کد خبر: ۴۳۵۵۷۹۰

تاریخ: ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۹

یک استاد حوزه و دانشگاه:

هنر، بهترین ابزار برای ترویج سبک زندگی ظلم‌ستیزانه است

حجت‌الاسلام عبدالله متقی‌زاده با بیان اینکه فرهنگ غدیر، منبع الهام هنر مقاومت در برابر نظام سلطه است، گفت: ملت ایران به واسطه فرهنگ علوی، جرئت مقابله با نظام سلطه جهانی را پیدا کرد و هنر، بهترین ابزار برای ترویج سبک زندگی ظلم‌ستیزانه است.

غدیر تنها یک رخداد تاریخیِ محدود به گذشته نیست، بلکه حقیقتی زنده و جاری در مسیر تربیت انسان و جامعه است. این واقعه بزرگ، معرفی الگویی کامل برای همه دوران‌هاست؛ الگویی که در وجود حضرت علی(ع) تجسم یافته و مجموعه‌ای از عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی، معرفت، کرامت انسانی، احسان، مروت و بندگی خداوند را در عالی‌ترین سطح به نمایش گذاشته است.

فرهنگ غدیر در طول تاریخ، همواره به واسطه هنر، ادبیات، شعر، خوشنویسی، معماری، تعزیه، پرده‌خوانی و دیگر جلوه‌های فرهنگی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. شاعران، هنرمندان، سخنوران و مبلغان دینی، هر یک با زبان و ابزار زمانه خود کوشیده‌اند تا پیام ولایت، عدالت و انسان‌سازی غدیر را در جان جامعه زنده نگه دارند و آن را به بخشی از هویت فرهنگی و دینی مردم تبدیل کنند. امروزه نیز با گسترش رسانه‌های نوین، فناوری‌های دیجیتال و حتی هوش مصنوعی، ظرفیت‌های تازه‌ای برای ترویج فرهنگ غدیر فراهم شده است. تولید آثار هنری، تصویری، صوتی، داستانی، نمایشی و رسانه‌ای می‌تواند این فرهنگ را برای نسل جوان ملموس‌تر و جذاب‌تر کند و زمینه‌ای فراهم آورد تا آموزه‌های علوی، نه فقط در مناسبت‌ها، بلکه در متن زندگی فردی و اجتماعی مردم جاری شود.

ایکنا پیرامون این موضوع با حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالله متقی‌زاده، استاد حوزه و دانشگاه، گفت‌وگویی انجام داده که در ادامه با آن همراه می‌شویم.

ایکنا - با عنایت به دیدگاه عمیق شما پیرامون واقعه غدیر، به چه دلیل برخی تحلیل‌گران این رخداد را تنها یک حادثه تاریخیِ محدود به زمان و مکان خاص می‌دانند و شما چگونه تبیین می‌کنید که غدیر به عنوان یک فرهنگ جاری و پویا، توانسته است الگوهای تربیتی و مدیریتی بشر را در تمام اعصار تحت تأثیر مستقیم قرار داده و به عنوان تجسم تمام خوبی‌ها در تمامی دوره‌های تاریخی باقی بماند؟

بحث فرهنگ غدیر، به‌هیچ‌ وجه یک قضیه صرفاً تاریخی نیست که به یک نقلِ واقعه‌ در گذشته محدود شود و پس از گذشت زمانی معین، به اتمام برسد. بلکه حادثه غدیر و بیعت با حضرت علی(ع) در این روز بزرگ، بدین معناست که حضرت رسول(ص) با تعیین جانشین خود، در واقع بر تمامی خوبی‌های عالم همچون عدالت‌پروری، ظلم‌ستیزی، احسان به دیگران و اوج معرفت و تقرب به خدا، مُهر تأیید زدند. در وجود مبارک حضرت علی(ع)، تجسم عینی تمامی این ارزش‌ها را مشاهده می‌کنیم؛ به گونه‌ای که ایشان قرآنِ مجسم و عینیت‌یافته هستند و هر جامعه‌ای برای رشد خود، همواره نیازمند الگویی در ابعاد تربیتی، هدایتی، مدیریتی و حتی جنبه‌های عاطفی و شناختی است.

