کد خبر: ۴۳۵۴۶۸۱

تاریخ: ۰۷ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۱:۳۳

تحلیل نمایشگاه مجازی کتاب/ بخش اول

حال کتاب خوب است؛ اما تو باور نکن!

ایکنا در نخستین گزارش تحلیلی از برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب در اردیبهشت ۱۴۰۵ به فروش نیمی از اعداد و ارقام بخش مجازی نمایشگاه کتاب در قیاس با تنها یک سال قبل می‌پردازد که افزایش لجام‌گسیخته قیمت کاغذ و پشت جلد کتاب طی یک سال اخیر، آسیب‌های متعددی در حذف کتاب از سبد فرهنگی خانواده‌های ایرانی با خود به همراه داشته است.

به گزارش ایکنا؛ اردیبهشت در تقویم فرهنگی کشورمان در کنار فراز، فرود و میزبانی از اتفاق‌های مختلف و متعدد در قامت 31 روز از این بهشتی‌ترین ماه خداوند، طی 36 سال اخیر، با عطر کتاب، این «یار مهربان» به گونه‌ای درآمیخته شده که دوستداران‌، علاقه‌مندان و همراهان دو بال معرفت‌بخش کتاب، تک‌تک ماه‌ها و روزهای سال را دل‌دل می‌کنند تا در نهایت به این ماه و زمان برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برسند.

اما بهار 1405 خورشیدی، بهاری متفاوت در قامت سرزمین پهناور، فرهنگ‌خیز و تمدن‌ساز ایران بود؛ چه آنکه، 9 اسفندماه 1404 همزمان با تعدی و تجاوز ارتش تروریستی آمریکا و رژیم غاصب صهیونی و آغاز جنگ تحمیلی سوم (جنگ رمضان)، در پس انتشار خبر تلخ شهادت قائد امت، رهبر حکیم، فرزانه، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای که به تعریف و اعتراف دوستان و دشمنان این نظام و مردمان فرهنگ‌خیز، تمدن‌ساز و کتاب‌دوستش، کتابخوان‌ترین رهبر میان تمامی رهبران کشورهای جهان به شمار می‌رفت، ایران ما در پس غمی بزرگ به گاه انتشار این خبر غمین، همچنین شهادت تعدادی از فرماندهان بلندآوازه این سرزمین، جمعی از هموطنانمان و از همه هولناک‌تر شهادت 168 کودک فرشته‌گون مدرسه «شجره طیبه» میناب، تعدی و تجاوز و نیز همراهی و همدلی با نیروهای مسلح کشورمان در مقام دفاع از مرزهای جغرافیای ایران‌زمین به گونه‌ای سپری کرد که کمتر دوستدار کتاب به این مهم می‌اندیشید که با همه این فراز و فرودها، مصائب و تلخی‌ها، بتوانیم انتظار برگزاری «نمایشگاه کتاب تهران» در گام سی‌وهفتم را در اردیبهشت 1405 خورشیدی داشته باشیم.

در نهایت بعد از گذار 40 روز، رسیدن به ایستگاه تقویمی 19 فروردین و اعلام آتش‌بس میانه ایران و ارتش تروریستی آمریکا که بار دیگر بازتابی از همان حماسه و شکوه اتحاد، انسجام، غیرت، اقتدار و مقاومت نیروهای مسلح کشورمان و مردمان این سرزمین را بازتاب می‌داد، بار دیگر نخستین زمزمه‌ها میان مسئولان و متولیان فرهنگی ایران بر بلندای استواری ایستادگی و برافراشتن شناسنامه هویت‌بخش تاریخ مردمان ایران‌زمین، برگزاری و انجام کنش‌ها و فعالیت‌های فرهنگی به گوش رسید.

