کد خبر: ۴۳۵۵۰۲۸

تاریخ: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۸:۰۰

حجت‌الاسلام محمدرضا فؤادیان بیان کرد

زیارت غدیریه امام هادی(ع)؛ منشور جامع امامت و ولایت در تاریخ تشیع

یک پژوهشگر حوزه دین، زیارت غدیریه امام هادی(ع) را یکی از مهمترین متون روایی در تبیین جایگاه امامت و ولایت دانست که امام(ع) در آن با بیانی جامع به شرح شئون و فضائل امیرالمؤمنین علی(ع) پرداخته‌اند و گفت: این زیارت را می‌توان منشوری جامع در تبیین امامت دانست، متنی که در آن ابعاد مختلف جایگاه امیرالمؤمنین(ع) و مفهوم ولایت در اندیشه شیعی به‌صورت دقیق و ساختارمند بیان شده است.

به مناسبت سالروز ولادت باسعادت امام علی‌النقی الهادی(ع) بازخوانی سیره علمی، اخلاقی و اجتماعی آن حضرت فرصتی برای تأمل دوباره در یکی از مهمترین دوره‌های تاریخ تشیع است، دوره‌ای که در آن امام هادی(ع) در شرایط سخت سیاسی و اجتماعی با بهره‌گیری از روش‌های حکیمانه‌ای همچون تقویت سازمان وکالت، تبیین دقیق معارف اعتقادی، توجه ویژه به اخلاق در فرآیند هدایت و آماده‌سازی تدریجی جامعه شیعه برای عصر غیبت، نقش بنیادینی در استمرار و پویایی مکتب اهل‌بیت(ع) ایفا کردند.

امام هادی(ع) در دوران امامت خود نه‌تنها به تربیت فکری و اعتقادی شیعیان پرداختند، بلکه با ایجاد ساختارهای ارتباطی منسجم، گسترش شبکه وکلا و توجه به نیازهای اجتماعی و فرهنگی جامعه، الگویی جامع از مدیریت دینی و هدایت معنوی ارائه کردند. بررسی این سیره به‌ویژه در پرتو آثار و منابع تاریخی نشان می‌دهد که آن حضرت با نگاهی آینده‌نگرانه زمینه‌های ورود جامعه شیعه به عصر غیبت را به‌صورت تدریجی و هدفمند فراهم کردند. از این رو، سالروز ولادت امام هادی(ع) تنها یادآور یک مناسبت تاریخی نیست، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در شیوه‌های تربیتی، اخلاقی و اجتماعی آن امام همام و بهره‌گیری از آن در شرایط امروز جامعه اسلامی به شمار می‌رود.

ایکنا در رابطه با بررسی زوایای مختلف سیره اجتماعی امام هادی(ع) به گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام محمدرضا فؤادیان، پژوهشگر حوزه دین و دبیر علمی اندیشکده مهدویت پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ امام هادی(ع) برای حفظ ارتباط با شیعیان در مناطق مختلف از چه روشی استفاده می‌کردند؟

همان‌گونه که پژوهشگران و صاحب‌نظران تاریخ تشیع به آن اشاره کرده‌اند، امام هادی(ع) برای برقراری ارتباط مستمر و مؤثر با شیعیان در اقصی نقاط عالم اسلام از ظرفیت سازمان وکالت بهره می‌گرفتند. این سازمان که یکی از مهمترین ساختارهای ارتباطی و مدیریتی ائمه اطهار(ع) در دوران محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی به شمار می‌رفت، نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال معارف، آموزه‌ها، رهنمودها و دستورات امام(ع) به شیعیان ایفا می‌کرد. در واقع، وکلای منصوب از سوی امامان معصوم(ع) حلقه واسط میان امام و پیروان ایشان بودند و مسئولیت‌های متعددی را بر عهده داشتند. این افراد علاوه بر انتقال پیام‌ها و دستورات امام(ع) در تبیین معارف شیعی، پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی، رفع شبهات اعتقادی و ساماندهی امور اجتماعی و مذهبی شیعیان نیز نقش‌آفرینی می‌کردند. از این‌رو، سازمان وکالت را می‌توان یکی از مهمترین ابزارهای حفظ انسجام جامعه شیعه در دوره‌ای دانست که دسترسی مستقیم به امامان معصوم(ع) با دشواری‌های فراوانی همراه بود.

