کد خبر: ۴۳۵۵۵۰۵

تاریخ: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۱:۲۹

یک عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع):

ولایت فقیه صرفاً فقاهت نیست؛ اعلمیت سیاسی و تدبیر شرط اداره جامعه است

حجت‌الاسلام و المسلمین پارسا فراهانی، در نشست علمی «مبانی ولایت فقیه»، ضمن تشریح تفاوت‌های بنیادین ولایت و خلافت، به تبیین ادله عقلی و نقلی حاکمیت فقیه پرداخت. وی با تأکید بر اینکه امام خمینی(ره) ولایت فقیه را از متون فقهی به عرصه اجرایی وارد کرد، «اعلمیت سیاسی»، «زمان‌شناسی» و «مقبولیت مردمی» را از ارکان اصلی تحقق این ولایت برشمرد.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین پارسا فراهانی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)، در نشست علمی «مبانی ولایت فقیه؛ مبانی عقلی و نقلی آن» به تبیین مفهوم ولایت پرداخت.

وی با اشاره به اینکه واژه ولایت از ریشه «و‌ ل ی» و به معنای محبت و سرپرستی امور است، بیان کرد: این واژه در لغت معمولاً به دو امری اطلاق می‌شود که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند؛ به‌گونه‌ای که مکمل هم هستند. وی برای تقریب ذهن به مثال چای و قند اشاره کرد که گویی هویت یکی بدون دیگری ناقص است.

فراهانی در ادامه به نقد دیدگاه اهل سنت در این باره پرداخت و اظهار کرد: آنان ولایت را عمدتاً به معنای «محبت» تعبیر کرده و این برداشت را به حدیث غدیر نیز تعمیم داده‌اند. هدف پیامبر اکرم(ص) از نگاه داشتن مردم به مدت سه روز در منطقه غدیر، صرفاً ابراز دوستی با حضرت علی(ع) نبوده، بلکه مسئله اصلی و محوری در آن واقعه، موضوع «سرپرستی و رهبری» جامعه اسلامی بوده است.

فراهانی در ادامه با تبیین ادله نقلی و عقلی ولایت فقیه، «لزوم برقراری نظم در جامعه» را یکی از اصلی‌ترین مبانی عقلی برشمرد و تأکید کرد: حاکمیت برای جلوگیری از هرج‌ومرج در جامعه بشری ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. وی مبنای دیگر را «ضرورت اجرای احکام الهی» نظیر نفی سبیل، اقامه نماز، زکات و حج دانست که تحقق آن‌ها در سایه یک حاکمیت میسر می‌شود.

وی همچنین با تمایز میان مفهوم «ولایت» و «وکالت»، اظهار کرد: در وکالت، موکل حق عزل وکیل و تعیین چارچوب اختیارات او را دارد، اما ولایت منصبی است که از جانب خداوند به فقیه اعطا شده و مردم با بیعت خود آن را می‌پذیرند. بر این اساس، ولایت فقیه امری «انتصابی» از سوی ائمه(ع) است، نه «انتخابی»؛ و نقش مردم، پذیرش و مقبولیت بخشیدن به این نصب (به صورت عام یا خاص) است.

برداشت نادرست از ولایت مطلقه

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) با رفع یک شبهه رایج درباره «ولایت مطلقه»، تصریح کرد: برخی این مفهوم را به‌ اشتباه به معنای استبداد رأی تفسیر می‌کنند؛ در حالی که مراد از مطلق بودن، اختیار ولی‌فقیه در ورود به احکام اولیه و ثانویه برای مصلحت جامعه است.

وی در تشریح مبانی این موضوع، به «قاعده لطف» اشاره کرد و گفت: ضرورت هدایت و لطف الهی اقتضا می‌کند که جامعه هرگز بدون رهبر نماند؛ لذا در عصر غیبت، این مسئولیت بر عهده فقیه عادل است که هم به قوانین الهی آگاه است و هم از صفت عدالت بهره می‌برد.

وی همچنین «خاتمیت و جامعیت اسلام» را مبنای دیگری دانست و افزود: اسلام دینی کامل برای تمام شئون زندگی و تمامی دوران‌هاست و این جامعیت تنها در سایه یک حاکمیت دینی که بشر را تا قیامت هدایت کند، محقق می‌شود.

فراهانی با تأکید بر اینکه اداره جامعه توسط فقیه امری عقلی است، به تبیین ادله نقلی در قرآن پرداخت و با استناد به آیه ۴۴ سوره مائده، بیان کرد: طبق این آیه، کسانی که به احکام الهی حکم نمی‌کنند، در زمره کافران هستند.