با وجود این زمزمه‌ها، اما از همان روزهای نخست، شنیدن نجواهای برگزاری نمایشگاه کتاب، بودند جمعی از نویسندگان، مترجمان، پژوهشگران، ناشران، برخی از مدیران و دست‌اندرکاران امور فرهنگی کشور که برگزاری «نمایشگاه کتاب» را در شرایط فعلی نمی‌پذیرفتند، اما شاید مهم‌ترین پاسخ برای مخالفان برگزاری این رخداد، همان پیشینه هزاره‌های تمدنی و فرهنگی کشورمان از یک سو و از سوی دیگر، مهم‌ترین مؤلفه انقلاب شکوهمند اسلامی، یعنی «گفتمان فرهنگی انقلاب» با رویکرد ادبیاتِ ملی و داشته‌هایی بود که نویسندگان، پژوهشگران، محققان و مترجمان ایران‌زمین، طی 48 سال تاریخ انقلاب، تلاش بر صدور معارف و مبانی انقلاب اسلامی ایران را در شرایطی داشتند که پیشانی تأکید آن‌ها بر برپایی و زنده نگه‌داشتن خیمه فعالیت‌های فرهنگی بود.

این تلاش‌ها، گامی در مسیر تحقق همان فرمایش بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی در آغازین روزهای کاشت نهال انقلاب در بهمن 1357 بود، جایی که حضرت امام خمینی(ره) فرمودند: «انقلاب اسلامی پیش از آنکه، رخداد و رویدادی سیاسی باشد، انقلابی فرهنگی است»؛ و لزوم صدور پیام این انقلاب بر بلندای فعالیت‌های فرهنگی را یکی از اصلی‌ترین پیشانی‌نوشت‌های تحقق عینی و عملیاتی «گفتمان نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران» بر پایه فرهنگ می‌دانستند.

تولد هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران

همان اندیشه بود که در تجلی و شکوه قامت اعتبار بخشیدن به ذات ادبیت ادبیات ایران در تاریخ معاصر، به ویژه تکیه‌زده بر بنیان‌های معارف انقلاب شکوهمند اسلامی بود که رهبر فرزانه، حکیم و قائد شهید امت، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(ره) یکی از اصلی‌ترین مشوقان و مروجان برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران شدند و تلاش برای تعالی هر چه بیشتر شکوه، ظهور، بروز و تبلور فرهنگی انقلاب بر آینه کتاب ـ این یار مهربان ـ  را از مهم‌ترین اقدام‌های فرهنگی نظام جمهوری اسلامی نامیدند، دانستند و بر آن تأکید داشتند.

از همین روی بود که محسن جوادی، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دولت چهاردهم در دومین روز از بهشتی‌ترین ماه خداوند، اردیبهشت 1405 خبر از برگزاری نمایشگاه کتاب تهران در دهه پایانی اردیبهشت به شکل مجازی داد. همین اتفاق کافی بود تا بار دیگر شور، علاقه و موج اشتیاق دوستداران یار مهربان، به گاه شنیدن این خبر، محرکی برای طراوت بخشیدن به فضای فرهنگی کشورمان به ویژه در روزهای بعد از جنگ تحمیلی سوم، «جنگ رمضان» باشد.

«ابراهیم حیدری»، به عنوان مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و قائم‌مقام هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، تاریخ هفتم تا هفدهم اردیبهشت ماه -که بعد دو روز این تاریخ را برای همراهی جمعیت بیشتر ناشران کشور را جهت ثبت نام در نمایشگاه تا 19 اردیبهشت تمدید کرد- را رسانه‌ای کرد تا ناشران داخلی و بین‌المللی با حضور در بستر فضای مجازی بتوانند نام خود را برای حضور و ارائه آثارشان در نمایشگاه ثبت کنند.

دیگر نگاه حمایتگر «خانه کتاب و ادبیات ایران» به عنوان بازوی اجرایی معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در قامت برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران نیز بر آن قرار گرفت تا بازه ارائه آثار ناشران در نمایشگاه کتاب تهران، به جای سه سال از 1402 تا 1405 به بازه‌ای پنج ساله تغییر کند.

شور، علاقه و استقبال مخاطبان به گاه برگزاری گام هفتم نمایشگاه مجازی کتاب تهران چنان شکل و شدت گرفت که بار دیگر دست‌اندرکاران این رخداد را بر آن داشت که از یک سو حتی در ایام برگزاری نمایشگاه کتاب تهران، ناشرهایی که تا آن لحظه به هر دلیلی نتوانسته بودند ثبت‌نام خود را تکمیل کنند، اجازه ثبت‌نام داشته باشند و نیز به درخواست و مطالبه ناشران، مبنی بر افزایش بازه زمانی ارائه آثار منتشر شده در این رویداد، بازه زمانی آثار منتشر شده به 1397 تا سال 1405 به گام هفتم نمایشگاه کتاب تهران افزوده شود.