انسان به لحاظ سرشت و خصوصیات فطری، همواره طالب الگوهای متعالی است و در روز غدیر، این الگوی کامل به بشریت معرفی شد. مسئله غدیر، موضوعی است که نه فقط برای تاریخ، بلکه برای تمام طول تاریخ و تمامی اعصار بشریت مطرح است. در واقع وقتی فرهنگ غدیر در جامعه‌ای همچون جامعه ایرانی رشد پیدا کرده و توسعه می‌یابد، در تمامی تار و پود آن جامعه رسوخ می‌کند. با تکیه بر این فرهنگ، می‌توانیم به ابعاد گوناگون شخصیت انسانی و نیازهای روحی بشر پاسخ دهیم، چراکه این فرهنگ سرشار از نورانیت و هدایت است و هیچ‌گاه از طراوت و تازگیِ آن کاسته نمی‌شود.

مسئله غدیر، موضوعی است که نه فقط برای تاریخ، بلکه برای تمام طول تاریخ و تمامی اعصار بشریت مطرح است

در حقیقت، اگر ما فرهنگ غدیر را به مثابه یک مکتب جامعِ زیستی در نظر بگیریم، درمی‌یابیم که تمامی نیازهای بشری برای رسیدن به کمال در این فرهنگ نهفته است. هدف از خلقت انسان، رسیدن به کمال مطلق است و برای دستیابی به این هدف بزرگ، ما به نقشه‌ راهی نیاز داریم که علی بن ابی‌طالب(ع) آن نقشه راه و الگوی کمال است. کسی که تربیت‌یافته قرآن و تربیت‌یافته شخص پیامبر(ص) است، بی‌شک می‌تواند بهترین راهنما برای انسانیت باشد تا از مسیرهای گمراهی به سلامت عبور کند و به قله‌های رفیع انسانیت برسد. بنابراین، ترویج این فرهنگ نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تمدنی برای تمامی جوامع انسانی است که دغدغه تعالی و پیشرفت دارند. وقتی از غدیر سخن می‌گوییم، در واقع از یک جهان‌بینی سخن می‌گوییم که در آن سیاست، مدیریت، عاطفه و شناخت در هم تنیده شده‌اند و در نهایت، یک سبک زندگی الهی را برای انسان رقم می‌زنند. اگر این فرهنگ به درستی درک و تبیین شود، جامعه انسانی از بسیاری از بحران‌های اخلاقی و معنوی نجات می‌یابد، چرا که غدیر، منبع لایزال ارزش‌هایی است که هرگز غبار کهنگی بر خود نخواهند گرفت.

ایکنا - با توجه به نقش محوری هنر در انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی، هنرمندان در طول تاریخ چگونه توانسته‌اند با استفاده از ابزارهایی همچون شعر، خوشنویسی، معماری و هنرهای نمایشی، فرهنگ غدیر را از نسلی به نسل دیگر منتقل کنند و آیا این ابزارهای سنتی که گذشتگان ما از آن‌ها بهره می‌بردند، هنوز هم در عصر کنونی و در مواجهه با ابزارهای نوین، کارایی و اثربخشی لازم را دارند؟

هنرمندان، اعم از شاعران و ادیبان، نخستین کسانی بودند که قدم در راه توسعه و ترویج فرهنگ غدیر گذاشتند. از آنجا که در اعصار گذشته، فرهنگ شفاهی رواجِ بیشتری داشت، شاعرانی همچون دعبل و دیگران و در میان بزرگانِ ادب فارسی، شاعرانی نظیر مولوی، حافظ و فردوسی بزرگ، همگی در زمینه غدیرشناسی و تداوم‌بخشی به این فرهنگ، اشعار نابی سرودند. آنان با سرودنِ این اشعار، فرهنگ غدیر را سینه به سینه و نسل به نسل به جامعه انتقال دادند و آن را در ضمیر آگاه مردم جاودانه ساختند.

