کد خبر: ۴۳۵۵۴۶۴

تاریخ: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۵

الزامات جریان‌سازی هنری برای غدیر

دبیر جشنواره ملی روایت علوی با اشاره به ضرورت گذار از برنامه‌های کوتاه و شعاری، الزاماتی چون ایمان هنرمند، دقت تاریخی، مهارت اجرایی، زبان امروز و پیوند سنت با فناوری را برای شکل‌گیری نهضتی ماندگار در معرفی غدیر برشمرد.

حسین ظاهری، دبیر بخش نقالی اولین جشنواره ملی روایت علوی در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه غدیر تنها یک واقعه تاریخی نیست، بلکه نقطه امتداد هدایت الهی در زندگی انسان است، اظهار کرد: اگر بخواهیم درباره کم‌کاری در حوزه تولید آثار هنری مرتبط با غدیر سخن بگوییم، باید ابتدا بپذیریم که در معرفی بسیاری از رخدادهای بنیادین تاریخ اسلام نیز کوتاهی کرده‌ایم. غدیر یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین این رخدادهاست، اما متأسفانه هنوز اثر شاخص، ماندگار و فراگیری که بتواند همه ابعاد معرفتی، تاریخی، اجتماعی و انسانی آن را برای مخاطب امروز روشن کند، کم داریم. این کم‌کاری فقط به سینما محدود نیست؛ در تئاتر، ادبیات نمایشی، هنرهای تصویری، موسیقی آیینی، نقالی و حتی روایت‌های کودک و نوجوان نیز خلأ جدی دیده می‌شود. بخشی از این مسئله به نوپا بودن سینمای دینی و هنر دینی معاصر ما برمی‌گردد و بخشی دیگر به دشواری‌های پژوهشی، حساسیت‌های تاریخی و نبود برنامه‌ریزی پایدار در تولید آثار فاخر مربوط است.

وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود جایگاه عظیم غدیر در فرهنگ شیعی، آثار مستقیم و برجسته‌ای درباره این واقعه تولید نشده است، گفت: واقعیت این است که پرداختن مستقیم به غدیر هم دانش می‌خواهد، هم شهامت هنری، هم دقت اعتقادی و هم شناخت زبان مخاطب. گاهی هنرمند نگران است که وارد موضوعی شود که ابعاد کلامی، تاریخی و اعتقادی گسترده‌ای دارد و اگر کوچکترین خطایی رخ دهد، اثر با حاشیه مواجه شود. از سوی دیگر، برخی مدیران فرهنگی نیز به جای اینکه مسیر تولید آثار فاخر را هموار کنند، نگاه مناسبتی و کوتاه‌مدت دارند. نتیجه این می‌شود که غدیر در حد چند برنامه، چند پوستر یا چند اجرای محدود باقی می‌ماند، در حالی که این واقعه ظرفیت خلق منظومه‌ای بزرگ از آثار هنری را دارد. می‌توانیم از غدیر فیلم سینمایی، سریال، نمایش خیابانی، انیمیشن، رمان، نقالی، پرده‌خوانی و آثار چندرسانه‌ای تولید کنیم، اما لازمه آن نگاه راهبردی و شناخت عمیق است.

ظاهری درباره اینکه آیا پرداختن به غدیر صرفاً یک موضوع شیعی است یا می‌تواند مخاطبی فراتر از جامعه شیعه داشته باشد، بیان کرد: وقتی از تشیع سخن می‌گوییم، آن را چیزی جدا از اسلام ناب محمدی نمی‌دانیم. از نگاه ما، تشیع استمرار همان مسیر اصیل اسلام است که پیامبر اکرم(ص) آن را بنیان گذاشتند و در غدیر، مسیر هدایت پس از خود را برای امت روشن کردند. بنابراین غدیر فقط موضوعی برای یک گروه مذهبی خاص نیست، بلکه مسئله‌ای درباره هدایت، عدالت، رهبری الهی، کرامت انسان و مسئولیت اجتماعی است. این مفاهیم برای همه انسان‌ها قابل فهم است. اگر یک اثر هنری بتواند غدیر را تنها در قالب یک اختلاف تاریخی محدود نکند و آن را به زبان عدالت، اخلاق، حقیقت‌جویی و انتخاب راه درست بیان کند، مخاطب جهانی نیز با آن ارتباط برقرار می‌کند. هنر باید نشان دهد که غدیر پاسخ به نیاز همیشگی بشر به راهبر الهی و معیار حق است.