سازمان وکالت ریشه در دوران امامت امام صادق(ع) دارد و شکل‌گیری اولیه آن به همان عصر بازمی‌گردد. با گسترش جغرافیایی تشیع و افزایش تعداد پیروان اهل ‌بیت(ع) در مناطق مختلف جهان اسلام، ضرورت ایجاد شبکه‌ای سازمان‌ یافته برای ارتباط میان امام و شیعیان بیش از پیش احساس شد. از همین رو، این سازمان به تدریج توسعه یافت و در دوران امامان بعدی ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. ائمه اطهار(ع) در طول سال‌های متمادی برای تقویت، تثبیت و گسترش این شبکه تلاش‌های فراوانی انجام دادند؛ زیرا به خوبی آگاه بودند که جامعه شیعه در آینده با شرایط جدیدی روبه‌رو خواهد شد و برای عبور از آن دوران، نیازمند ساختارهای ارتباطی و مدیریتی منسجم است. در این میان، امام هادی(ع) نقش بسیار مهمی در تکامل و کارآمدسازی سازمان وکالت ایفا کردند و این نهاد را به سطحی از انسجام رساندند که بتواند در سال‌های پس از ایشان نیز به فعالیت خود ادامه دهد.

بخش مهمی از این موفقیت مرهون بهره‌گیری از وکلایی بود که پیش از آن توسط امام جواد(ع) تربیت شده بودند. این افراد در مکتب اهل‌ بیت(ع) پرورش یافته و با معارف اصیل شیعه آشنا شده بودند. امام هادی(ع) ضمن استمرار این مسیر، از ظرفیت علمی، اعتقادی و مدیریتی آنان بهره گرفتند و زمینه انتقال هرچه بهتر آموزه‌های دینی به شیعیان را فراهم کردند. این وکلا نه تنها مسئولیت انتقال پیام‌های امام را بر عهده داشتند، بلکه نقش مهمی در آماده‌سازی فکری و فرهنگی جامعه شیعه برای ورود به عصر غیبت ایفا کردند. یکی از مهمترین ویژگی‌های دوران امامت امام هادی(ع) توجه ویژه به آینده جامعه شیعه و ضرورت آمادگی برای عصر غیبت بود. در حقیقت، آنچه شیعیان باید در آینده و در دوران غیبت دنبال کنند، از سال‌ها پیش توسط ائمه اطهار(ع) و به‌ویژه از طریق شبکه وکالت به آنان گوشزد شده بود. این آمادگی تدریجی موجب شد که جامعه شیعه بتواند در دوران غیبت صغری با اتکا به ساختارهای شکل‌گرفته در عصر حضور ائمه(ع)، مسیر خود را ادامه دهد و از بحران‌های احتمالی عبور کند.

اوج فعالیت سازمان وکالت را می‌توان در ۶۹ سال دوران غیبت صغری مشاهده کرد؛ دوره‌ای که نواب خاص امام عصر(عج) وظیفه ارتباط میان حضرت و شیعیان را بر عهده داشتند. با این حال، دستیابی به چنین جایگاهی بدون تلاش‌های گسترده امامان پیشین به‌ویژه امام هادی(ع) امکان‌پذیر نبود. به بیان دیگر، سازمان وکالت در غیبت صغری به نقطه اوج خود رسید، اما بنیان‌های اصلی آن در دوران امامان گذشته و از جمله در عصر امام هادی(ع) استحکام یافت. دوره امامت امام هادی(ع) که بیش از سه دهه به طول انجامید، از منظر تاریخی یکی از مهمترین دوره‌های تحول و تثبیت ساختارهای تشکیلاتی شیعه محسوب می‌شود. طولانی بودن این دوره فرصت مناسبی را برای توسعه شبکه وکالت، تربیت نیروهای کارآمد، گسترش ارتباطات میان مراکز شیعی و انتقال دقیق معارف اهل‌بیت(ع) فراهم آورد. از همین رو، بررسی نقش وکلای امام هادی(ع) در شناخت چگونگی شکل‌گیری و استمرار حیات اجتماعی و اعتقادی شیعه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