وی با بیان اینکه قرآن بر خلافت و حکومت انبیاء تأکید دارد، افزود: اسلام منحصر به مباحث معنوی نیست؛ چنان‌که خداوند صراحتاً حضرت داود(ع) را جانشین خود برای قضاوت و حکومت به حق در زمین قرار داد. وی همچنین با اشاره به ضرورت سپردن امانات به اهل آن (سوره نساء)، حکومت و قضاوت عادلانه را عالی‌ترین مصداق امانت دانست و بر وجوب اطاعت از «اولی‌الامر» در کنار اطاعت از خدا و رسول تأکید کرد.

ایشان در ادامه به «آیه نفی سبیل» اشاره کرد و گفت: بر اساس این قاعده، خداوند راه تسلط کافران بر مؤمنین را بسته است؛ لذا اگر مؤمنین تحت سلطه قرار گیرند، ناشی از کوتاهی خودشان است. این امر بر ضرورت وجود حاکمی مؤمن و شجاع تأکید دارد که زیر بار سلطه بیگانه نرود. وی همچنین رسیدن حضرت ابراهیم(ع) به مقام امامت پس از پیروزی در امتحانات الهی را شاهدی بر عظمت این جایگاه دانست.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) در ادامه، واژه «فقیه» را به معنای جامع «دین‌شناس» (و نه صرفاً آگاه به احکام فقهی) تعریف کرد و با استناد به سوره نساء، اولویت رهبری را با کسانی دانست که از سوی خدا هدایت یافته‌اند.

وی «کفایت، تدبیر و شایستگی» را از شروط اصلی حاکم برشمرد و با ذکر نمونه‌های قرآنی افزود: حضرت یوسف(ع) به دلیل «حفیظ و علیم» بودن (مدیریت و امانتداری) خواستار سرپرستی خزائن مصر شد و در ماجرای حضرت موسی(ع) نیز «قوت و امانتداری» به عنوان دو شاخصه اصلی برای واگذاری امور مطرح شده است.

روایات اثبات کننده ولایت فقیه

فراهانی با اشاره به ادله روایی ولایت فقیه، بر ضرورت رجوع به فقهای واجد شرایط در «حوادث واقعه» تأکید کرد و افزود: طبق فرموده امام زمان(عج)، فقها حجت ایشان بر مردم و خود حضرت حجت خدا بر آنان هستند.

وی با تبیین ویژگی‌های ولی‌فقیه از جمله «مخالفت با هوای نفس، صیانت از نفس، حفاظت از دین و اطاعت از مولا»، اظهار کرد: در صورت واجد شرایط بودن، اطاعت از او حتی بر سایر مراجع نیز واجب است؛ فتوایی که آیت‌الله مکارم شیرازی نیز صراحتاً بر آن تأکید کرده‌اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) «مقبوله عمربن‌حنظله» را از مستندات اصلی این بحث برشمرد و گفت: امام صادق(ع) در این روایت، شیعیان را از مراجعه به نهادهای قضایی حکومت جور نهی کرده و فقهای دین‌شناس را به عنوان «حاکم» منصوب فرموده‌اند. این روایت نشان می‌دهد که اختیارات فقیه صرفاً محدود به قضاوت نیست، بلکه شامل حکمرانی و اداره جامعه نیز می‌شود.

وی با بیان اینکه نظام جمهوری اسلامی بر پایه ولایت فقیه استوار است، به اهمیت اصل ۱۱۰ قانون اساسی پرداخت. فراهانی بیان کرد در تدوین اولیه قانون اساسی توسط شهید بهشتی، به بحث «ولایت مطلقه» به شکل کامل توجه نشده بود، اما با پیگیری‌های شهید علم‌الهدی و انتقال موضوع به امام خمینی(ره)، ایشان دستور گنجاندن این اصل را صادر کردند. وی همچنین نسبت به تلاش برخی جریان‌ها برای کمرنگ کردن نقش ولی‌فقیه در سال‌های اخیر هشدار داد.

فراهانی با تفکیک میان مشروعیت و مقبولیت، تصریح کرد: ولایت فقیه گرچه مشروعیتی الهی و انتصابی دارد، اما برای تحقق و اجرایی شدن نیازمند مقبولیت و پذیرش مردمی است.

وی در پایان بیان کرد: هرچند ولی‌فقیه در نظام ایران باید تابعیتی ایرانی داشته باشد، اما قلمرو ولایت او شامل تمامی شیعیان و مسلمانان جهان است؛ البته این امر باید با رعایت ملاحظات و پذیرش مردمی در سایر کشورهای اسلامی صورت گیرد تا شائبه دخالت در امور داخلی آن‌ها ایجاد نشود.