همه آنچه تجربه شده بود؛ بر مدار مثبت!

آنچه که تا این لحظه بر این سیاهه گذشت، همه بر بلندای اقدام‌های مثبت، قابل اعتنا و کارنامه موفق هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران به شمار می‌رفت؛ نمایشگاهی که آزمون و خطاهای خود را در بستر فضای مجازی، ابتدا همزمان با سال‌های «کرونا» سپری کرد و در اتفاقی خوشایند و به گاه برگزاری در گام سی‌وششم خود در اردیبهشت 1404، همزمان با ایام برگزاری نمایشگاه به شکل حضوری، تجربه فروش مجازی را نیز از سر گذراند.

این اتفاق مثبت به عنوان بخشی دیگر از کارنامه درخشان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ معاونت فرهنگی وزارتخانه و خانه کتاب و ادبیات ایران در دولت چهاردهم به ترتیب به سکانداری سیدعباس صالحی، محسن جوادی و ابراهیم حیدری رقم خورد؛ اتفاقی که اگر با آمار سال 1404 طی ایام 10 روزه برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران همراه باشیم، به وضوح در می‌یابیم که افزایش فروش گسترده، دسترسی به کتاب با رویکرد تحقق «عدالت فرهنگی» و رضایت ناشرهایی که شاید گام‌های نخستین خود را در قامت فعالیت حرفه‌‎ای نشر برمی‌داشتند، جملگی از سر گذراندند و از طرفی دیگر این اقدام، پاسخ بیشتری نسبت به ناشران بزرگ و یا پرسابقه در حوزه اقتصاد نشر در سایه افزایش درآمد آن‌ها از طریق فروش کتاب، برای شتاب بخشیدن به حرکت صنعتی چرخ نشر با خود به همراه داشت.

اقدام‌های قابل تقدیر معاون کتاب و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران

همه این اقدام‌های مثبت بود که «مظاهر بابایی» در قامت مدیر اجرایی هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران و به عنوان معاون کتاب و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران را بر آن داشت تا عنوان کند که تمام تلاش بدنه فعالان خانه کتاب و ادبیات ایران حتی در ایام جنگ تحمیلی سوم (جنگ رمضان) بر آن قرار گرفته بود تا حتی لختی، توقف و درنگ در مسیر صدور پروانه نشر و مجوز انتشار کتاب تا تقویت زیرساخت‌ها و بازنگری زیرساخت‌های موجود جهت برگزاری نمایشگاه کتاب تهران در گام هفتم پیش نیاید.

وی تأکید کرده بود این اقدام‌ها صورت گرفت تا برگزاری گام هفتم نمایشگاه مجازی کتاب تهران در بالاترین شکل ممکن، با روزآمد کردن نگرش و اطلاعات، جهت همراهی با ایام آتش‌بس و رویکرد اقتصادی مردم به سبب تلاطم ارزی، تحریم‌های ظالمانه و افزایش لجام گسیخته قیمت کاغذ که اثرهای آن را در بهای تمام شده قیمت کتاب شاهد بودیم، از طریق درگاه‌های فضای مجازی با افزوده شدن ناشران دیجیتال که ارائه کننده کتاب‌های صوتی و کتاب‌های الکترونیک بودند، تجمیع و روزآمد شود تا بخشی دیگر از پرونده برگزاری گام هفتم نمایشگاه مجازی کتاب تهران بر بلندای نقاط مثبت و قابل تقدیر به عنوان کارنامه فعالیت مدیران در بدنه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت چهاردهم رقم بخورد.

چرایی نقد و تحلیل 10 روزه گام هفتم نمایشگاه مجازی کتاب تهران

اما روی دیگر سکه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران در گام هفتم و به شکل مجازی، چه در ساحت روایت‌های راقم این سطور و چه عدالت رسانه‌ای، تنها بیان نقاط مثبت و کارنامه توام با برخی از امتیازهای نوشته شده به عنوان مدیریت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت فرهنگی و خانه کتاب و ادبیات ایران در قامت مجریان برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران نبوده و نیست.

