Wengi wa Mamufti wakuu na wanazuoni mashuhuri wa Russia waliozaliwa enzi za utawala wa Kisovieti (USSR) walipata elimu yao ya juu ya kidini katika Madrasa ya Miri-Arab. Zaidi ya heshima, adhama, na ukongwe wake, sababu kubwa ya mafanikio hayo ilikuwa kupata leseni rasmi ya uendeshaji kutoka kwa serikali ya wakati huo ya Kisovieti—jambo lililoifanya kuwa moja ya vituo vichache mno vilivyoidhinishwa kuhudumia masuala ya kidini ya Umma wa Kiislamu katika Muungano huo.

Jina la madrasa hii limetokana na Sayyid Abdullah Yamani, anayejulikana zaidi kama Miri-Arab (ikimaanisha Amiri au Kiongozi wa Waarabu), mwanazuoni mashuhuri asili yake ikiwa nchini Yemen.

Kupitia jitihada na uelekezi wake, ujenzi wa chuo hiki ulianza mwaka 1530 Miladia (mwaka 936 Hijria) upande wa mashariki wa Msikiti wa Kalyan. Hata hivyo, Sayyid Miri-Arab aliitikia wito wa Mwenyezi Mungu kabla ya ujenzi kukamilika. Kwa mujibu wa wasia wake, mkwewe, Sheikh Zakariya, alisimamia na kukamilisha ujenzi huo mnamo mwaka 1536 Miladia (mwaka 942 Hijria).

Madrasa hii inatambulika kipekee kwa kuba zake mbili kubwa za rangi ya samawati (turquoise/blue). Ina milango mikuu iliyoko upande wa magharibi; chini ya kuba la upande wa kulia kipo msikiti wa kuswalia, wakati chini ya lile la kushoto lipo kaburi tukufu la mwanzilishi wake. Mandhari ya ndani imepambwa kwa namna ya kuvutia mno, ikiwa na tao nne kuu zinazotenganisha vyumba vya wanafunzi (hujra), zote zikiwa zimenakshiwa kwa miundo ya kijiometria yenye maumbo ya nyota.

Maktaba ya chuo hiki inahifadhi hazina ya thamani ya nakala-mkono za kale (makhtutat) na vitabu vya mawe (lithographs), ambavyo vinatambuliwa kama sehemu muhimu ya urithi wa kifikra na kiroho wa ulimwengu wa Kiislamu.

Jengo hili la ghorofa mbili lina jumla ya vyumba 114 vya masomo na makazi—idadi inayolingana kwa hekima na idadi ya Sura za Qur’ani Tukufu. Hii ni kielelezo tosha kwamba taasisi hii si ngome tu ya usanifu-majengo (architecture), bali ni chimbuko thabiti la elimu na tarbiya ya Kiislamu.

Ushawishi na Fungamano la Kistaarabu Kati ya Iran na Miri-Arab

Muundo wa usanifu wa Miri-Arab—unaotawaliwa na rangi maridadi za samawati, nakshi changamano za vigae (kashi), na uwiano thabiti wa kijiometria—umechota moja kwa moja kutoka katika sanaa na uhandisi wa Kiirani (hasa enzi za utawala wa Timurid na Safavid). Mtindo huu ulianzia katika ardhi ya Iran na kufikia kilele cha unadhifu wake mjini Bukhara, ukisimama kama kielelezo imara cha ustawi wa Ustaarabu wa Pamoja wa Kiirani na Kiislamu (Tamaduni ya Kiirani-Kiislamu).

Uhusiano wa kina kati ya Madrasa ya Miri-Arab na Iran unaweza kuchambuliwa kupitia nguzo kuu tatu:

1.  Mapokeo ya Mwalimu na Mwanafunzi (Sanad na Tarbiya): Katika enzi za ustawi wa kiakili wa Bukhara, wanazuoni na mafaqihi wengi wa Kiirani walisafiri kwenda madrasa hii kuchota hekima kutoka kwa masheikh zake. Vilevile, wahitimu wengi wa Miri-Arab walielekea katika vituo vikuu vya elimu nchini Iran—kama vile Herat, Mashhad, na Isfahan—kwa ajili ya kubadilishana maarifa, da’wah, na kufundisha.

2.  Umoja wa Kifikra na Kitamaduni wa Eneo la Khorasan Kuu na Transoxiana: Katika enzi hizo, mipaka ya kijiografia na kisiasa kati ya Iran na Asia ya Kati haikuwepo kizuizi. Mazingira ya kiakili kuanzia Tabriz hadi Bukhara, na kutoka Herat hadi Nishapur, yalikuwa mhimili mmoja ulioungana. Lugha ya Kifarsi ilikuwa lugha kuu ya diplomasia, fasihi adhimu, na maandishi ya kitaalamu ya kidini kote eneo hilo, ikiwemo ndani ya mitaa ya Bukhara.

3.  Ushawishi wa Kifikihi na Kikanuni: Taaluma ya fiqhi na teolojia iliyofundishwa Miri-Arab ilikuwa katika mawasiliano na mijadala endelevu na vituo vikuu vya kielimu nchini Iran, hususan Chuo cha Isfahan na mabaraza ya elimu ya Khorasan. Muingiliano huo ulizaa ulinganifu wa mbinu za kiistinbathi (utoaji hukumu) na mfumo wa darsa za kidini.

Baada ya kusitishwa kwa shughuli zake kufuatia sera za kikomunisti za kuzuia dini katika zama za Umoja wa Kisovieti, milango ya madrasa hii ilifunguliwa tena rasmi mwaka 1945. Tangu wakati huo, imeendelea kulea viongozi wenye ushawishi mkubwa, wakiwemo: Sheikh Ravil Gaynutdin (Mwenyekiti wa Baraza la Mamufti wa Russia), Talgat Tadzhuddin (Sheikh-ul-Islam na Mufti Mkuu wa Russia), na Akhmad Kadyrov (Rais wa kwanza wa Jamhuri ya Chechnya).

3499021