علاوه بر شعر، هنرمندان خوشنویس نیز در این زمینه گام‌های مهمی برداشتند و با خلق تابلوهای ماندگار، مفاهیم علوی را به تصویر کشیدند. در هنرهای تجسمی و به‌ویژه در معماری، شاهد هستیم که در خانه‌های سنتی، نمادهایی از نام مولا علی(ع) به کار می‌رفت؛ کاشی‌کاری‌ها و نقوشی که نشان می‌داد این خانه، خانه یک شیعه‌ دوستدارِ علی است. معماران بزرگی در طول تاریخ وجود داشتند که هنرِ خود را در خدمتِ ترویج این فرهنگ قرار دادند و آثارشان به عنوان یادگاری از عشق به ولایت، همچنان پابرجاست.

در حوزه هنرهای نمایشی نیز، تعزیه و پرده‌خوانی از مهم‌ترین روش‌های سنتی برای انتقال این فرهنگ به نسل‌های بعد بودند. این قالب‌های هنری، چنان با روح و جانِ مردم آمیخته شده بودند که مفاهیم عالیِ غدیر را به صورتِ محسوس برای اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، ترسیم می‌کردند. امروزه نیز با وجود ظهور رسانه‌های دیجیتال و تکنولوژی‌های نوین، همچنان می‌توانیم از این ظرفیت‌های بی‌بدیل بهره ببریم و فرهنگ غدیر را در قالب‌های جدیدی که اقتضای عصر حاضر است، ترویج دهیم. در واقع، هنرهای جدید شامل داستان‌ها، سروده‌ها، فیلم‌ها و سریال‌ها، همان مسیر گذشته را در بستری مدرن ادامه می‌دهند. انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر، نیازمندِ استفاده از نمادها، نشانه‌ها و زبانِ هنر است تا آن فرهنگ همیشه زنده بماند. گذشتگانِ ما با تمام سعی و تلاش، این فرهنگ را به ما رساندند و اکنون ما نیز همین مسئولیتِ خطیر را بر عهده داریم. بهره‌گیری از صدا، تصویر و هنرهای تجسمی، روش‌های بسیار کارآمدی هستند که اگر با پشتوانه عمیقِ معنوی ترکیب شوند، تأثیری شگرف بر مخاطبان خواهند گذاشت.

ایکنا - با عنایت به اینکه امروزه در عصر رسانه‌های دیجیتال و ابزارهای نوینِ ارتباطی قرار داریم، چگونه می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری‌های جدید و هنرهای امروزی، فرهنگ غدیر را به عنوان فرهنگ همه فضیلت‌ها و خوبی‌ها، به شیوه‌ای مؤثر برای نسل جوان جامعه تبیین کرد و آیا این امر می‌تواند باعث بقای این فرهنگ در برابر هجمه‌های فرهنگی شود؟

در عصرِ جدید باید از تمامی ابزارهای رسانه‌ای دیجیتال و نوین استفاده کنیم تا فرهنگ غدیر را که فرهنگ تمامی خوبی‌هاست، در جامعه رواج دهیم. در این فضای جدید، می‌توانیم مسئله غدیر را در قالب‌های جذاب نظیر داستان‌های کوتاه، سروده‌ها، پویانمایی، فیلم‌های سینمایی و سریال‌ها به جامعه معرفی کنیم. انتقالِ فرهنگ، یک مقوله مهمِ جامعه‌شناختی است؛ اگر ما بتوانیم فرهنگ‌پذیری و آموزشِ فرهنگ را به درستی برنامه‌ریزی کنیم و آن را از نسلی به نسل دیگر انتقال دهیم، آن فرهنگ همیشه زنده و پویا باقی خواهد ماند.

به واسطه نمادها، نشانه‌ها و هنرهای تصویری و صوتی، ما قادریم فرهنگ غدیر را در ذهن مخاطبان امروزی نهادینه کنیم. هنر می‌تواند فرهنگ را جاودانه سازد و اگر ما به این نکته اهتمام ورزیم، کار بزرگی انجام داده‌ایم و خدمت شایسته‌ای به بشریت کرده‌ایم. امروزه دست هنرمندان برای استفاده از ابزارهای مختلف بسیار باز است؛ از هوش مصنوعی گرفته تا بسترهای شبکه‌های اجتماعی که می‌توانند به عنوان سکوهایی برای ترویجِ زیبایی‌های فرهنگ علوی مورد استفاده قرار گیرند.