برای مطالعه و پژوهش در این زمینه دو اثر علمی از منابع مهم و قابل توجه به شمار می‌روند. نخست کتاب «سازمان وکالت» اثر محمدرضا جباری است که به صورت تخصصی به تاریخچه، ساختار، کارکردها و نقش این نهاد در دوران ائمه اطهار(ع) می‌پردازد. اثر دوم، کتاب «تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم(عج)» نوشته جاسم حسین است که با رویکردی تاریخی و تحلیلی، زمینه‌های شکل‌گیری عصر غیبت و نقش سازمان وکالت در این فرآیند را مورد بررسی قرار داده است.

این دو اثر به‌ویژه در تبیین جایگاه و نقش وکلای امام هادی(ع) از اهمیت فراوانی برخوردارند و تصویری روشن از تلاش‌های آن حضرت در تقویت سازمان وکالت، آماده‌سازی جامعه شیعه برای عصر غیبت و حفظ پیوند اعتقادی و فکری شیعیان با امامت ارائه می‌کنند. از این منظر مطالعه این منابع می‌تواند درک عمیق‌تری از جایگاه سازمان وکالت و نقش تاریخی امام هادی(ع) در استمرار حیات تشیع در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دهد.

ایکنا ـ زندگی اجباری امام هادی(ع) در سامرا چه تأثیری بر ارتباط ایشان با مردم و پیروانشان داشت؟

برای شناخت دقیق‌تر جایگاه و نقش امام هادی(ع) در تاریخ تشیع، مطالعه کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» اثر رهبر شهید انقلاب اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این اثر نقش ائمه اطهار(ع) در امتداد یک حرکت مستمر و هدفمند برای حفظ و گسترش اسلام ناب تبیین شده و جایگاه امام هادی(ع) در این مسیر به شکلی برجسته مورد توجه قرار گرفته است. در دوران امامت امام هادی(ع)، شهر مدینه همچنان یکی از مهمترین پایگاه‌های شیعیان و محل حضور گسترده دوستداران اهل ‌بیت(ع) به شمار می‌رفت. با این حال، حکومت عباسی به دلیل نفوذ معنوی و اجتماعی روزافزون آن حضرت، حضور ایشان در مدینه را برنتافت و تصمیم گرفت امام را از محیط اجتماعی و مردمی مدینه دور سازد. از همین رو، امام هادی(ع) به دستور حکومت عباسی به سامرا فراخوانده شدند.

سامرا در آن زمان برخلاف شهرهای بزرگ و تاریخی جهان اسلام، شهری عادی و مردمی نبود، بلکه در اصل یک پادگان بزرگ نظامی و مرکز استقرار نیروهای حکومت عباسی محسوب می‌شد. انتخاب این شهر از سوی خلفای عباسی با اهداف سیاسی و امنیتی صورت گرفته بود تا بتوانند شخصیت‌های تأثیرگذار از جمله امام هادی(ع) را تحت کنترل و نظارت دائمی قرار دهند. در مسیر حرکت از مدینه به سامرا یکی از رویدادهای مهم و ماندگار تاریخ تشیع رقم خورد. امام هادی(ع) در روز عید غدیر به نجف اشرف رسیدند و در آنجا زیارت معروف «غدیریه» را بیان فرمودند. این زیارت از متون بسیار ارزشمند شیعی به شمار می‌رود و در حقیقت منشوری جامع درباره امامت، ولایت و فضائل امیرالمؤمنین علی(ع) است. در این زیارت، امام هادی(ع) با بیانی عمیق و استدلالی ابعاد مختلف جایگاه ولایت و امامت را تبیین کرده‌اند.