غدیر یک امر منجمد در تاریخ نیست

وی ادامه داد: غدیر یک امر منجمد در تاریخ نیست که بگوییم در یک روز خاص رخ داده و همان‌جا پایان یافته است. غدیر آغاز جریان امامت و ولایت در زندگی بشر است. خداوند پس از خاتمیت پیامبران، انسان را بی‌راهنما رها نکرد و مسیر هدایت را از طریق ولایت و امامت ادامه داد. این یعنی انسان در تمام لحظه‌های زندگی خود، در انتخاب میان حق و باطل، نور و ظلمت، خیر و شر، نیازمند معیار است. امام همان معیار روشن است. اگر این نگاه در هنر جاری شود، آن‌وقت غدیر فقط بازسازی یک صحنه تاریخی نخواهد بود، بلکه می‌تواند در زندگی خانواده، روابط اجتماعی، عدالت اقتصادی، اخلاق فردی، مقاومت در برابر ظلم و حتی تربیت کودک معنا پیدا کند. هنر غدیری باید نشان دهد که ولایت، راه زیستن درست است؛ راهی که انسان را از خودخواهی، خشونت و تاریکی به سوی فضیلت و اخلاق می‌برد.

دبیر بخش نقالی اولین جشنواره ملی روایت علوی درباره نسبت هنر و ولایت گفت: هنر اگر از جان پاک برخیزد، می‌تواند حامل حقیقت باشد. ما یک منبع نور مطلق داریم و آن نور الهی است که در پیامبران و اهل بیت تجلی پیدا کرده است. هر اندازه جان هنرمند با این منبع نور پیوند داشته باشد، اثر او نیز نورانی‌تر، صادق‌تر و ماندگارتر می‌شود. هنر ولایی فقط این نیست که نام امام علی(ع) در اثر آمده باشد یا چند نشانه مذهبی در صحنه دیده شود. هنر ولایی آن هنری است که در ماهیت خود، عدالت‌خواه، حقیقت‌طلب، اخلاقی، انسان‌ساز و متصل به ولایت باشد. ممکن است اثری ظاهرا مذهبی باشد، اما چون از روحی گرفتار کلیشه و نمایش‌زدگی آمده، اثر عمیقی نگذارد. در مقابل، اگر هنرمند حقیقتا با مفهوم ولایت زیسته باشد، حتی زبان تصویر، موسیقی، بازی، روایت و میزانسن او نیز رنگ معنویت می‌گیرد.

تشیع استمرار همان مسیر اصیل اسلام است که پیامبر اکرم(ص) آن را بنیان گذاشتند و در غدیر، مسیر هدایت پس از خود را برای امت روشن کردند

وی با اشاره به اینکه برخی تصور می‌کنند هنر دینی صرفاً بازگویی مستقیم رویدادهای مذهبی است، اظهار کرد: این نگاه بسیار محدودکننده است. هنر دینی و غدیری باید هم تاریخ را بشناسد و هم از تاریخ عبور کند و به معنا برسد. ما باید بتوانیم صحنه غدیر خم، خطبه پیامبر اکرم، حضور مردم، اعلام ولایت امیرالمومنین (ع) و آن فضای باشکوه را بازآفرینی کنیم، اما این کافی نیست. باید بفهمیم پیام آن واقعه برای امروز چیست. اگر غدیر را فقط به گذشته بسپاریم، مخاطب امروز احساس نمی‌کند که با زندگی او نسبت دارد. اما وقتی نشان دهیم غدیر یعنی انتخاب آگاهانه، یعنی مسئولیت در برابر حق، یعنی ایستادن کنار عدالت، یعنی بی‌تفاوت نبودن نسبت به سرنوشت جامعه، آن‌وقت مخاطب حس می‌کند غدیر در زندگی او جاری است. هنر باید این جاری بودن را کشف و بیان کند.

