کاذب خارج و قدم‌قدم تا افق «من متعالی» که همان آرامش، عزت نفس پایدار و تفسیرِ مهربانانه از هستی است، هدایت می‌کنند.

به گزارش ایکنا؛ در میان اعمال و ادعیه ماه ذی‌الحجه، دعای عرفه که از امام حسین(ع) در روز عرفه در صحرای عرفات روایت شده، جایگاهی بس رفیع و بی‌بدیل دارد. این دعای بلند و پرمعنا، فرازهایی از مناجات، اعتراف به بندگی، درخواست مغفرت و تجلی عمیق‌ترین مفاهیم توحیدی و عرفانی است که در اوج خضوع و خشوع بنده در برابر پروردگار جاری می‌شود. آنچه این دعا را از بسیاری ادعیه متمایز می‌کند، ترکیبی از عشق و خوف، امید و رجا، عجز و شوقی است که در هر فراز از آن موج می‌زند. دعای عرفه تنها زمزمه‌ای برای رفع حاجت یا طلب آمرزش نیست، بلکه همچون دانشگاهی عظیم، سرشار از نکات تربیتی و اخلاقی است که با ظرافت و عمق، ابعاد گوناگون رابطه انسان با خدا، با خود و با هستی را به تصویر می‌کشد. از اعتراف به خطاها تا ستایش صفات جمال و جلال الهی، از توجه به نعمت‌های بی‌پایان تا درخواست توفیق بندگی، هر گوشه‌ای از این دعا چراغی فرا راه تربیت روح و اصلاح نفس است.

سیده زینب رضوانی، روانشناس تربیتی و مشاور خانواده در ادامه ضمن معرفی این میراث گرانسنگ امامت، به برخی از برجسته‌ترین نکات تربیتی آن اشاره کرده است؛ نکاتی که نه تنها برای سالکان طریق معرفت، بلکه برای هر انسان طالب کمال سودمند و راهگشاست.

نکات تربیتی دعای عرفه به عنوان یک «فرآیند درمانی روان‌شناختی-معنوی» است. امام حسین(ع) در این دعا، مخاطب خود را طی یک فرآیند گام‌به‌گام از «من کوچک و آسیب‌دیده» به سمت «من متعالی» هدایت می‌کند.

در ادامه، این نکات تربیتی را با جزئیات بیشتری واکاوی می‌کنیم:

مکانیزم «بازخوانی تاریخچه شخصی» (درمان غفلت)

امام حسین(ع) در فراز‌های ابتدایی دعا، سیر خلقت انسان را از مراحل جنینی تا بلوغ و رشد یادآوری می‌کند.

نکته تربیتی: انسان معمولاً درگیر «روزمرگی» است و حضور خدا را در پس‌زمینه زندگی فراموش می‌کند. یادآوری این نکته که «چه کسی تو را در آن دوران جنینی حفظ کرد؟ چه کسی دستگاه‌های بدن تو را تنظیم کرد؟»، به معنای بازسازی حافظه ایمانی است.

خروجی تربیتی: وقتی انسان مدام به یاد بیاورد که هستی و توانایی‌هایش «عاریه‌ای» است، دچار «تکبر» نمی‌شود. در روان‌شناسی تربیتی به این عمل، «تثبیت جایگاه» می‌گویند. شما وقتی می‌دانید که تمام تجهیزات وجودی‌تان(هوش، سلامت، قدرت) از منبعی بی‌نهایت تأمین می‌شود، نه تنها مغرور نمی‌شوید، بلکه احساس «کفایت» و «امنیت» عمیقی پیدا می‌کنید.

تکنیک «تخلیه هیجانی و اعتراف» (درمان سرکوب)

دعای عرفه پر از جملات اعترافی است؛ اما این اعترافات، «تخریب شخصیت» نیست، بلکه «تخلیه روانی» است.

نکته تربیتی: بسیاری از اختلالات روانی ناشی از «سرکوبِ خطاها» یا «پنهان‌کاری» است. امام(ع) به ما یاد می‌دهد که چگونه با خدا «شفاف» باشیم. اعتراف به گناه در پیشگاه خدا، به انسان اجازه می‌دهد که «بارِ گناه» را زمین بگذارد.