اگر فرهنگ غدیر را به درستی و با زبانِ هنر امروزی ترویج دهیم، جامعه از هرگونه گزندی ایمن خواهد شد. جامعه‌ای که با معارف علوی آشنا باشد و صفات عالیه الهی را در قالب‌های هنری جذاب ببیند، در برابر آسیب‌های فرهنگی نظام سلطه واکسینه می‌شود. این فرهنگ، آمیخته به عناصری نظیر عدالت‌پروری، ظلم‌ستیزی، رحم به دیگران، مروت و جوانمردی است که همگی از عناصر بنیادین فرهنگ علوی محسوب می‌شوند و برای بقای هر جامعه‌ای ضروری هستند. بنابراین، رسانه‌های نوین باید به عنوان بازوان قدرتمند مبلغان فرهنگ غدیر عمل کنند. اگر بتوانیم از طریق تولیدات فاخر و جذاب رسانه‌ای، زیبایی‌های نهفته در واقعه غدیر را برای نسل‌های جدید ترسیم کنیم، تداوم این فرهنگ تضمین خواهد شد. نگاه جامعه‌شناختی به انتقال فرهنگ، به ما می‌گوید که هنر و رسانه، بهترین پل ارتباطی میان باورهای کهن و نسل‌های نوپا هستند و اگر از این پل به درستی استفاده کنیم، فرهنگ علوی در تار و پود جامعه امروزی نیز ریشه خواهد دواند.

ایکنا - با توجه به اینکه شما به موضوع ظلم‌ستیزی و مقاومت در برابر نظام سلطه اشاره کردید، پیوند میان فرهنگ غدیر و جریان‌های مقاومت در دنیای امروز را چگونه تحلیل می‌کنید؟

یک نمونه بارز فرهنگ غدیر، همین روحیه ظلم‌ستیزی است که در جامعه ما نهادینه شده است. امروزه شما مشاهده می‌کنید که ملت ایران در مقابل نظام سلطه جهانی ایستاده است و این ایستادگی، یک پدیده منحصر به فرد است. هیچ‌یک از کشورهای دیگر، جرئت یا توان مقابله با این نظام سلطه را نداشتند و حتی نمی‌توانستند در برابر آن سخن بگویند، اما ملت ایران به واسطه فرهنگ علوی و غدیر، این شجاعت را پیدا کرد. این فرهنگ در تمام تار و پودِ جامعه رسوخ کرده و رواج یافته است.

این فرهنگ همان فرهنگی است که فرزند علی(ع)، یعنی امام حسین(ع)، به واسطه آن در برابر ظلم یزیدی ایستاد و جان خود را فدای حق کرد. رهبران شهید ما نیز با الگوگیری از همین مکتب، در برابر ظالمان ایستادند و پرچم حق‌طلبی را برافراشتند. این، همه از برکات فرهنگ علوی است. اگر ما بتوانیم این مفاهیم را از طریق هنر و زیبایی‌های هنری به نسل‌های بعد منتقل کنیم، جامعه ما از هرگونه گزند و آسیبِ خارجی ایمن خواهد شد و مسیرِ عزت و اقتدار را با قدرت طی خواهد کرد.

در عصر جدید باید از تمامی ابزارهای رسانه‌ایِ دیجیتال و نوین استفاده کنیم تا فرهنگ غدیر را که فرهنگ تمامی خوبی‌هاست، در جامعه رواج دهیم

این فرهنگ عدالت‌پروری، ظلم‌ستیزی، رحم به دیگران، مروت، جوانمردی، عفو و بخشش، همگی از عناصرِ فرهنگی علوی و غدیری هستند. اگر ما این عناصر را در جامعه نداشته باشیم، در واقع از حقیقت تشیع فاصله گرفته‌ایم. همان‌طور که امام رضا(ع) در روایتی زیبا فرمودند، نباید تنها ادعای شیعه بودن داشته باشیم، بلکه باید در عمل به دستورات ایشان پایبند باشیم. اگر ما پیروِ واقعی هستیم، باید در رفتار و گفتارمان، نشانی از آن مروت و جوانمردیِ علوی باشد که در غدیر به کمال رسید.