از همین رو لازم بود تا بعد از پایان مدت 10 روزه این نمایشگاه که ابتدا از سوی مسئولان هفت روز از تاریخ 26 اردیبهشت تا دوم خرداد و سپس به سبب استقبال و درخواست مخاطبان، خریداران کتاب و بدنه ناشران، سه روز دیگر تمدید شد و تا تاریخ پنجم خرداد این رخداد ادامه پیدا کرد تا ایام 10 روزه  خود را سپری کند، به تحلیل و نقد برسد و بنشینیم.

حال با پایان این ایام 10 روزه، باید نگاه تحلیلی را بر آنچه که میل، خواست و اراده متولیان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت فرهنگی این وزارتخانه و خانه کتاب و ادبیات ایران به عنوان مجری برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران بود را در یک کفه ترازو و سوی دیگر، انتظاری که بدنه ناشران، نویسندگان، مترجمان، محققان و از همه مهم‌تر، ولی‌نعمتان اصلی بازار نشر، یعنی عموم مردم در ساحت مواجهه برای قدرت خرید و تقویت سبد فرهنگی خانواده‌ها داشتند را به کفه دیگر ترازوی نقد و بررسی بگذاریم.

لزوم حمایت از فرهنگ در کشورهای در حال توسعه

در این مسئله تردیدی وجود ندارد که طی یک سال اخیر، در قامت جنگ تحمیلی دوم (جنگ 12 روزه) و استمرار سیاست‌های «اقتصاد مقاومتی» از یک سو و سوی دیگر، سیاست‌های پولی ـ مالی دولت چهاردهم در قامت اصلاح ارز ترجیحی و ناگهان خروج کاغذ از بدنه کالاهای اساسی ـ که تا پیش از این در قامت نگرش‌هایی چون نگاه یارانه‌ای، حمایت از بدنه نشر و اقتصاد آن، کاغذ با ارز دولتی خریداری می‌شد و بدون هیچ توجیه منطقی، از نگاه حمایتی دولت خارج شد ـ شیب صعودی افزایش قیمت کتاب را با جهشی بسیار بالا مواجه کرد.

در این مسئله تردیدی وجود ندارد که در تمامی کشورهای جهان از «کشورهای توسعه یافته» تا «کشورهای در حال توسعه»، همواره اقدامات فرهنگی با نگاه حمایتی و یارانه‌های بدنه دولت و شهرداری‌ها همراه بوده است.

شاهدیم کشورهای صاحب نام و نشان اعتباری نمایشگاه‌های بین المللی کتاب چون «نمایشگاه کتاب فرانکفورت» در آلمان و «نمایشگاه کتاب بولونیا» در ایتالیا و حتی بسیاری از کمپانی‌ها و شرکت‌های تجاری بزرگ، برای کاستن از مالیاتی که به دولت می‌پردازند، سرمایه‌گذاری‌های کلانی را در حوزه فرهنگ از جمله صنعت نشر در بطن اقدام‌های اقتصادی خود دارند.

کارنامه غیر قابل دفاع نهادهای مدعی فرهنگ

همچنین بخش دیگر از تزریق سرمایه در «کشورهای توسعه یافته»، فارغ از بدنه وزارتخانه‌های متولی امر فرهنگ به شهرداری‌ها باز می‌گردد که آن‌ها نیز بخش مهمی از سهم مالیات‌دهندگان را به توسعه، گسترش و نضج مولفه‌های فرهنگی با خوانش نگاه ایدئولوژیک کشور خود می‌پردازند. اینچنین است که اعتبار فرهنگی را حتی اگر از عقبه تاریخی کمی در حوزه تمدن و فرهنگ جهانی برخوردار باشند، به این طریق برای خود می‌سازند؛ اما وقتی به ایران با شکوه و قدمت هفت هزار ساله تمدنی و تاریخ آثار مکتوب به جا مانده بر بلندای این هزاره‌های تمدنی به نظاره می‌نشینیم، به جز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کمتر شاهد حضور دیگر نهادهای متولی یا مدعی امر فرهنگ در حوزه حمایت از کتاب هستیم.