ولایت یعنی پیوند هدایت، محبت، معرفت و مسئولیت

ظاهری درباره هجمه‌هایی که گاهی مفهوم ولایت را با برداشت‌های نادرست سیاسی یا استبدادی یکی می‌گیرند، گفت: اینجا نقش هنر بسیار مهم است. ولایت در فرهنگ اسلامی و شیعی به معنای زورگویی، تحمیل و دیکتاتوری نیست؛ ولایت یعنی پیوند هدایت، محبت، معرفت و مسئولیت. انسان با اختیار خود مسیر ولایت الهی را انتخاب می‌کند و این انتخاب، او را از سرگردانی نجات می‌دهد. در برابر ولایت الهی، انسان می‌تواند تحت تأثیر نظام‌های ظلم، خودپرستی و شیطان‌مدارانه قرار گیرد. هنر می‌تواند این تفاوت را روشن کند؛ می‌تواند نشان دهد که ولایت امیرالمؤمنین(ع) یعنی حکومت عدالت، یعنی رسیدگی به محرومان، یعنی مبارزه با تبعیض، یعنی اخلاق در قدرت. اگر این حقیقت به زبان هنر بیان شود، بسیاری از سوءبرداشت‌ها فرو می‌ریزد. ما باید چهره واقعی ولایت را با زبان زیبا، دقیق و انسانی نشان دهیم، نه با شعارهای سطحی و تکراری.

وی در پاسخ به پرسشی درباره مخاطب آثار غدیری و اینکه آیا این آثار فقط برای بزرگسالان یا مخاطبان مذهبی تولید می‌شود، تصریح کرد: غدیر برای همه سنین و همه طبقات اجتماعی پیام دارد. کودک نیز می‌تواند با غدیر آشنا شود، البته نه با زبان سنگین کلامی و تاریخی، بلکه با زبان قصه، تصویر، قهرمان، محبت و عدالت. نوجوان می‌تواند غدیر را در قالب داستان انتخاب، شجاعت، وفاداری و حقیقت‌طلبی بشناسد. بزرگسال نیز می‌تواند با لایه‌های عمیق‌تر آن، یعنی فلسفه امامت، استمرار هدایت، نسبت دین و جامعه و مسئولیت انسان در برابر حق مواجه شود. بنابراین باید برای هر گروه سنی، زبان هنری مناسب پیدا کنیم. انیمیشن، نمایش عروسکی، کتاب مصور، سرود، نقالی کودکانه و بازی‌های تعاملی می‌تواند برای نسل جدید بسیار موثر باشد. اگر آموزش مفاهیم ولایی از کودکی آغاز شود، پیوند عاطفی و معرفتی عمیق‌تری شکل می‌گیرد.

این هنرمند و فعال فرهنگی با تأکید بر ضرورت پژوهش در تولید آثار مرتبط با غدیر تصریح کرد: هنرمند نمی‌تواند بدون شناخت تاریخی و معرفتی وارد این میدان شود. غدیر یک موضوع ساده و سطحی نیست. باید منابع تاریخی، خطبه غدیر، زمینه‌های اجتماعی آن، نسبت آن با آیات قرآن، جایگاه امیرالمومنین(ع) در سیره پیامبر اکرم و آثار اعتقادی این واقعه به درستی مطالعه شود. البته پژوهش به این معنا نیست که اثر هنری به کلاس درس تبدیل شود. پژوهش باید پشتوانه اثر باشد، نه اینکه جای درام و روایت را بگیرد. هنرمند موفق کسی است که حقیقت علمی را بفهمد، سپس آن را به زبان زیبایی‌شناسانه تبدیل کند. در نقالی نیز همین‌گونه است؛ نقال اگر متن را نشناسد، اگر لحن، حرکت، موسیقی کلام و موقعیت تاریخی را نفهمد، نمی‌تواند مخاطب را با خود همراه کند. روایت هنری، علم و ذوق را همزمان می‌خواهد.

در نقالی، هنرمند تنها یک اجراکننده نیست

ظاهری درباره جایگاه نقالی در اشاعه فرهنگ غدیر بیان کرد: نقالی یکی از اصیل‌ترین هنرهای روایت‌محور ایرانی است و ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای انتقال مفاهیم دینی دارد. در نقالی، هنرمند تنها یک اجراکننده نیست؛ او راوی، مفسر، بازیگر، صداپرداز، حرکت‌آفرین و پل ارتباطی میان گذشته و امروز است. غدیر نیز یک واقعه عظیم روایی دارد؛ کاروان، توقف در غدیر خم، اجتماع مردم، خطبه پیامبر، بالا بردن دست امیرالمومنین (ع)، بیعت و اعلام پیام الهی. همه این عناصر برای نقالی بسیار مناسب است. نقال می‌تواند با بیان حماسی و عاطفی، عظمت صحنه را به مخاطب منتقل کند و هم‌زمان معنا و پیام آن را توضیح دهد. مزیت نقالی این است که با کمترین امکانات، بیشترین تاثیر را بر تخیل و عاطفه مخاطب می‌گذارد. این هنر اگر درست احیا شود، می‌تواند سفیر فرهنگ غدیر در شهرها، مدارس، مساجد و جشنواره‌ها باشد.