بنابراین، ترویجِ فرهنگ غدیر در قالب‌های هنری، به معنای ترویج یک سبک زندگی مقاوم و سرافراز است. اگر هنرمندان ما بتوانند این زیبایی‌های معنوی را به زبان روز و در قالب‌های جذاب هنری به تصویر بکشند، ما شاهد شکل‌گیری جامعه‌ای خواهیم بود که به خود می‌بالد و در برابرِ تمامیِ فشارهای سیاسی و فرهنگی نظام سلطه، همچون دژی مستحکم ایستادگی می‌کند. این همان قدرتِ نرمی است که از متن غدیر سرچشمه گرفته و در دنیای امروز، بهترین سلاح برای دفاع از ارزش‌های انسانی است.

ایکنا - براساس فرمایش امام رضا(ع) که به آن اشاره کردید، تفاوت میان «دوستدار و محب بودن» با «شیعه واقعی بودن» در چیست و چگونه می‌توان با ترویج فرهنگ غدیر در میان مردم، این مرز باریک را برای آحادِ جامعه تبیین کرد تا هر کسی که ادعایِ پیروی از ائمه اطهار را دارد، به معنایِ حقیقیِ کلمه، مروج صفات علوی در زندگی فردی و اجتماعی خود باشد؟

امام رضا(ع) در روایتی خطاب به عده‌ای که نزد ایشان آمده بودند، فرمودند که آیا شما با یکدیگر برابری دارید و به هم رحم می‌کنید یا خیر؟ آن‌ها پاسخ دادند که خیر، چنین نیست. حضرت در ادامه فرمودند که پس نگویید ما شیعه هستیم، بلکه بگویید ما دوستدار و محب شما هستیم. این سخن، معیارِ بسیار دقیقی برای سنجش ایمان پیروان است. شیعه واقعی کسی است که در عمل، صفات علوی نظیر رحم به دیگران، برابری، مروت و ایثار را در زندگی خویش پیاده کند، نه اینکه فقط در مقام حرف و ادعا باقی بماند.

اگر ما بتوانیم فرهنگ غدیر را در قالب‌هایِ گوناگون رواج دهیم، در واقع مردم را به سوی یک تحول درونی سوق داده‌ایم. همان‌طور که عرض کردم، هنر، بهترین ابزار برای انتقال این فرهنگ است. برگزاری جلسات شعری که هر ساله در محضر رهبری برگزار می‌شود، نمونه‌ای از استمرار این حرکت است و باید در سطوحِ دیگر نیز گسترش یابد. هنرهای تجسمی و نمادهایِ شهری نیز باید به گونه‌ای طراحی شوند که همیشه چشم مردم به آن‌ها بیفتد و از آن‌ها الهام بگیرند، چراکه فرهنگ در واقع فرهنگ خوبی‌ها و فضیلت‌هاست.

در مقابل فرهنگ سلطه که مبتنی بر منفعت‌طلبی است، هنر علوی باید فرهنگ ایثار و کرامت انسانی را تبلیغ کند. همه هنرهای تجسمی، نقاشی، هنرهای تصویری و صوتی، اگر در خدمتِ غدیر قرار گیرند، کارکردی بسیار فراتر از یک اثرِ هنری معمولی پیدا می‌کنند. هنرمندان ما تاکنون زحمات بسیاری کشیده‌اند و توانسته‌اند این فرهنگ را تا به امروز برسانند، اما باید اهتمامِ بیشتری داشته باشیم. سخنوران و مداحانِ عزیز نیز باید با استفاده از بیانات عالمانه و دلنشین، این مفاهیم را در جان مخاطبان خود بنشانند. در نهایت، ترویج تشیع علوی در جامعه، نیازمندِ یک همتِ جمعی است. هرچه بیشتر در زمینه ترویجِ فرهنگ غدیر فعالیت کنیم، جامعه به همان میزان به صفاتِ علوی نزدیک‌تر می‌شود. جامعه‌ای که علوی باشد، همیشه به یادِ علی(ع) است، رفتارِ علوی دارد و گفتارِ علوی را پیشه خود می‌سازد. صفاتِ علوی اگر در قالب‌های هنری به درستی ترویج پیدا کنند، فرهنگ غدیر می‌تواند از نسلی به نسلِ دیگر منتقل شود و این همان چیزی است که امام رضا(ع) از شیعیان انتظار داشتند: تجلیِ صفاتِ اهل‌بیت در متنِ زندگیِ مردم.