باز هم بر نمط عدالت باید اذعان داشت، سازمان فرهنگی، هنری شهرداری در تهران و دیگر استان‌ها، همچنین بدنه کلان شهرداری‌های کشور، دستی گرم‌تر از کارخانه‌ها، شرکت‌های صنعتی و یا دیگر سازمان‌ها، نهادها و ارگان‌های متولی یا مدعی در امر فرهنگ به عنوان دیگر بال همراه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه حمایت، تزریق سرمایه و یا نگاه یارانه‌ای به حوزه فرهنگ از جمله «کتاب» در کشور ما داشته‌اند. همین مؤلفه است که سبب شده تا اذعان داشت که خلأ کم‌کاری شرکت‌ها، سازمان‌ها، ارگان‌های صنعتی و یا مدعی امر فرهنگ را، با همه کم‌وبیش مسئله، شهرداری‌ها پر کرده‌اند.

پس آنچنان که کتاب را با «دو بال معرفت‌بخش» آن خطاب می‌کنیم، باید اذعان کنیم که سهم بالایی از حمایت‌های فرهنگی در حوزه کتاب و اقتصاد نشر در کشور ما، هرچند شاید مقبول نظر بسیاری نباشد، اما بر عهده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سوی دیگر آن در قامت مسائل مالی و حوزه یاریگری مادی و معنوی بر عهده شهرداری است و نمی‌توانیم برای بقیه سازمان‌ها، نهادها، کارخانه‌ها و ارگان‌هایی که تمامی آن‌ها دارای «معاونت فرهنگی و هنری» در ساختار نظام اداری خود هستند، کارنامه‌ای قابل قبول و یا اقدامی قابل دفاع قائل شویم.

وقتی پای اعداد و ریاضی به میان می‌آید

برای اثبات این مدعا و آنچه که روایت آن در قامت تحلیل و بررسی هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران طی بازه زمانی 10 روزه آن رفت، باید کمی دست به بازی اعداد و ارقام بزنیم.

پیش از ورود محض به حوزه اقتصاد نشر و اعداد و ارقامی که با نمایشگاه مجازی کتاب تهران در گام هفتم همراه بوده است، بار دیگر ذکر این نکته الزامی است که به سبب افزایش قیمت ناگهانی ارز در سایه تحریم‌های ظالمانه، تلاطم‌ها، دسیسه‌ها و خدعه‌های دشمنان، حاسدان و معاندان این خاک در حوزه ضربه‌زدن به اقتصاد خرد و کلان کشور، انتظار بیشتر می‌رفت تا مسئولان دولت چهاردهم به ویژه در بدنه فرهنگ و ارشاد اسلامی با وجود همه تلاش‌هایشان در قامت تزریق یارانه و حمایت‌های مالی از فعالیت‌های فرهنگی و هنری، از جمله در حوزه اقتصاد نشر که نهالی ضربه‌پذیر در کشور ما به شمار می‌رود، جنس همراهی خود را از ناشران کوچک در بخش خصوصی تا ناشران بزرگ و دولتی بر نگاهی استوارتر و دلگرم کننده‌تر بر بلندای یارانه کاغذ، توزیع عادلانه کاغذ و در نهایت، کمک برای کاستن از افزایش قیمت کتاب برای توسعه فرهنگ کتاب و کتابخوانی شاهد باشیم زیرا این مهم خود یکی از مؤلفه‌های اصلی و شعارهای دولت چهاردهم در قامت «عدالت فرهنگی» و از سوی دیگر ارتقای نگرش فرهنگی به عنوان اصلی‌ترین پیشانی‌نوشت «گفتمان فرهنگی انقلاب اسلامی» به شمار می‌رفت.

ذکر این نکته الزامی است که در نهایت، دست دولت چه در حوزه بودجه‌بندی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و از سوی دیگر، دستگاه عریض، طویل و پردامنه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که سهم عمده‌ای از همان بودجه اندک خود را ناگزیر به خرج سرمایه برای پرداخت حقوق و دستمزد عوامل در «صف» و نه کار اجرایی و «میدان» می‌کند، بسته و به قول همان مَثَل معروف در پوست گردو است.

با همه اینها باید بر نمط صداقت اذعان داشت که اقدام‌های صورت گرفته در دولت چهاردهم به ویژه با توجه به مؤلفه‌های افزایش سرسام‌آور قیمت ارز و همچنین تأثیر آن بر بدنه کاغذ که بخش عمده آن وارداتی است، نتوانست کارنامه موفقی برای دولت چهاردهم در حوزه حمایت‌های فرهنگی برای آن به ثبت برساند.