وی اضافه کرد: نقالی از گذشته با حافظه جمعی مردم پیوند داشته است. مردم ما بسیاری از مفاهیم تاریخی و حماسی را از طریق روایت شنیده‌اند؛ از شاهنامه‌خوانی تا پرده‌خوانی و تعزیه. وقتی نقال با بیان درست، ریتم مناسب و شناخت محتوایی وارد ماجرای غدیر می‌شود، مخاطب فقط شنونده یک گزارش تاریخی نیست، بلکه خود را در صحنه احساس می‌کند. او گرمای بیابان، توقف کاروان، انتظار مردم و لحظه اعلام ولایت را در ذهن خود می‌سازد. این قدرت تخیل، سرمایه بزرگ نقالی است. در هنرهای تصویری، همه چیز در قاب آماده می‌شود، اما در نقالی، مخاطب با ذهن خود مشارکت می‌کند. همین مشارکت باعث اثرگذاری بیشتر می‌شود. به همین دلیل، برای اشاعه فرهنگ غدیر باید نقالی را جدی گرفت، متن‌های دقیق تولید کرد، نقالان جوان تربیت کرد و اجراهای مستمر در فضای عمومی داشت.

دبیر بخش نقالی اولین جشنواره ملی روایت علوی در توضیح اهمیت این جشنواره گفت: جشنواره‌هایی از این دست زمانی ارزشمند هستند که صرفاً به یک رویداد کوتاه‌مدت محدود نشوند، بلکه جریان‌ساز باشند. اولین جشنواره ملی روایت علوی می‌تواند بستری باشد برای شناسایی استعدادها، تولید متن، آموزش نقالان، بازخوانی منابع معتبر و ایجاد رقابت سالم میان هنرمندان آیینی. ما در بخش نقالی به دنبال این هستیم که روایت علوی، روایتی زنده، دقیق، هنرمندانه و قابل ارائه برای نسل امروز باشد. نباید تصور کنیم مخاطب امروز حوصله روایت‌های آیینی را ندارد. اگر روایت درست، پرکشش، علمی و زیبا باشد، مخاطب جذب می‌شود. مشکل از مخاطب نیست؛ مشکل گاهی از ضعف اجرا، متن‌های کلیشه‌ای و ناآشنایی با زبان روز است. جشنواره باید کمک کند این ضعف‌ها شناخته و برطرف شود و نقالی غدیری به سطحی حرفه‌ای‌تر برسد.

نقال باید به موضوعی که روایت می‌کند ایمان داشته باشد

وی درباره ویژگی‌های یک اثر نقالی موفق در حوزه غدیر بیان کرد: نخستین ویژگی، صداقت و باور هنرمند است. نقال باید به موضوعی که روایت می‌کند ایمان داشته باشد، زیرا مخاطب این باور را از لحن، نگاه، بدن و کلام او دریافت می‌کند. دومین ویژگی، دقت تاریخی و اعتقادی است. نقال نباید هر روایت ضعیف یا غیرمستند را وارد اجرا کند، چون موضوع غدیر بسیار مهم است و باید با اتکا به منابع معتبر روایت شود. سومین ویژگی، مهارت اجرایی است؛ نقال باید بداند کجا مکث کند، کجا اوج بگیرد، کجا از سکوت استفاده کند و چگونه عاطفه و حماسه را در کنار هم بنشاند. چهارمین ویژگی، زبان امروز است. اگر نقال فقط به ادبیات سخت و دور از ذهن اکتفا کند، نسل جدید فاصله می‌گیرد. باید زبان فاخر باشد، اما قابل فهم، صمیمی و اثرگذار.