با توجه به نزدیک شدن عید غدیر خم، شایسته است علاقه‌مندان به معارف اهل‌ بیت(ع) توجه بیشتری به این میراث گران‌بها داشته باشند و زیارت غدیریه امام هادی(ع) را که در کتاب «مفاتیح الجنان» نیز نقل شده است، مورد مطالعه و تأمل قرار دهند. این زیارت علاوه بر جنبه‌های معنوی، از نظر معرفتی و اعتقادی نیز یکی از مهمترین متون شیعی درباره مسئله ولایت به شمار می‌رود. پس از ورود امام هادی(ع) به سامرا حکومت عباسی تلاش کرد با اتخاذ برخی تدابیر از جایگاه اجتماعی و معنوی آن حضرت بکاهد. در نخستین روزهای ورود، امام را در مکانی موسوم به «خان الصعالیک» یا کاروانسرایی که محل استقرار افراد عادی و گاه فرودستان جامعه بود، اسکان دادند. هدف حکومت از این اقدام آن بود که شخصیت و منزلت اجتماعی امام را در نگاه مردم تضعیف کند و از نفوذ روزافزون ایشان بکاهد، اما تاریخ نشان داد که این سیاست نه تنها به نتیجه نرسید، بلکه به فرصتی برای آشکار شدن عظمت شخصیت امام هادی(ع) تبدیل شد. آن حضرت هرگز در برابر شرایط دشوار و محدودیت‌های سیاسی رویکردی منفعلانه اتخاذ نکردند، بلکه حتی در سخت‌ترین شرایط نیز فعالانه به هدایت جامعه و گسترش معارف اسلامی پرداختند. یکی از ویژگی‌های برجسته امام هادی(ع) آن بود که از دل همان محدودیت‌ها فرصت می‌آفریدند و از هر امکان موجود برای ترویج فرهنگ اهل‌بیت(ع) بهره می‌بردند.

از جمله جلوه‌های این رویکرد، تربیت و هدایت افرادی از میان نظامیان و وابستگان به دستگاه عباسی بود. با وجود آنکه سامرا یک شهر نظامی و تحت کنترل شدید حکومت به شمار می‌رفت، امام هادی(ع) توانستند با نفوذ معنوی و شخصیت کم‌نظیر خود، دل‌های بسیاری را جذب کنند و حتی در میان برخی از سربازان و کارگزاران حکومت، ارادت به اهل ‌بیت(ع) و گرایش به معارف شیعه را گسترش دهند. این مسئله نشان‌ دهنده قدرت تأثیرگذاری اجتماعی و فرهنگی امام(ع) در شرایطی است که حکومت تلاش می‌کرد ارتباط ایشان با مردم را به حداقل برساند. در ادبیات تاریخی و روایی شیعه دوران حضور امام هادی(ع) در سامرا از جمله دوره‌هایی است که گزارش‌های فراوانی درباره کرامات آن حضرت نقل شده است. به همین دلیل، در میان ائمه اطهار(ع) امام هادی(ع) از جمله شخصیت‌هایی هستند که کرامات و اخبار غیبی فراوانی از ایشان در منابع تاریخی و حدیثی ثبت شده است.

البته هدف اصلی این کرامات صرفاً بیان امور خارق‌العاده نبود، بلکه این اقدامات در بسیاری از موارد نقش مهمی در هدایت انسان‌ها و معرفی جایگاه حقیقی امامت ایفا می‌کرد. بسیاری از افرادی که از معارف اهل ‌بیت(ع) بهره‌ای نداشتند یا شناخت کافی نسبت به مقام امامت نداشتند، از طریق مشاهده این نشانه‌ها و کرامات با حقیقت جایگاه امام آشنا می‌شدند و به سوی معارف شیعی گرایش پیدا می‌کردند. از این رو، دوران حضور امام هادی(ع) در سامرا را می‌توان یکی از مهمترین مقاطع تاریخ تشیع دانست؛ دوره‌ای که در آن، امام(ع) با وجود فشارهای سیاسی، محدودیت‌های حکومتی و نظارت شدید دستگاه عباسی نه تنها از رسالت الهی خود بازنماندند، بلکه با بهره‌گیری از ابزارهای مختلف علمی، فرهنگی، تربیتی و معنوی به گسترش معارف اهل ‌بیت(ع)، تقویت هویت شیعی و تربیت نسل جدیدی از پیروان مکتب اهل‌ بیت(ع) پرداختند.