به گونه‌ای که با وجود تلاش‌های صورت گرفته از سوی دولت و وزارت متبوعش (فرهنگ و ارشاد اسلامی)، سهم بالای ناشران طی دو سال اخیر تمام تلاش خود را به کار بردند تا هر چه می‌توانند از سود خود بکاهند تا قیمت کتاب، به عنوان یکی از کالاهای استراتژیک عرصه فرهنگ را به گونه‌ای نگه دارند که قوت خرید آن برای عموم افراد جامعه که مخاطب اصلی کتاب هستند -یعنی قشر متوسط و متوسط رو به پایین که در تمام کشورهای جهان اصلی‌ترین مخاطبان و خریداران کتاب هستند- را حفظ کند!

بودجه محدود وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی حتی اگر چنین عزمی را میان مسئولان و مدیران امر فرهنگ در کشورمان برای همراهی و حمایت بیشتر از مردم کتاب‌خوان و خریداران کتاب با خود به همراه داشت؛ چنین اجازه‌ای را به آنها نمی‌داد تا هدف غایی خود در حوزه تحقق عدالت فرهنگی، یارانه کاغذ و همراهی با بدنه نشر را به آنها بدهد!

وقتی اعداد با هم نسبتی ندارند!

اختصاص یارانه 25 درصدی ـ 15 درصد توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و 10درصد به عنوان امر ثابت برای ناشران ـ نیز با ایجاد سقف خرید دو میلیون تومانی و اختصاص این یارانه به ازای هر فرد برای خرید و قیمت پشت جلد کتاب‌ها که در نهایت دو یا سه جلد کتاب را به سقفی بالاتر از دو میلیون تومان می‌رساند، عاملی دیگر در عقب‌نشینی اصلی مخاطبان از گنجاندن کتاب و خرید آن در سبد فرهنگی خانوارهای ایرانی به شمار می‌رود.

پس از همین روی بود که باید اذعان داشت انتظار بیشتری در حوزه حمایت از سوی دیگر سازمان‌ها، نهادها، ارگان‌ها، متولیان و مدعیان امر فرهنگ در قامت یاری‌گر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت فرهنگی آن در ایام برگزاری کتاب را مدعی هستیم. ادعایی که شوربختانه و تلخ‌کامانه محقق نشد!

وقتی همه چیز نصف می‌شود؛ حتی خرید کتاب!

حال اجازه دهید بدون هیچ مقدمه‌ای، سراغ بازی و روایت اعداد برویم!

به سال گذشته (1404) و گام سی‌وششم نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران بازگردیم. جایی که در روایت‌های «ابراهیم حیدری» به عنوان قائم مقام نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در آخرین روز نمایشگاه عنوان شد که «کلیت نمایشگاه سی‌وششم در سال 1404 فروش 7.7 هزار میلیاردی را تجربه کرد که در قیاس با سال قبل (یعنی 1403) جهش 97 درصدی را تجربه کرد».

فارغ از بخش «فروش حضوری»، اگر تنها نگاهی به بخش مجازی داشته باشیم باز هم «ابراهیم حیدری» به این مسئله اشاره کرد که مبلغ ثبت شده «459 میلیارد تومان (۴,۵۸۵,۸۸۸,۰۱۹,۸۴۳ میلیارد ریال دقیق) سهم فروش مجازی نمایشگاه در سال 1404 بود که نسبت به دوره گذشته در سال 1403 رشد 97.7 درصدی را ثبت کرد و همچنین 1,801,553 کتاب از طریق بستر مجازی در گام سی‌وششم نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در سال 1404 به فروش رسید که در قیاس با گام سی‌وپنجم در سال 1403 با رقم 1,029,450 جلد کتاب، رشد 75 درصدی را نشان می‌داد».

حال این اعداد را در خاطر داشته باشیم و به هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در اردیبهشت ماه سال 1405 بازگردیم که باز هم «ابراهیم حیدری» مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و قائم مقام نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به این نکته اشاره کرد که طی ایام 10 روزه برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، «795,804» نسخه کتاب توسط مخاطبان خریداری شده است».

تنها قیاس این قریب به 796 هزار نسخه با سال گذشته (1404) که یک میلیون و 801 هزار جلد کتاب به شمار می‌رفت، از کاهش چشمگیر خرید کتاب خبر می‌دهد؛ نکته‌ای تلخ که جای تأمل بسیار دارد.