ایکنا - با توجه به اهمیت نهادینه‌سازی فرهنگ غدیر در سطوح مختلف جامعه، پیشنهادهای عملیاتی شما برای دستگاه‌های مسئول و نهادهای مردمی چیست تا با استفاده از برگزاری مسابقات و حمایت‌های هدفمند، این فرهنگ را به شکلی نظام‌مند از نسلی به نسل دیگر منتقل کنند؟

در گذشته شاهد برگزاری مسابقات خوبی بودیم که اثرات بسیار مثبتی بر نسل‌های بعدی داشت. هر فرهنگی برای اینکه از نسلی به نسل دیگر انتقال یابد، نیازمند مشوق‌های رسمی و غیررسمی است. حمایت‌هایِ مالی و تشویق‌های معنوی، سبب می‌شود که این فرهنگ در جامعه توسعه یابد و بقای آن تضمین شود. اگر برای ایام غدیر، جشن‌های خانوادگی، تهیه لباس برای بچه‌ها و اطعامِ دیگران را به عنوان یک فرهنگ عمومی ترویج کنیم، بسیار مؤثر خواهد بود.

اگر بتوانیم فرهنگ غدیر را در قالب‌های گوناگون رواج دهیم، در واقع مردم را به سوی یک تحول درونی سوق داده‌ایم

در روایات معصومین ما آمده است که اگر در ایام غدیر یک نفر را مهمان کنید، گویا یک میلیون نفر را اطعام کرده‌اید و به اندازه یک میلیون حج پاداش خواهید داشت. این نشان می‌دهد که در ترویج فرهنگ غدیر، هر کس موفق باشد، پاداشی عظیم نزد خداوند و اولیایِ او دارد؛ همان‌طور که علامه امینی‌ها و دیگرانی که در جهت هنری قدم برداشتند، در واقع از خود علی بن ابی‌طالب(ع) و پیغمبرِ اکرم(ص) صله دریافت کرده‌اند. هنرمندان و نقاشانی که در این زمینه آثارِ ماندگاری خلق کردند، همگی مورد لطف و عنایتِ قرار گرفته‌اند.

بنابراین، مسابقات مختلف، از جمله مسابقات عکاسی از جشن‌های غدیر یا نقاشی‌هایی که کودکان درباره غدیر می‌کشند، می‌تواند به تدریج این فرهنگ را توسعه دهد. امروزه با ظهور هوش مصنوعی، هزینه تولید آثار هنری کاهش یافته و فرصت‌های بی‌نظیری برای فعالیت جوانان فراهم شده است. ما باید این فناوری‌های جدید را به خدمت غدیر بگیریم، هنرمندانِ جوان را تشویق کنیم و فضایی بسازیم که همه احساس کنند در ترویج فرهنگ علوی سهیم هستند و این مسئولیت بزرگ بر دوش تک‌تک ما قرار دارد.

حمایت از فعالیت‌های مردمی و خودجوش در این عرصه، می‌تواند اثرگذاری این فرهنگ را چند برابر کند. وقتی مردم ببینند که ترویج فرهنگ غدیر به صورت رسمی و غیررسمی موردِ تشویق قرار می‌گیرد، با اشتیاق بیشتری در این مسیر گام برمی‌دارند. برگزاری مهمانی‌های خانوادگی، مسابقاتِ کتاب‌خوانی، و حتی مسابقاتِ هنریِ دیجیتال، همگی ابزارهایی هستند که می‌توانند غدیر را به متنِ زندگیِ مردم بیاورند. اگر این حمایت‌ها هدفمند باشد، ما شاهد بقا و توسعه روزافزونِ این فرهنگ در میان نسل‌های آینده خواهیم بود.