کد خبر: ۴۳۵۶۵۱۵

تاریخ: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۲۵

یک استاد حوزه و دانشگاه تبیین کرد

نقش امام کاظم(ع) در ایجاد زیرساخت نظام مرجعیت علمی شیعه

در دورانی که جریان‌های فکری مختلف جامعه اسلامی را متأثر می‌کرد، امام موسی بن‌جعفر(ع) با راه‌اندازی حلقه‌های علمی و تربیت شاگردان کارآزموده، نه تنها از پراکندگی فکری جلوگیری کردند، بلکه زیرساخت نظام مرجعیت علمی شیعه را بنیان نهاده و میراثی پایدار برای نسل‌های آینده برجای گذاشتند.

در روز میلاد امام موسی بن‌جعفر(ع) هفتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت بار دیگر دل‌ها به یاد امامی روشن می‌شود که زندگی‌اش سراسر صبر، حکمت و خدمت به خلق خدا بود. امام کاظم(ع) در روزگاری پر از فشارهای سیاسی و اجتماعی نه‌تنها مسیر هدایت و تربیت انسان‌ها را رها نکردند، بلکه با بردباری کم‌نظیر و تدبیر عمیق، بنیان‌های اخلاقی و معنوی جامعه اسلامی را استوارتر ساختند.

ایشان که به «کاظم» یعنی فروبرنده خشم و نماد حلم و بردباری شهرت یافته‌اند، در کنار مبارزه علمی و معنوی توجه ویژه‌ای به وضعیت معیشتی و مشکلات مردم داشتند. شیوه زندگی و مدیریت اجتماعی آن حضرت نشان می‌دهد که رسیدگی به نیازمندان و حفظ کرامت انسانی از اصول اساسی سیره ایشان بوده است. در چنین روز فرخنده‌ای بازخوانی ابعاد مختلف زندگی امام کاظم(ع) به‌ویژه روش‌های حکیمانه ایشان در حمایت از محرومان و سامان‌دهی امور اجتماعی می‌تواند الهام‌بخش امروز ما باشد، الگویی که بر پایه عدالت، انسان‌دوستی و توجه واقعی به دردهای پنهان جامعه بنا شده است.

ایکنا در راستای بررسی ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی امام کاظم(ع) به گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام یحیی اصغری، استاد حوزه و دانشگاه پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ امام کاظم(ع) ارتباط خود با شیعیان و خواص را چگونه برقرار و حفظ می‌کردند؟

امام موسی بن‌جعفر(ع) یکی از شاخص‌ترین امامان شیعه بودند که همواره توجه ویژه‌ای به ارتباط مستقیم و مستمر با مردم به‌ویژه شیعیان داشتند. ایشان معتقد بودند هدایت و تربیت جامعه حتی در سخت‌ترین شرایط نیز یکی از وظایف اصلی امام است. به همین دلیل، حتی در دوران زندان و محدودیت‌های شدید، ارتباط خود با پیروان و شیعیان را قطع نکردند و راه‌های مختلفی برای حفظ این ارتباط اندیشیدند. یکی از مهمترین ابزارهای ارتباطی امام(ع) نامه‌نگاری بود. حضرت از طریق مکاتبات پاسخگوی پرسش‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی مردم بودند و با این شیوه نقش مهمی در تبیین مسائل اعتقادی و ارتقای سطح دانش دینی جامعه ایفا می‌کردند. مردم نیز می‌توانستند مسائل، مشکلات و درخواست‌های خود را به صورت مکتوب به امام ارسال کنند و از راهنمایی‌های ایشان بهره‌مند شوند.

این ارتباط از طریق نامه‌نگاری به ویژه در دوران حبس امام(ع) امکان استمرار هدایت و پاسخگویی ایشان به جامعه را فراهم می‌کرد و نقش مؤثری در تقویت ایمان و انسجام اجتماعی شیعیان داشت. علاوه بر نامه‌نگاری، امام کاظم(ع) برای سامان‌دهی و گسترش ارتباط با جامعه شیعه، شبکه‌ای منظم و گسترده از وکلا ایجاد کردند. این افراد در نقاط مختلف به عنوان نماینده امام منصوب می‌شدند و وظیفه داشتند رهنمودها و دستورهای امام را به مردم منتقل کنند، مشکلات و پرسش‌های آنان را جمع‌آوری کرده و به اطلاع حضرت برسانند و در مسائل اجتماعی و دینی جامعه فعالیت کنند.