ایکنا ـ شبکه وکالت امام هادی(ع) چه نقشی در اداره امور اجتماعی شیعیان از سوی امام(ع) داشت؟

یکی از مهمترین وظایف سازمان وکالت در دوران ائمه اطهار(ع)، سرپرستی و هدایت شیعیانی بود که به دلایل مختلف امکان دسترسی مستقیم به امام معصوم(ع) را نداشتند. این ساختار سازمان‌ یافته نقش کلیدی در حفظ انسجام فکری، اعتقادی و اجتماعی جامعه شیعه ایفا می‌کرد و به‌عنوان حلقه ارتباطی میان امام و پیروان ایشان عمل می‌نمود. در برخی مناطق به دلایل گوناگون از جمله مسائل مالی، اجتماعی یا اختلافات فکری میان شیعیان و حتی گاهی درون جامعه شیعه اختلافاتی به وجود می‌آمد. این اختلافات در صورت عدم مدیریت صحیح می‌توانست به تفرقه، ضعف اجتماعی و در نهایت از هم‌پاشیدگی جامعه شیعه منجر شود. از همین رو، اهل ‌بیت(ع) با درایت ویژه سازمان وکالت را به‌عنوان ابزاری برای مدیریت این چالش‌ها و حل‌وفصل اختلافات به‌کار گرفتند.

در منابع تاریخی نقل شده است که امام صادق(ع) به برخی از یاران خود مبالغی مالی اختصاص دادند و آنان را مأمور ساختند که در صورت بروز اختلاف میان دو نفر از شیعیان بر اثر مسائل مالی، از این منابع برای اصلاح ذات‌البین استفاده کرده و زمینه رفع اختلاف را فراهم کنند. این رویکرد نشان ‌دهنده اهمیت ویژه‌ای است که ائمه اطهار(ع) برای حفظ وحدت و انسجام جامعه شیعه قائل بودند. سازمان وکالت در عمل علاوه بر انتقال پیام‌ها و دستورات امام(ع)، نقش فعالی در حل اختلافات، مدیریت بحران‌های اجتماعی و مقابله با انحرافات فکری ایفا می‌کرد. در برخی دوره‌ها جریان‌هایی همچون «غلو» یا برخی گرایش‌های انحرافی مانند صوفیه جامعه شیعه را با آسیب‌های اعتقادی مواجه می‌کردند. اهل ‌بیت(ع) با آگاهی از این جریان‌ها از طریق شبکه وکالت به هدایت فکری جامعه و مقابله با این انحرافات اقدام می‌کردند و مانع از گسترش آسیب‌های اعتقادی در میان پیروان خود می‌شدند.

در این میان، دوران امامت امام هادی(ع) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا در این دوره مسئله غلو در برخی مناطق به‌صورت جدی مطرح بود و برخی افراد با نسبت دادن صفات افراطی و نادرست به اهل‌ بیت(ع)، زمینه انحراف فکری بخشی از جامعه شیعه را فراهم می‌کردند. امام هادی(ع) با رویکردی علمی، اعتقادی و هدایت‌گرانه در برابر این جریان‌ها موضع‌گیری کرده و تلاش کردند مرزهای صحیح اعتقادی شیعه را تبیین کنند. یکی از مهمترین آثار برجای‌ مانده از امام هادی(ع) در این زمینه «زیارت جامعه کبیره» است. این زیارت شریف که از میراث‌های ارزشمند اعتقادی شیعه به شمار می‌رود، در حقیقت بیانگر جایگاه، شئون و ابعاد مختلف امامت در اندیشه شیعی است. امام هادی(ع) در این زیارت بدون آنکه جامعه شیعه را دچار افراط یا تفریط کنند، چارچوب دقیق و صحیح معرفت نسبت به اهل ‌بیت(ع) را تبیین کرده و شاخص‌های شناخت امام را به‌صورت جامع بیان فرموده‌اند. زیارت جامعه کبیره را می‌توان یکی از مهمترین متون اعتقادی در تبیین مفهوم امامت دانست که ضمن مقابله با جریان‌های انحرافی از جمله غلو، مسیر صحیح معرفت دینی را برای شیعیان ترسیم کرده است. این اثر ارزشمند نشان‌دهنده عمق نگاه امام هادی(ع) به مسائل فکری و اعتقادی جامعه شیعه و نقش هدایتگرانه ایشان در صیانت از اندیشه ناب اسلامی است.

