کد خبر: ۴۳۵۶۲۱۱

تاریخ: ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۱

در نشستی مطرح شد

از رزق معنوی تا اثبات امامت؛ گنج نهفته در ساختار سوره مائده

رئیس دفتر کرمانشاه مجمع عالی حکمت اسلامی، با تحلیل ساختاری سوره مائده، محوریت این سوره را «پایبندی به تعهدات الهی» و «اثبات ولایت امیرالمؤمنین (ع)» دانست و ولایت را گنجی نهفته در ساختار این سوره نامید که از طریق تدبر عمیق تبیین می‌شود.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین صدیقی، استاد حوزه علمیه، شامگاه ۱۳ خردادماه در نشست علمی «درآمدی بر تدبر در سوره مائده؛ سوره ولایت امیرمؤمنان(ع)» سخن گفت. این نشست توسط مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه و با همکاری مؤسسه آموزش عالی حوزوی علامه طباطبایی و مؤسسه زمام برگزار شد.

وی در این نشست اظهار کرد: آنچه امروزه بیشتر رواج دارد، تدبر در لایه افقی و پهناکاوی است؛ برای نمونه، هنگامی که وارد سوره مبارکه بقره می‌شویم، برخی آیات درباره متقین، برخی در مورد کفار و برخی دیگر درباره منافقان است. از نظر بنده، این دسته‌بندی و تحلیل، همان مدل مشهور تدبر در لایه افقی است.

وی در ادامه افزود: نوع دوم تدبر، تدبر عمودی یا همان عمق‌بخشی است. هرچند برخی بر این باورند که این رویکرد در واقع ورود به حوزه تفسیر است و نه تدبر، اما بنده با این دیدگاه موافق نیستم. به نظر من، بخشی از مطالب مفسران در قالب تفسیر و بخشی در قالب تدبر است و نیازی نیست میان این دو، دوگانه‌ای کاملاً متباین ایجاد کنیم.

‌صدیقی با تبیین نوع سوم تدبر که «تطبیقی و عینیت‌یابی» است، اظهار کرد: در روایاتی که از مخاطب پرسیده می‌شود آیا در فلان آیه تدبر نکردی؟، مقصود این است که اگر تدبری صورت می‌گرفت، نتایج آن در رفتار فرد مشهود می‌بود. تکرار مداوم یک آیه توسط امام(ع)، در واقع دعوتی است برای اینکه ما خود را در برابر آن آیه قرار دهیم و نسبت خود را با آن بسنجیم.

صدیقی در ادامه به تحلیل سوره مبارکه مائده پرداخت و اظهار کرد: این سوره افزون بر اشاره به نعمت‌های آسمانی، در صفحات پایانی به درخواست حواریون برای نزول مائده و غذا اشاره کرده است. وی با استناد به آیه «قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ ۖ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ»، بیان کرد: برخی مفسران، مراد از این مائده را همان «شام آخر» یا «عشای ربانی» دانسته‌اند.

مائده مسیحیان و سوره مائده

وی در ادامه تبیین کرد: مائده آخرین شامی است که به باور مسیحیان پیش از به صلیب کشیده شدن حضرت عیسی(ع) رخ داد؛ همچنین سوره مائده از آن جهت که پیامبر اکرم(ص) پس از نزول آن وفات کردند، آخرین سوره نازله است.

وی با بیان شباهت‌های این دو رویداد اظهار کرد: همان‌طور که حضرت عیسی(ع) در شام آخر از خیانت «یهودا» بیمناک بودند، پیامبر اکرم(ص) نیز در روزهای پایانی حیاتشان از خیانت منافقان در هراس بودند.

‌

صدیقی با اشاره به اینکه نزول مائده در میان مسیحیان در روز عید بود، افزود: در این باره که آیا به دلیل عید بودن آن روز مائده نازل شد یا به سبب نزول مائده آن روز عید اعلام شد، اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اما دیدگاه اول صحیح‌تر است.

وی در همین راستا اظهار کرد آیات ولایت در سوره مائده نیز در روز عید غدیر نازل شد و یهودیان در این مورد به عمر گفتند که اگر این آیه بر ما نازل شده بود، این روز را عید می‌گرفتیم.

‌

استاد حوزه علمیه در ادامه تصریح کرد: خداوند در شام آخر بر حواریون منت نهاد و نعمت مائده را بر آنان نازل کرد و در مقابل، از آن‌ها پیمان گرفتند که کفر نورزند. در اسلام نیز با نزول آیات سوره مائده، نعمت بزرگی بر مسلمانان عرضه می‌شود که تا پیش از عرضه، تکلیفی وجود ندارد، اما پس از عرضه، هرگونه تخطی از آن، مجازات الهی را به دنبال خواهد داشت.

صدیقی با طرح این پرسش که آیا سوره‌های قرآن دارای «غرض واحد» هستند، اظهار کرد: علامه طباطبایی بر این باور بود که هر سوره غرض واحدی دارد و مرحوم خامه‌گر نیز در تلاش بود تا این موضوع را اثبات کند.