این شبکه نه تنها امکان ارتباط مستقیم میان امام و پیروان را فراهم می‌آورد، بلکه باعث شد شیعیان در شرایط دشوار سیاسی و فشارهای حکومت عباسی از هدایت و رهبری امام خود بهره‌مند باقی بمانند. گسترش سازمان وکالت و استفاده از نامه‌نگاری نشان‌دهنده تدبیر و دوراندیشی امام کاظم(ع) در مدیریت امور جامعه شیعی و حفظ پیوند میان رهبری دینی و مردم بود. این اقدامات نقش امام را به‌عنوان یک رهبر اخلاقی و اجتماعی برجسته می‌سازد و اهمیت رهبری فعال و مسئولانه در هدایت جامعه دینی را به خوبی نمایان می‌کند.

ایکنا ـ مهمترین ویژگی اخلاقی امام کاظم(ع) چه بود؟

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی امام موسی بن‌جعفر(ع) توجه عمیق به نیازمندان و حمایت از اقشار محروم جامعه بود. آن حضرت همواره تلاش می‌کردند تا در حد توان مشکلات مردم را شناسایی کرده و برای رفع آن‌ها اقدام کنند. این رویکرد تنها به کمک‌های مالی و رسیدگی به وضعیت معیشتی افراد محدود نمی‌شد، بلکه ابعاد گسترده‌تری از نیازهای انسانی و اجتماعی را دربرمی‌گرفت.

امام کاظم(ع) با درک دقیق از شرایط جامعه، رسیدگی به مشکلات اقتصادی مردم را یکی از مهمترین مسئولیت‌های اجتماعی خود می‌دانستند. ایشان با حمایت از مستمندان، یاری رساندن به خانواده‌های نیازمند و توجه به افرادی که در تنگناهای مالی قرار داشتند، نقش مؤثری در کاهش آسیب‌های اجتماعی ایفا می‌کردند. در سیره آن حضرت کرامت انسانی جایگاه ویژه‌ای داشت و کمک به محرومان به گونه‌ای انجام می‌شد که عزت و شخصیت افراد حفظ شود.

در کنار توجه به مسائل معیشتی، امام کاظم(ع) به نیازهای فکری و علمی جامعه نیز اهمیت فراوانی می‌دادند. ایشان با تبیین آموزه‌های دینی و پاسخگویی به پرسش‌های مردم زمینه رشد علمی و فرهنگی جامعه را فراهم می‌کردند. بسیاری از افراد برای رفع ابهامات دینی و کسب آگاهی بیشتر به امام(ع) مراجعه می‌کردند و از دانش گسترده ایشان بهره می‌بردند. این فعالیت‌ها نقش مهمی در گسترش معارف اسلامی و افزایش سطح آگاهی عمومی داشت. یکی دیگر از جلوه‌های برجسته سیره امام کاظم(ع) اهتمام به تقویت باورهای دینی و اعتقادی مردم بود. در دورانی که جریان‌های فکری و عقیدتی مختلف در جامعه حضور داشتند و شبهات متعددی مطرح می‌شد، امام کاظم(ع) با استدلال‌های متقن و پاسخ‌های روشنگرانه، از مبانی اعتقادی اسلام و تشیع دفاع می‌کردند. این رویکرد موجب می‌شد افراد درک عمیق‌تری از اصول دینی پیدا کنند و در برابر انحرافات فکری و عقیدتی از استحکام بیشتری برخوردار شوند.

رفتار و منش امام کاظم(ع) نشان می‌دهد که از نگاه ایشان پیشرفت جامعه تنها با رفع مشکلات اقتصادی تحقق نمی‌یابد، بلکه رشد فکری، فرهنگی و معنوی افراد نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از همین رو آن حضرت همزمان به بهبود وضعیت معیشتی مردم، ارتقای سطح دانش و تحکیم باورهای دینی آنان توجه داشتند و با این شیوه الگویی جامع از مسئولیت‌پذیری اجتماعی و اخلاقی را به نمایش گذاشتند. مجموعه این ویژگی‌ها سبب شد امام موسی بن‌جعفر(ع) به عنوان شخصیتی شناخته شوند که خدمت به مردم، حمایت از محرومان، ترویج علم و آگاهی و تقویت بنیان‌های اعتقادی جامعه را در کنار یکدیگر دنبال می‌کردند و نقش مهمی در هدایت و تعالی جامعه اسلامی عصر خود داشتند.