خروجی تربیتی: اعتراف باعث می‌شود «شرمِ کاذب» (که انسان را از رشد باز می‌دارد) به «شرمِ سازنده» (که باعث توبه و تغییر می‌شود) تبدیل گردد. امام می‌آموزد که اگر تو به گناهانت نزد خدا اعتراف کنی، دیگر نیاز نداری در برابر بندگان خدا برای حفظ آبرو، نقاب بزنی. این یعنی آزادی درونی.

تغییر جهتِ «نیاز و حاجت» (درمان وابستگی‌های سمی)

یکی از زیباترین بخش‌های تربیتی دعا، نحوه درخواست کردن است.

نکته تربیتی: معمولاً از خداوند درخواست‌هایی (پول، مقام، سلامتی) داریم. امام حسین(ع) در عرفه، «خودِ خدا» را از خدا می‌خواهد. ایشان به ما یاد می‌دهد که نیاز‌های دنیوی باید در ذیلِ «نیاز به معبود» تعریف شوند.

خروجی تربیتی: امام فرمود: «خدایا! تو را طلب کردم و به تو رسیدم، پس بقیه چیز‌ها فرعی است.» این یک تغییر پارادایم است. وقتی نگاه انسان از «ماده‌گرایی» به «معناگرایی» تغییر کند، دیگر نرسیدن به اهداف دنیوی، او را در هم نمی‌شکند. این همان «تاب‌آوری» در مقابلِ ناملایمات است.

«آموزشِ دیدنِ رحمت» در متنِ بلا (درمان نگاه بدبینانه)

امام در بخش‌های انتهایی، خدا را به صفات مهر و رحمت می‌خواند، حتی در حالی که در بدترین شرایط مانند بیابان عرفات و زیر آفتاب قرار دارد.

نکته تربیتی: تربیتِ عرفه یعنی «تفسیرِ درست از واقعیت». انسانِ عرفانی، بلا را به عنوان «مجازات» نمی‌بیند، بلکه به عنوان «فرصتی برای نزدیک شدن» می‌بیند.

خروجی تربیتی: این نگاه، «اضطراب‌های وجودی» انسان را درمان می‌کند. شما اگر بدانید که پشتِ پرده‌ هر اتفاقِ تلخ، حکمتی حکیمانه و مهربانانه نهفته است، آرامش درونی‌تان در طوفان‌های زندگی حفظ می‌شود.

تمرینِ «هویت‌بخشی» (پاسخ به بحران پوچی)

جمله‌ کلیدی «مَاذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَکَ وَ مَا الَّذِی فَقَدَ مَنْ وَجَدَکَ، چه دارد آنکه تو را ندارد؟ و چه ندارد آنکه تو را دارد؟» نقطه اوج تربیت این دعاست.

نکته تربیتی: این جمله مستقیماً به بحران «هویت» و «پوچی» پاسخ می‌دهد. امام به مخاطب می‌گوید: «مبنای ارزش تو، دارایی‌هایت نیست، بلکه رابطه‌ات با منبع هستی است.»

خروجی تربیتی: این یعنی رسیدن به عزت نفسِ پایدار. کسی که خدا را یافته، احساس غنا و بی‌نیازی می‌کند. این ثروتِ درونی باعث می‌شود انسان در تعاملات اجتماعی، متملق یا حقیر نباشد.

چگونه این نکات را در زندگی جاری کنیم؟

اگر بخواهید این مفاهیم را به صورت روزانه تمرین کنید، پیشنهاد می‌کنم این «تمرین سه‌مرحله‌ای» را امتحان کنید:

صبح: پیش از شروع روز، یک دقیقه به این فکر کنید که «بدن من، هوش من و زمان من» هدیه‌هایی هستند که همین حالا به من امانت داده شده‌اند (بازخوانی نعمت).

ظهر: وقتی با خطایی مواجه شدید، به جای سرزنش خود، با خدا درباره ضعف‌هایتان صحبت کنید و از او قدرتِ تغییر بخواهید (تخلیه روانی).

شب: قبل از خواب، به جای فکر کردن به کمبودها، به این فکر کنید که «چه چیزی در رابطه با خدا امروز به دست آوردم؟» (تغییر جهت نیاز).