ولایت در فرهنگ اسلامی و شیعی به معنای زورگویی، تحمیل و دیکتاتوری نیست؛ ولایت یعنی پیوند هدایت، محبت، معرفت و مسئولیت

ظاهری با اشاره به اینکه هنرمند برای پرداختن به مفاهیم ولایی باید پیش از هر چیز خود را تربیت کند، اظهار کرد: اثر مقدس از روحی مقدس و جست‌وجوگر برمی‌آید. هنرمند اگر فقط به تکنیک تکیه کند، شاید اثری چشمگیر بسازد، اما الزاماً اثر ماندگار و هدایتگر خلق نمی‌کند. هنر غدیری نیازمند معرفت، تهذیب، مطالعه و ارتباط قلبی با امیرالمؤمنین(ع) است. البته این سخن به معنای نفی مهارت فنی نیست؛ اتفاقا اثر دینی باید از نظر تکنیکی در بالاترین سطح باشد، چون برای حقیقتی بزرگ تولید می‌شود. ضعف فنی به نام دین پذیرفتنی نیست. اما تکنیک بدون معنا نیز کافی نیست. هنرمند باید هم زبان هنر را بشناسد و هم حقیقتی را که می‌خواهد بیان کند. وقتی این دو کنار هم قرار گرفت، اثری پدید می‌آید که هم زیباست، هم دقیق، هم اثرگذار و هم قابل دفاع در برابر نگاه‌های انتقادی.

وی درباره ظرفیت رسانه‌های نوین برای معرفی غدیر گفت: امروز فقط با تکیه بر شیوه‌های سنتی نمی‌توان به همه مخاطبان رسید، هرچند سنت‌هایی مانند نقالی سرمایه‌های بسیار ارزشمندی هستند. باید میان سنت و فناوری پیوند ایجاد کرد. می‌توان نقالی غدیری را ضبط حرفه‌ای کرد، در قالب ویدئوهای کوتاه منتشر کرد، آن را با تصویرسازی، موسیقی و طراحی گرافیک همراه ساخت و در فضای مجازی به مخاطبان گسترده رساند. همچنین می‌توان از پادکست‌های روایی، انیمیشن‌های کوتاه، بازی‌های آموزشی و محتوای تعاملی برای معرفی غدیر استفاده کرد. مهم این است که پیام تحریف نشود و عمق خود را از دست ندهد. رسانه جدید نباید به سطحی‌سازی معنا منجر شود. اگر محتوای علمی و هنرمندانه با قالب‌های جذاب همراه شود، غدیر می‌تواند برای نسل دیجیتال نیز الهام‌بخش باشد و از محدوده مناسبت‌های تقویمی فراتر رود.

برای معرفی حضرت علی(ع) چه کرده‌ایم؟

وی در بخش دیگری از سخنان خود به مظلومیت امیرالمؤمنین(ع) در عرصه هنر اشاره کرد و گفت: باید از خود بپرسیم امیرالمؤمنین(ع) شخصیتی است که برای همه بشریت سخن دارد؛ او مظهر عدالت، شجاعت، حکمت، عبادت، مهربانی با محرومان و ایستادگی در برابر باطل است. چنین شخصیتی ظرفیت آن را دارد که بزرگ‌ترین آثار هنری جهان درباره او ساخته شود. با این حال، ما هنوز در معرفی هنری ایشان بسیار عقب هستیم. این عقب‌ماندگی فقط کمبود بودجه نیست، بلکه گاهی کمبود اراده، اندیشه و جسارت هنری است. جامعه هنری باید یک بار دیگر به مسئولیت خود نگاه کند. اگر ما مدعی محبت امیرالمؤمنین(ع) هستیم، باید این محبت در عمل فرهنگی و هنری ما دیده شود. غدیر از ما خواهد پرسید که برای زنده نگه داشتن پیام آن چه کردیم.

ظاهری در پایان تأکید کرد: امروز نیازمند نهضت تولید آثار فاخر غدیری هستیم؛ نهضتی که در آن پژوهشگر، نویسنده، کارگردان، نقال، بازیگر، طراح، آهنگساز، تصویرگر، معلم و مدیر فرهنگی کنار هم قرار گیرند. غدیر مسئله یک روز و یک جشن نیست؛ غدیر معیار هویت، هدایت و انتخاب تاریخی ماست. اگر این حقیقت را باور کنیم، دیگر به اجرای برنامه‌های کوتاه و شعاری رضایت نمی‌دهیم. باید کاری کنیم که کودک، نوجوان و بزرگسال با غدیر زندگی کنند و مفهوم ولایت را در اخلاق، خانواده، جامعه و انتخاب‌های روزمره خود بفهمند. نقالی می‌تواند در این مسیر پیشگام باشد، چون هنر روایت است و غدیر نیز بزرگترین روایت هدایت پس از پیامبر اکرم است. امیدوارم هنرمندان ما با نگاه تازه، علمی و عاشقانه وارد این میدان شوند و آثاری خلق کنند که هم در زمان خود اثرگذار باشد و هم برای آینده بماند.