کد خبر: ۴۳۵۵۱۸۰

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۹:۱۷

نگار آیه/ 5

تجلی نام و جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در سوره آل‌عمران

سوره آل‌عمران، در پرتو تفسیر روایی، تصویری از جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) ارائه می‌دهد. از عنوان راسخان در علم گرفته تا جایگاه نفس رسول خدا(ص) در آیه مباهله و همچنین میثاق با پیامبران. این آیات همگی نشان می‌دهند که سیمای حضرت علی(ع) در قرآن، بیانگر حقیقتی الهی، علمی و ولایی است که در کنار رسالت نبوی معنا می‌یابد.

به گزارش ایکنا، علامه سیدهاشم حسینی بحرانی در کتاب ارزشمند «لوامع النورانیه فی أسماء علی و أهل بیته القرآنیة»، با تکیه بر تفسیر روایی و تبیین محتوایی آیات قرآن، به استخراج و بررسی نام‌های قرآنی و نورانی ائمه اطهار(ع) و به‌ ویژه حضرت علی(ع) پرداخته است. در این گزارش، به آیاتی منتخب از سوره آل‌عمران می‌پردازیم.

راسخان در علم

یکی از آیاتی که در تفسیر روایی، بر شأن و منزلت امیرالمؤمنین(ع) تطبیق داده شده، آیه هفتم سوره آل‌عمران است؛ آنجا که خداوند می‌فرماید: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ… وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ…» او کسی است که این کتاب را بر تو نازل کرد؛ بخشی از آن، آیات محکم است که اصل و اساس کتاب‌اند و بخشی دیگر متشابهات‌اند… و تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند.

در روایتی که شیخ کلینی با واسطه از عبدالرحمان بن کثیر نقل کرده، امام صادق(ع) در تفسیر این آیه، «راسخان در علم» را امیرالمؤمنین(ع) و امامان معصوم پس از ایشان معرفی می‌فرماید. براساس این تفسیر، آنان‌اند که به حقیقت و باطن آیات الهی آگاهی دارند و مرجع فهم درست معارف قرآن به شمار می‌آیند. در مقابل، کسانی که در دل‌هایشان انحراف و کژی وجود دارد، به دنبال آیات متشابه می‌روند تا زمینه فتنه و گمراهی را فراهم سازند.

گواهان توحید و صاحبان علم

آیه هجدهم سوره آل‌عمران نیز از آیاتی است که در بیان مقام اهل‌ بیت(ع) مورد استناد قرار گرفته است. خداوند می‌فرماید:  «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْط» خداوند گواهی می‌دهد که هیچ معبودی جز او نیست، و فرشتگان و صاحبان دانش نیز، در حالی که او برپا دارنده عدل است، گواهی می‌دهند. در روایتی از امام موسی کاظم(ع) آمده است که یکی از مصادیق روشن «اولو العلم»، امامان معصوم(ع) هستند؛ همانان که هم علم الهی را در اختیار دارند و هم قیام به قسط و عدل می‌کنند. بر این اساس، امیرالمؤمنین(ع) نه‌فقط صاحب علم، بلکه مظهر عدالت و میزان حق در میان امت است. از همین رو، رجوع به آنان برای دریافت معارف دین و شناخت مسیر حق، وظیفه‌ای الهی برای پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) شمرده شده است.

امیرالمؤمنین(ع)، نفسِ رسول خدا

از برجسته‌ترین آیاتی که در فضیلت امیرالمؤمنین(ع) مورد توجه مفسران و محدثان قرار گرفته، آیه مباهله، یعنی آیه ۶۱ سوره آل‌عمران است: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ…» پس هر کس بعد از دانشی که به تو رسیده درباره او با تو به محاجه برخیزد، بگو: بیایید ما فرزندان خود را بخوانیم و شما نیز فرزندان خود را، ما زنان خود را بخوانیم و شما نیز زنان خود را، ما جان‌های خود را بخوانیم و شما نیز جان‌های خود را.

در واقعه مباهله با مسیحیان نجران، پیامبر اکرم(ص) تنها چهار تن را همراه خود برد: حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع). در این میان، تعبیر «أنفسنا» جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا بر اساس اتفاق نظر بسیاری از مفسران، مقصود از آن در این واقعه، امیرالمؤمنین علی(ع) است. این تعبیر، اوج نزدیکی و یگانگی معنوی حضرت با رسول خدا(ص) را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که علی(ع) در حقیقت، جانِ پیامبر و نزدیک‌ترین انسان به مقام نبوی است.

گواهی منابع اهل سنت بر فضیلت مباهله

اهمیت آیه مباهله تنها در منابع شیعه بازتاب نیافته، بلکه در آثار معتبر اهل سنت نیز به آن تصریح شده است. مسلم نیشابوری در صحیح مسلم از عامر بن سعد بن ابی‌وقاص نقل می‌کند که معاویه از سعد پرسید چرا علی را ناسزا نمی‌گوید. سعد در پاسخ، به سه فضیلت بزرگ امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد و گفت اگر یکی از آن‌ها برای من بود، برایم از همه نعمت‌های دنیا ارزشمندتر بود.

یکی از آن فضائل، همین واقعه مباهله بود؛ آنجا که پیامبر اکرم(ص) تنها علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) را برگزید و آنان را اهل‌بیت خویش معرفی کرد. دو فضیلت دیگر نیز حدیث منزلت و ماجرای اعطای پرچم در جنگ خیبر بود؛ رخدادهایی که هر یک به‌تنهایی برای اثبات عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) کافی است.

پیمان پیامبران برای یاری حق

آیه ۸۱ سوره آل‌عمران نیز در شمار آیاتی قرار دارد که با نگاه روایی، به مقام امیرالمؤمنین(ع) پیوند یافته است. خداوند می‌فرماید:«وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ…» و هنگامی را به یاد آور که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هرگاه به شما کتاب و حکمت دادم، سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را نزد شماست تصدیق می‌کند، حتماً به او ایمان بیاورید و او را یاری کنید.

در تفسیر این آیه، از امام صادق(ع) نقل شده است که خداوند از همه پیامبران، از آدم تا خاتم، پیمان گرفت که اگر زمان پیامبر اسلام(ص) را درک کردند، به او ایمان آورند و او را یاری کنند. در ادامه این تفسیر، یاری رسول خدا(ص) با یاری امیرالمؤمنین(ع) پیوند خورده است؛ چرا که علی(ع) ادامه‌دهنده راه نبوت و استوارترین پشتیبان رسالت الهی است. از این منظر، ولایت امیرالمؤمنین(ع) امری جدا از متن رسالت نیست، بلکه در امتداد همان پیمان الهی قرار دارد که از همه پیامبران گرفته شده است.