ایکنا ـ شیوه برخورد امام هادی(ع) با فقرا و نیازمندان به ویژه در دوره خفقان سیاسی شدید دستگاه عباسی چگونه بود؟

در ادبیات اخلاقی و اجتماعی این معنا به‌عنوان یک قاعده شناخته ‌شده مطرح است که «الإنسان عبید الإحسان»؛ به این معنا که انسان به‌طور طبیعی در برابر نیکی و احسان، گرایش قلبی و محبت درونی پیدا می‌کند و همین امر سبب شکل‌گیری نوعی وابستگی عاطفی نسبت به نیکوکار می‌شود. بر همین اساس، در سیره اهل ‌بیت(ع) مشاهده می‌شود که آنان حتی نسبت به دشمنان خود نیز با رویکرد احسان و رفتار کریمانه برخورد می‌کردند. این شیوه رفتاری حکیمانه در بسیاری از موارد موجب می‌شد تا شدت مخالفت‌ها و مواضع منفی برخی افراد نسبت به اهل ‌بیت(ع) کاهش یافته و زمینه برای پذیرش حقیقت و گرایش به ولایت ائمه معصومین(ع) فراهم شود. در واقع، احسان در منظومه فکری و عملی اهل‌ بیت(ع) تنها یک فضیلت اخلاقی فردی نبود، بلکه ابزاری مؤثر در هدایت اجتماعی و اصلاح نگرش‌ها به شمار می‌رفت.

در هر جامعه‌ای افراد برخوردار و همچنین، اقشار ضعیف و نیازمند حضور دارند. امام هادی(ع) با بهره‌گیری از این واقعیت اجتماعی از کمک به نیازمندان و رسیدگی به وضعیت معیشتی آنان به‌عنوان زمینه‌ای برای ایجاد پیوندهای فکری و اعتقادی استفاده می‌کردند. این اقدامات سبب می‌شد افراد فقیر و محروم علاوه بر بهره‌مندی از حمایت‌های مادی، نسبت به معارف شیعه و آموزه‌های اهل ‌بیت(ع) نیز گرایش و شناخت بیشتری پیدا کنند. از سوی دیگر، شرایط اجتماعی شهر سامرا در دوران حضور امام هادی(ع) ویژگی‌های خاص خود را داشت. سامرا در آن زمان عمدتا به‌عنوان یک پادگان نظامی بزرگ تحت کنترل حکومت عباسی شناخته می‌شد که در آن نیروهایی از نقاط مختلف جهان اسلام و حتی سرزمین‌های دوردست مانند آسیای میانه و بخش‌هایی از آسیای شرقی گردآوری شده بودند. بسیاری از این افراد به‌عنوان سرباز در ساختار نظامی حکومت جذب شده بودند، اما آشنایی چندانی با معارف اسلامی و آموزه‌های دینی نداشتند و در مواردی حتی شناخت ابتدایی از پیامبر اکرم(ص) نیز در میان آنان بسیار محدود بود.