بیایید همه چیز را فراموش کنیم

رسیدن به این فرض و نگاه محال است که اگر عدد 459 میلیارد تومانی فروش نمایشگاه سی‌وششم در بخش مجازی در سال 1404 تقسیم بر یک میلیون و 801 هزار جلد کتاب کنیم به عدد جلدی 250 هزار تومان قیمت میانگین هر جلد کتاب در سال 1404 می‌رسیم.

اگر در ایده‌آل‌ترین شرایط، تورم از سال گذشته تا به امسال را صفر درصد در نظر بگیریم  همان قیمت 250 هزار تومان را برای حدود 800 هزار جلد کتابی که در نمایشگاه مجازی کتاب تهران در گام هفتم طی سال 1405 به فروش رفته را باز در نظر بگیریم، عدد حاصل شده برابر است با 200 میلیارد تومان که در قیاس با 459 میلیارد تومان فروش سال گذشته (1404) در بخش مجازی بیش از 50 درصد کاهش در خرید را نشان می‌دهد.

سراشیبی سقوط سبد فرهنگی برای هر ایرانی

وقتی همه این مؤلفه‌ها را کنار یکدیگر قرار دهیم، گویی مخاطبان صنعت نشر و ناشران، همچنین مدیریت فرهنگی کتاب در سال 1405 در قامت عدد، فروش و ارائه گزارش توسط قائم مقام نمایشگاه (ابراهیم حیدری) آنچه که تجربه کرده‌اند به سال 1403 و نه حتی سال 1404 بازمی‌گردد.

یعنی گذشت دو سال و بازگشت در حوزه تعداد مجلدات فروخته شده و عدد حاصل در اقتصاد نشر کشورمان نه تنها پیشرفت نداشته که به دو سال قبل بازگشته است.

اجازه دهید از این نگاه ایده‌آل فاصله بگیریم و به واقعیت موجود، یعنی تورم بالا طی یک سال اخیر، فشاری که بر بدنه نشر و ناشران در قامت افزایش کاغذ و قیمت پشت جلد کتاب وارد شده، بپردازیم؛ حال بسنجیم که آیا کارنامه فرهنگی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران در حوزه کتاب به عنوان یکی از اصلی‌ترین پیشانی‌های انتقال فرهنگ و مبانی گفتمان فرهنگی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، باید تابع این اتفاقات باشد؟!

بخوان از این مُجمل، حدیث حیرانی!

در قامت این گزارش در گام نخست تلاش شد تا تنها متکی بر جنس روایت‌ها از زبان مسئولان و متولیان امر فرهنگ و هنر در کشورمان، صادقانه آنچه که بر بدنه نشر کشور طی یک سال گذشته سپری شد را ارائه دهیم.

همچنین پاسخ و پی‌جویی آن از سوی مخاطبان خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) و پیگیری این جنس از مطالبه‌ها در ساحت عدم توفیق سیاست‌های فرهنگی، خاصه سیاست‌های حمایتی یارانه‌ای و تحقق عدالت فرهنگی بر عهده این خبرگزاری در قامت پرسش از مسئولان قرار خواهد گرفت.

لازم به توضیح است که گزارش‌های تحلیلی از گام هفتم نمایشگاه کتاب تهران در بستر مجازی طی روزهای آتی ادامه خواهد داشت.

حرف آخر

بسیاری از دوستداران و علاقه‌مندان به ادبیات و شعر معاصر کشورمان، نام سیدعلی صالحی، شاعر خوش‌نام امروز ایران را به خاطر داشته و شاید برخی از شعرهای او را در پس ذهن خود، هر از چند گاهی به زمزمه بنشینند.

شاعر مجموعه «ری‌را» خالق این شعر است که:

«نه «ری‌را» جان

نامه‌ام بايد کوتاه باشد

ساده باشد

بی حرفی از ابهام و آينه

از نو برايت می‌نويسم

حال همه‌ ما خوب است

اما تو باور نکن!»

با اجازه از سیدعلی صالحی با کمی تغییر و تلخیص در شعر و سروده او، درباره حال و اوضاع کتاب و صنعت نشر ما در زمانه حاضر، به جای مؤخره؛ این گزارش را چنین به پایان می‌برم که:

«حال کتاب خوب است

اما تو باور نکن!»