وی تبیین کرد: دستیابی به غرض یک سوره، مستلزم بررسی تمامی آیات و تحلیل ساختار و نمودار آن است؛ در همین راستا، یکی از اغراض سوره مائده، «پایبندی به تعهدات الهی» بر شمرده شده است.

‌

صدیقی با اشاره به آغاز این سوره افزود: این سوره از ابتدا با فراخوانی مؤمنان به پیمان‌ها آغاز شده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ». خطاب این آیه به کسانی است که وارد دایره ایمان شده‌اند تا خداوند با نعمت «ولایت»، ایمان آنان را تکمیل نماید.

‌

استاد حوزه علمیه در ادامه تصریح کرد: در این سوره، پیمان‌های مختلف برشمرده شده و مؤمن کسی است که استوار بر پیمان‌های خود با پروردگار ایستاده باشد. دعوت مسلمانان و اهل کتاب به احکام دینی و پاسخگویی در روز قیامت، از جمله محتوای این سوره است و تنها کسانی که صادقانه بر سر پیمان خود بمانند، اهل نجات خواهند بود.

وی با استناد به آیه «قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ» در صفحه پایانی این سوره، بیان کرد: «صدق» در قرآن تنها به معنای گفتار نیست؛ بلکه همان‌طور که در آیه مربوط به «برّ» (نیکی) آمده است، ایمان به خدا، روز قیامت، فرشتگان، کتاب و پیامبران، انفاق در عین علاقه به مال، اقامه نماز، پرداخت زکات و وفای به عهد، همگی مصادیق این صدق و راست‌داری در عمل هستند. لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا ۖ.

ولایت و امامت؛ جان مایه تدبر در سوره مائده

صدیقی با اشاره به اینکه برخی تلاش کرده‌اند سوره مائده را از طریق «تدبر افقی» و ترسیم نمودارهایی تحلیل کنند، تصریح کرد: محور بحث ما در اینجا، اثبات ولایت امیرالمؤمنین(ع) از طریق روش «تدبر در ساختار» است.

وی تصریح کرد: آیات ۳ (الیوم اکملت لکم...)، ۵۵ و ۶۷ در این سوره، در کنار یکدیگر به روشنی محتوای ولایت را تبیین می‌کنند. ایشان همچنین آیه ۱۲ «وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا» را در این راستا حائز اهمیت دانستند.

‌

صدیقی با اشاره به آیه ۱۲ سوره مائده و تأکید بر پایبندی به میثاق، اظهار کرد: هرگاه خداوند با فضل و رحمت خود کسی را برگزیند و بالا بیاورد، همواره حسادت برخی را برمی‌انگیزد؛ اتفاقی که در مورد حضرت علی(ع) نیز رخ داد. واژه «بعثنا» در این آیات نشان می‌دهد که برگزیدگی این افراد تصادفی نبوده، بلکه تدبیری الهی است.

‌

رئیس دفتر کرمانشاه مجمع عالی حکمت اسلامی در ادامه افزود: اگر آیات سوره مائده را به صورت افقی در کنار هم قرار دهیم، متوجه می‌شویم که این آیات درصدد بیان نعمتی عظیم برای مؤمنان، یعنی همان «ولایت و امامت» هستند.

وی با استناد به تحلیل علامه طباطبایی درباره آیه سوم، اظهار کرد: واژه «الیوم» (امروز) اشاره به رخدادی بسیار بزرگتر از روز عرفه دارد؛ زیرا در این روز، کفار از امیدی که داشتند نومید شدند و باید بررسی کرد که آن‌ها به چه چیزی امید داشتند که اکنون نومید گشته‌اند.

‌

استاد حوزه علمیه با بررسی ارتباط میان احکام غذایی در این سوره و نعمت ولایت، تصریح کرد: همان‌گونه که برای حیات طبیعی به آب و غذا نیاز داریم، برای حیات معنوی نیز نیازمند «آب و غذای معنوی» هستیم.

وی با اشاره به تعبیر «ماء معین» در آیه پایانی سوره ملک، آن را در تأویل به معنای «امام» دانست. وی همچنین پیوند میان حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) را در مفهوم «مرج البحرین» سوره رحمان و امامان کریمین(ع) را در تعابیر «لؤلؤ و مرجان» تبیین کرد.

‌

صدیقی با تأکید بر این نکته که ولایت حق، انسان را به سوی غذای پاک معنوی هدایت می‌کند، افزود: کسی که از آب و غذای پاک معنوی بی‌بهره باشد، ناگزیر از تبعیت از ولایت شیطان و طاغوت خواهد بود.

وی با تبیین این موضوع که هدایت همان «حیات» است، تصریح کرد: اگر مردم دست امام حق را کوتاه کنند و یک نفر از مسیر درست گمراه شود، به تعبیر آیه «مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ...»، این امر به منزله کشتن تمامی انسان‌هاست.

‌

وی در پایان اظهار کرد: ولایت در این سوره به صورت یک «گنج» نهفته شده است؛ لذا اگر نام امام علی(ع) به صورت عریان مطرح می‌شد، چالش‌های خاصی ایجاد می‌گردید، اما در این ساختار، چنین چالشی وجود ندارد.