در چنین فضایی این افراد در مواجهه با مسائل و مشکلات خود به امام هادی(ع) مراجعه می‌کردند و از ایشان درخواست راهنمایی و حل مشکلات داشتند. امام هادی(ع) نیز با بهره‌گیری از این فرصت‌های اجتماعی ضمن رسیدگی به مشکلات آنان، به‌صورت تدریجی آنان را با معارف اصیل اسلامی و آموزه‌های شیعه آشنا می‌ساختند. این شیوه تعامل موجب می‌شد که افراد نا‌آشنا با فرهنگ اسلامی در مسیر شناخت تدریجی معارف دینی قرار گرفته و با حقیقت ولایت اهل ‌بیت(ع) آشنا شوند. در واقع امام هادی(ع) با ترکیب احسان، هدایت فکری و تربیت اعتقادی زمینه‌ای فراهم می‌کردند که افراد مختلف حتی در ساختارهای نظامی و محیط‌های دور از معارف دینی به تدریج به سوی شناخت اسلام ناب و پذیرش آموزه‌های اهل‌ بیت(ع) سوق داده شوند.

ایکنا ـ امام هادی(ع) در رابطه با آماده‌سازی جامعه شیعیان برای ورود به شرایط غیبت امام عصر(عج) چه اقداماتی انجام دادند؟

امام هادی(ع) در دوره امامت خود مجموعه‌ای از اقدامات راهبردی را برای آماده‌سازی جامعه شیعه برای ورود به عصر غیبت انجام دادند. یکی از مهمترین این اقدامات کاهش ارتباط مستقیم ظاهری با شیعیان و تقویت سازوکارهای غیرمستقیم برای انتقال معارف دینی بود. در همین راستا امام(ع) بیش از پیش شیعیان را به مراجعه به فقها و راویان مورد اعتماد ارجاع می‌دادند. این رویکرد از آن جهت اهمیت داشت که جامعه شیعه در آستانه دوره‌ای قرار می‌گرفت که در آن دسترسی مستقیم به امام معصوم(ع) امکان‌پذیر نخواهد بود و پیروان اهل ‌بیت(ع) باید از طریق فقها و عالمان دینی معارف دین را دریافت و تداوم دهند. بنابراین، این سیاست تربیتی و معرفتی نوعی زمینه‌سازی برای ساختار فکری و اجتماعی عصر غیبت محسوب می‌شود.

از دیگر اقدامات امام هادی(ع) ایجاد شیوه‌هایی برای مدیریت ارتباط مستقیم با برخی از شیعیان بود. در برخی موارد افراد برای طرح پرسش یا دریافت پاسخ‌های دینی به محضر امام(ع) مراجعه می‌کردند، اما امام(ع) از پشت پرده با آنان سخن می‌گفتند. این شیوه علاوه بر حفظ شرایط امنیتی، نقش مهمی در آماده‌سازی ذهنی شیعیان داشت تا در آینده در صورت عدم امکان مشاهده ظاهری امام(ع) تصور نکنند که ارتباط معرفتی و دینی با امام قطع شده است، بلکه بدانند که هدایت الهی از مسیرهای دیگر استمرار دارد. همچنین در منابع تاریخی و روایی به نقش امام هادی(ع) در معرفی و آماده‌سازی برخی افراد برای مسئولیت نیابت اشاره شده است. از جمله عثمان بن سعید به‌عنوان نخستین نایب خاص در عصر غیبت از سوی امام هادی(ع) مورد توجه و اعتماد قرار گرفت و زمینه‌های پذیرش این مسئولیت در او شکل گرفت. این اقدام را می‌توان بخشی از فرآیند تدریجی انتقال جامعه شیعه از دوران حضور ظاهری امام به دوره ارتباط غیرمستقیم در عصر غیبت دانست.

از سوی دیگر مجموعه‌ای از احادیث و ادعیه منسوب به امام هادی(ع) وجود دارد که به‌طور خاص ناظر به شرایط آینده شیعه و دوران غیبت است. این متون نشان می‌دهد که امام(ع) به‌روشنی از تحولات پیش‌ رو آگاه بوده و برای شرایطی که در آن شیعیان دسترسی مستقیم و مستمر به امام نخواهند داشت، راهکارهای معرفتی و معنوی ارائه کرده‌اند. در مجموع این اقدامات نشان ‌دهنده آن است که امام هادی(ع) با درک عمیق از شرایط تاریخی و اجتماعی زمان خود، فرآیند گذار جامعه شیعه به عصر غیبت را به‌صورت تدریجی، هدفمند و کاملا مدیریت‌شده هدایت کرده‌اند تا پیروان اهل ‌بیت(ع) در مواجهه با این تحول بنیادین دچار گسست فکری و اعتقادی نشوند.