ایکنا ـ شیوه برخورد امام کاظم(ع) با دشمنان و بدخواهان اهل بیت(ع) چگونه بود؟

زندگی امام موسی بن‌جعفر(ع) در دوره‌ای سرشار از فشارهای سیاسی و محدودیت‌های حکومتی جریان داشت. ایشان با آگاهی کامل از خطرات موجود برخوردی متعادل و حکیمانه با دشمنان خود داشتند و تلاش می‌کردند با رفتاری همراه با مدارا و مهربانی هم امنیت شخصی خود و یارانشان را حفظ کنند و هم ادامه مسیر هدایت دینی و تبلیغی خود را تضمین کنند. این تدبیر نشان‌ دهنده درک عمیق امام(ع) از شرایط پیچیده سیاسی و ضرورت حفظ جریان رهبری دینی در برابر تهدیدهای بیرونی بود. دوران امامت امام کاظم(ع) همزمان با پیدایش و گسترش انشعابات و فرقه‌های مختلف در میان شیعیان و جامعه اسلامی بود. از جمله این گروه‌ها می‌توان به اسماعیلیه، فتحیه، واقفیه و ... اشاره کرد که هر یک با تفسیرهای متفاوتی از مسائل دینی، تلاش می‌کردند جایگاهی در میان پیروان اسلام پیدا کنند.

امام کاظم(ع) با بینش روشن و علمی خود ضمن پاسخگویی به شبهات و پرسش‌های اعتقادی تلاش داشتند انسجام فکری و معنوی جامعه شیعی را حفظ کنند و پیروان را در مسیر درست هدایت کنند. منابع تاریخی و حدیثی زندگی و منش ایشان را ستوده و ایشان را به عنوان «عبد صالح» معرفی کرده‌اند. احترام بزرگان اهل سنت به دانش و تقوای امام کاظم(ع) نیز گواه جایگاه علمی و اخلاقی برجسته ایشان است. از نظر علمی، امام موسی بن جعفر‌(ع) اهتمام ویژه‌ای به تبادل علمی و مناظره با دانشمندان و علما حتی از ادیان دیگر داشتند. گفت‌وگو و پرسش و پاسخ با علمای یهود و مسیحیت نمونه‌ای از تلاش ایشان برای گسترش آگاهی دینی و تعامل فکری با سایر مکاتب فکری و مذهبی است. این فعالیت‌ها نه تنها موجب ارتقای سطح دانش پیروان ایشان شد، بلکه زمینه حفظ و تبیین صحیح آموزه‌های اسلامی در برابر برداشت‌ها و تفسیرهای نادرست را فراهم کرد.

منابع حدیثی و تاریخی متعدد از جمله کتاب «مسند الامام الکاظم(ع)» بیش از سه هزار حدیث از ایشان را گردآوری کرده و نشان‌ دهنده فعالیت گسترده امام در حوزه تعلیم و تربیت دینی است. در مجموع، رفتار امام کاظم(ع) با دشمنان، تلاش‌های علمی و فرهنگی ایشان و مدیریت جریان‌های فکری و اعتقادی جامعه، تصویری از رهبری جامع، حکیمانه و اخلاقی ارائه می‌دهد. ایشان نه تنها به عنوان یک امام دینی بلکه به عنوان الگویی برای رفتار هوشمندانه و مسئولانه در مواجهه با چالش‌های اجتماعی و سیاسی شناخته می‌شوند و نقش ایشان در هدایت جامعه اسلامی عصر خود، در منابع معتبر تاریخی و حدیثی به‌طور گسترده مورد تأکید قرار گرفته است.

ایکنا ـ نقش امام کاظم(ع) در آگاهی و تربیت اجتماعی جامعه چگونه بود؟

در دوران امامت امام موسی بن‌جعفر(ع) شرایط سیاسی و اجتماعی جهان اسلام بسیار پیچیده بود. از یک سو، دستگاه خلافت عباسی با اعمال فشارهای شدید و محدودیت‌های امنیتی هر گونه فعالیت سازمان‌ یافته و علنی شیعی را برنمی‌تابید و بارها امام هفتم را زندانی و تحت نظر گرفت. از سوی دیگر، جامعه اسلامی با ورود فرهنگ‌ها و مکاتب فکری گوناگون (مانند معتزله، اهل حدیث و پیروان سایر ادیان) با شبهات و پرسش‌های نوینی مواجه شده بود. امام کاظم(ع) در چنین فضای خفقان‌آوری، هوشمندانه و آینده‌نگرانه طرح شبکه‌سازی علمی را در پیش گرفتند. ایشان نه به صورت مستقیم و سیاسی، بلکه از مسیر تربیت نیروهای متخصص دینی زمینه حفظ و گسترش تشیع را فراهم ساختند. محور اصلی این طرح، تشکیل حلقه‌های درسی مخفی یا نیمه‌علنی بود که در آن‌ها شاگردان ممتاز و مستعد، علاوه بر فراگیری قرآن، فقه، حدیث و کلام، روش استنباط و پاسخگویی به شبهات را نیز می‌آموختند.

