محمد اسفندیاری، پژوهشگر تاریخ، در آخرین جلسه از سلسله نشست‌های امام حسین‌شناسی مؤسسه پرسمان، به کالبدشکافی دو از برجسته‌ترین نظریات پیرامون اهداف قیام عاشورانا پرداخت. وی در این تحلیل، ضمن نقد سندی مستندات «نظریه شهادت سیاسی»، مراحل چهارگانه حرکت امام(ع) در «نظریه تشکیل حکومت» را تبیین کرد و مرز میان قصد پیروزی و پذیرش شهادت را در نهضت حسینی مورد بررسی قرار داد.

یک استاد حوزه علمیه در نشست علمی «واکاوی خونخواهی در کلام پایه‌گذاران اربعین»، با تبیین جایگاه انتقام در سیره اهل بیت(ع)، تأکید کرد: جوهره اصلی حرکت حضرت زینب(س) تنها انتقام نبود، بلکه رسواسازی تمدن باطل و آگاه کردن بشریت از ماهیت جنایتکار دشمن است. وی در این نشست، پیوندی میان رسالت حضرت رقیه(س) و زینب(س) با مقاومت امروز در برابر تمدن غرب و جنایات در غزه و مناطق مختلف ترسیم کرد و بر ضرورت «رسواسازی» پیش از «انتقام» تأکید نمود.

واقعه عاشورا پس از سال ۶۱ هجری، نه تنها با شهادت یاران امام حسین (ع) پایان نیافت، بلکه فصل جدیدی از رویارویی حق و باطل در کوفه را رقم زد. در شرایطی که فضای این شهر تحت تدابیر نظامی شدید و جوّ سنگین حکومت اموی قرار داشت، خاندان پیامبر(ص) با بهره‌گیری از کلام و خطابه، به جایگاه فاتحان و داوران اخلاقی جامعه بدل شدند. این حرکت روشنگرانه، ضمن پرده‌برداری از پیمان‌شکنی و خیانت‌های تاریخی مردمِ کوفه، عاشورا را از یک حادثه نظامی به یک دادگاه بزرگ الهی تبدیل کرد تا مسئولیت تاریخی این فاجعه برای همیشه ثبت شود.

برخی معتقدند قیام امام حسین(ع) سناریویی غیبی بود که تنها ایشان و یارانشان مکلف به اجرای آن بودند. اما آیا این نظریه با واقعیت‌های تاریخی و روایات سازگار است؟ در این جلسه، نظریه «شهادت تکلیفی» و ریشه‌های شکل‌گیری آن را بررسی شده است.

در نشست دوم پژوهشگران درباره امام حسین(ع)، سه دیدگاه اصلی در مورد هدف از نهضت عاشورا مورد بحث قرار گرفت: از نظریه «امتناع از بیعت» و «حکومت-شهادت» گرفته تا دیدگاه شیخ طوسی مبنی بر «جهاد متعبدانه». محمد اسفندیاری در این نشست با بررسی دلایل تاریخی، به نقد نظریه دفاعی و تبیین ماهیت ایجابی قیام پرداخت.

در شرایطی که جهان اسلام با چالش‌های بنیادین روبه‌رو است، برگزاری تجمعات عظیم مردمی و پیاده‌روی اربعین، پیام‌های راهبردی متعددی در مورد پایداری ایدئولوژیک نظام اسلامی دارد. این حرکت عاشقانه، نه تنها نمادی از تعظیم شعائر الهی است، بلکه با پیوند خوردن به خاطره تشییع باشکوه رهبری شهید در نجف و کربلا، روحیه دفاع و جهاد را در برابر مستکبران تقویت می‌کند. در این راستا، بررسی ظرفیت‌های اربعین و پیوند آن با تجمعات مردمی، گشایشی برای درک جایگاه استراتژیک این پدیده در محور مقاومت است.

پژوهشگر و نویسنده «کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین(ع)»، به بیان هشت نظریه در مورد چرایی و اهداف قیام امام حسین(ع) پرداخت و گفت: شهادت برای فدیه، شهادت سیاسی، شهادت تکلیفی و تشکیل حکومت از جمله این نظریات است.

نویسنده و محقق تاریخ اسلام با بیان اینکه خیزش چشمگیر و وحدت بخش و پرشور امروز ملت های آزادی خواه در مراسم اربعین حسینی موجب وحشت و ترس قدرت‌های  استکباری همچون آمریکا و رژیم غاصب صهیونیستی شده است، گفت: اربعین حسینی، امروز به فرهنگ باشکوه و بی نظیر در میان امت اسلامی تبدیل شده است.

اربعین حسینی(ع) امروز دیگر تنها یک مراسم مذهبی یا آیینی نیست، بلکه به عنوان یک «آرمان‌شهر» متحرک، بستری برای ظهور نوعی از انسان است که با عقلانیت ابزاری و مادی‌گرایی غرب تفاوت‌های بنیادین دارد. در حالی که جوامع مدرن با بحران‌های عمیق پوچ‌گرایی، فردگرایی مطلق و فقدان معنا دست و پنجه نرم می‌کنند، اربعین الگویی جدید از زیست انسانی را ارائه می‌دهد؛ جایی که توحید، عبودیت و ایثار، جایگزین سودجویی و لذت‌طلبی شده است. اما در کنار این شکوه، پرسش‌های بنیادینی مطرح است: آیا ما توانسته‌ایم از ظرفیت‌های تمدنی اربعین به درستی استفاده کنیم؟ چگونه می‌توان از این پدیده برای تحول در علوم انسانی و شکل‌دهی به هویت «انسان مسلمان متمدن» بهره برد؟ و در مواجهه با چالش‌هایی چون سطحی‌نگری یا قوم‌گرایی، چه راهکاری برای حفظ ماهیت دینی و سیاسی این حرکت وجود دارد؟