ایکنا ـ‌ مهمترین ویژگی اخلاقی امام هادی(ع) به ویژه در تعامل ایشان با شیعیان چه بود؟

در آموزه‌های دینی اسلام تأکید ویژه‌ای بر نقش اخلاق در هدایت و جذب انسان‌ها وجود دارد. در همین راستا، پیامبر اکرم(ص) هدف بعثت خود را «بعثت برای مکارم اخلاق» معرفی فرموده‌اند، به این معنا که یکی از مهمترین کارکردهای دین، تربیت اخلاقی انسان و ارتقای فضایل انسانی در جامعه است. بر همین اساس، اخلاق در منظومه تربیتی اسلام جایگاه بنیادین دارد و به‌عنوان نخستین گام در فرآیند هدایت انسان‌ها مورد توجه قرار گرفته است. در سیره امام هادی(ع) نیز این اصل به‌وضوح مشاهده می‌شود. یکی از ویژگی‌های برجسته رفتار و روش تربیتی آن حضرت توجه ویژه به اخلاق و نقش آن در جذب و هدایت افراد به سوی معارف دینی است. در واقع، در روش امام هادی(ع) اخلاق به‌عنوان نقطه آغاز ارتباط با مخاطب و زمینه‌ساز پذیرش سایر آموزه‌های دینی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در این چارچوب، پس از اخلاق، توجه به مسائل اعتقادی در سیره امام هادی(ع) جایگاه ویژه‌ای دارد. تبیین اصول اعتقادی همچون توحید، نبوت و امامت مرحله بعدی در فرآیند تربیتی محسوب می‌شود که پس از شکل‌گیری زمینه اخلاقی در مخاطب، امکان پذیرش عمیق‌تر معارف دینی را فراهم می‌کند. در واقع، اعتقادات به‌عنوان پایه‌های فکری دین پس از تثبیت اخلاق در رفتار فرد مورد آموزش و تبیین قرار می‌گیرد. در مرحله سوم، مسائل مربوط به احکام و فروع دینی قرار دارد. در این نگاه تربیتی احکام زمانی به‌صورت کامل مورد پذیرش قرار می‌گیرند که فرد ابتدا با اخلاق دینی آشنا شده و سپس، به اصول اعتقادی ایمان آورده باشد. این ترتیب نشان ‌دهنده یک نظام آموزشی تدریجی و هدفمند در سیره اهل ‌بیت(ع) و به‌ویژه امام هادی(ع) است. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که در روش تربیتی امام هادی(ع) اخلاق به‌عنوان نقطه آغاز، اعتقادات به‌عنوان مرحله میانی و احکام به‌عنوان مرحله نهایی فرآیند آموزش دین مورد توجه قرار گرفته است. این رویکرد، الگویی قابل استفاده برای ترویج و آموزش دین اسلام در جوامع مختلف به شمار می‌رود.

در چنین چارچوبی اگر هدف ترویج دین واقعی اسلام در میان مردم باشد، آغاز مسیر باید از اخلاق باشد، زیرا اخلاق زمینه پذیرش و اعتماد را در مخاطب ایجاد می‌کند. در ادامه، با تبیین اعتقادات، باورهای بنیادین دینی در ذهن افراد شکل می‌گیرد و در نهایت، با پذیرش اصول اعتقادی، زمینه برای آموزش و عمل به احکام دینی فراهم می‌شود. این روند تدریجی مطابق با سیره عملی امام هادی(ع) و سایر ائمه اطهار(ع) است و نشان ‌دهنده یک نظام تربیتی منسجم در دعوت به دین محسوب می‌شود.