پس از طی دوره‌های آموزشی فشرده، امام کاظم(ع) این شاگردان کارآزموده را نه به عنوان مبلغان عادی، بلکه به عنوان مراجع علمی و دینی مستقر به شهرها و ولایات مختلف قلمروی اسلامی از قم و ری گرفته تا بغداد، بصره، کوفه و حتی خراسان و ماوراءالنهر اعزام می‌کردند. هر یک از این افراد باید به گونه‌ای عمل کند که مردم محلی بتوانند در مسائل اعتقادی (مانند توحید، نبوت و امامت)، فقهی (مانند عبادات، معاملات و احکام شخصی) و مسائل مستحدثه اجتماعی به ایشان مراجعه کرده و پاسخ مستدل دریافت کنند. نتیجه این راهبرد امام کاظم(ع) فراتر از یک اقدام تربیتی ساده بود. این حرکت عملا زیرساخت نظام مرجعیت علمی و فقهی را در میان شیعیان پی‌ریزی کرد. در گذر زمان همان شاگردان و نسل بعدی آنان (مانند علی بن یقطین، هشام بن حکم، محمد بن ابی عمیر، یونس بن عبدالرحمن و صفوان بن یحیی) بودند که بار اصلی مقابله با فرقه‌های انحرافی، شبهات غالیان و حملات فکری مخالفان را بر دوش کشیدند و باعث شدند جامعه شیعه هرگز دچار خلأ رهبری علمی نشود.

این سیاست علمی که در نوع خود برای دوران خفقان شدید، یک ابتکار بی‌نظیر بود نشان می‌دهد که امام هفتم صرفا به حل مشکلات لحظه‌ای نمی‌اندیشید، بلکه برای دهه‌ها و حتی قرن‌های پس از خود الگویی از استمرار هدایت دینی مبتنی بر عالمان کارآزموده و غیرسیاسی طراحی کرده بود. بدین ترتیب، هم انسجام درونی شیعه حفظ می‌شد، هم از پراکندگی و آسیب‌پذیری در برابر اختلافات فرقه‌ای جلوگیری می‌شد و هم احکام و معارف اصیل اهل بیت(ع) در بستر زمان و مکان به حیات خود ادامه می‌یافت.

ایکنا ـ امام کاظم(ع) چگونه نیازمندان را شناسایی کرده و از ایشان دستگیری می‌کردند؟

امام کاظم(ع) در رسیدگی به وضعیت نیازمندان جامعه شیوه‌ای دقیق، منظم و در عین حال پنهان‌کارانه را به کار می‌گرفتند تا هم کرامت افراد حفظ شود و هم کمک‌ها به شکل مؤثر به دست مستمندان برسد. ایشان برای اجرای این هدف مهم از شبکه‌ای از وکلا و نمایندگان مورد اعتماد خود استفاده می‌کردند که در مناطق مختلف وظیفه داشتند وضعیت اقتصادی و معیشتی مردم را بررسی کنند. این وکلا با دقت و حساسیت خانواده‌های نیازمند، افراد بی‌بضاعت و کسانی را که در شرایط سخت زندگی قرار داشتند شناسایی می‌کردند و بدون اینکه آبروی آنان خدشه‌دار شود، اطلاعات لازم را به امام(ع) منتقل می‌کردند. سپس، براساس این گزارش‌ها کمک‌های مالی، مواد غذایی یا سایر نیازهای ضروری به صورت غیرمستقیم و از طریق همان نمایندگان به دست افراد می‌رسید.

نکته مهم در این روش آن بود که امام کاظم(ع) تلاش می‌کردند کمک‌رسانی به گونه‌ای انجام شود که نیازمندان احساس تحقیر یا وابستگی نکنند و در عین حال جامعه نیز از این اقدامات به طور مستقیم آگاه نشود. این شیوه علاوه بر حفظ عزت نفس افراد، مانع از سوءاستفاده احتمالی یا ایجاد توقعات نادرست در جامعه می‌شد. همچنین، این نظام وکالتی باعث می‌شد که کمک‌ها به صورت هدفمند، منظم و سریع به دست افراد برسد و هیچ گروهی از نیازمندان از قلم نیفتد. در واقع، این روش نشان‌ دهنده مدیریت حکیمانه، دوراندیشی و توجه عمیق امام کاظم(ع) به عدالت اجتماعی و حمایت از اقشار ضعیف جامعه بود؛ به گونه‌ای که هم نیازهای مادی آنان تأمین شده و هم کرامت انسانی‌شان حفظ می‌شد.