سالهاست که پژوهشگران علوم قرآنی بر این باورند که آیات الهی، علاوه بر ترتیب نزول و ترتیب کنونی در سورهها، از شبکهای عمیق از پیوندهای مفهومی و انسجام موضوعی برخوردارند. حالا طرحی نوین با نام «قرآن مبارک» کوشیده است تا این پیوندهای معنایی را از دل نظم موجود استخراج کرده و در قالبی بصری و ساختاریافته به مخاطب عرضه کند. مهدی فیض، پژوهشگر علوم قرآنی و مسئول این طرح، در گفتوگو با ایکنا، با تبیین فلسفه شکلگیری این اثر، آن را تلاشی برای به تصویر کشیدن «نظم شگفتانگیز» درونی قرآن کریم دانست؛ نظمی که تا پیش از این کمتر در صفحهآرایی مصاحف سنتی به چشم میآمد.
فیض در تشریح شکلگیری و ساختار منحصربهفرد این مصحف اظهار کرد: معمولا بسیاری از ما عادت داریم پس از هر نماز یا در فرصتهای روزانه، چند صفحه از قرآن را ورق بزنیم. این رسم دیرینه در میان مسلمانان رواج دارد، اما گاه با چالشی روبهروست که شاید کمتر به آن توجه شده باشد؛ در صفحهبندی رایج مصاحف به خط عثمان طه، هر صفحه معمولاً به یک مضمون واحد اختصاص ندارد و خواننده در چنین فضایی، فرصت کافی برای درگیر شدن با روایت را پیدا نمیکند و تدبر در معنا با وقفه روبهرو میشود.
وی افزود: ایده اصلی پروژه «قرآن مبارک» دقیقاً از همین نقطه آغاز شد؛ اینکه هر صفحه بتواند یک موضوع مشخص و تمام شده را پوشش دهد. فرض بر این بود که اگر صفحهآرایی بر اساس مرزهای معنایی بازتعریف شود، مخاطب فرصت خواهد داشت قرآن را در مسیر معنا و مفهوم دنبال کند. اما دستیابی به این هدف، صرفاً با جدا کردن صفحات در میانه آیات ممکن نبود؛ بلکه لازم بود پیش از آن، پژوهش دقیقی روی انسجام درونی آیات انجام شود تا بتوان ادعا کرد عنوانی که در بالای صفحه درج میشود، تمامی آیان آن صفحه را به درستی پوشش میدهد.
مسئول طرح «قرآن مبارک» بیان کرد: چالش اصلی زمانی خود را نشان داد که ظاهر برخی آیات، گمان چندگانگی موضوعی را ایجاد میکرد. در آن موارد، کار اصلی به «تشخیص نخ تسبیح» میان آیات تبدیل میشد؛ یافتن رشتهای نامرئی که آنچه در نگاه نخست پراکنده به نظر میرسد، به هم پیوند میزند. این ارتباطها شاید در نگاه اول قابل تشخیص نباشند، اما با تأمل در لایههای معنایی، آشکار میشوند. عمدهترین تمرکز تیم پژوهشگر بر روی همین نقطه بود: حفظ یکپارچگی موضوعی بدون آنکه کوچکترین خللی در نظم آیات و توالی سورهها ایجاد شود.
فیض با اشاره به اینکه این پروژه در نهایت با نام «قرآن مبارک» به نتیجه رسید، ادامه داد: از نظر ساختار فیزیکی، این مصحف نسبت به نسخههای رایج با خط عثمان طه، بیست صفحه افزونتر دارد. نکته قابل توجه این است که شماره صفحات رایج عثمان طه در کنار صفحات جدید درج شده تا تطبیق و مراجعه همزمان برای مخاطبان آشنا با آن رسمالخط، بدون دشواری ممکن باشد. با این حال، صفحهبندی «قرآن مبارک» کاملاً مستقل از ساختار متداول طراحی شده و منطق خاص خود را دنبال میکند.
وی با بیان اینکه فرایند آمادهسازی و انتشار این اثر، افزون بر پژوهشهای محتوایی، زمان قابل توجهی را نیز در حوزه دریافت مجوزهای لازم به خود اختصاص داد، اظهار کرد: به گفته دستاندرکاران این طرح، طی کردن مسیر تأییدیههای شرعی و قانونی، بخشی از مسیری بود که در نهایت به انتشار این مصحف انجامید.
مسئول طرح «قرآن مبارک» تصریح کرد: برخلاف تصور رایج، بازآرایی موضوعی به معنای دستبردن در توالی سورهها یا جابهجایی آیات نیست. در این پروژه، چیدمان بصری صفحات دستخوش تحولی اساسی شده است. صفحهبندی این قرآن بر اساس «محوریت موضوع» و «سیاق آیات» بازتعریف شده؛ به این معنا که هر صفحه یا گاهی دو صفحه متوالی، به یک مضمون مشخص و مستقل اختصاص یافته است. مخاطب با گشودن این مصحف، دیگر با صفحاتی مواجه نیست که صرفاً بر اساس طول آیات یا ملاحظات فنی چاپ از یکدیگر جدا شدهاند، بلکه هر صفحه حکم یک «واحد مطالعاتی کامل» را دارد که در بالای آن، عنوان کلی موضوع درج شده تا خواننده پیش از مطالعه، با هسته اصلی محتوا آشنا شود.
یکی از مهمترین چالشها در تدبر در قرآن، قطعه قطعه شدن مفاهیم به دلیل پایان یافتن صفحات در میانه بحث است. مسئول طرح «قرآن مبارک» با اشاره به این معضل تاریخی، تأکید کرد: این شیوه جدید، دریافت یکپارچه از آیات را تسهیل میکند. او در توضیح نمونههایی از این چینش موضوعی به موارد متعددی اشاره کرد که نشاندهنده دقت نظر گروه پژوهش در یافتن مرزهای معنایی آیات است. برای نمونه، داستان آزمایش الهی بنیاسرائیل در ماجرای طالوت، روایت نذر مادر مریم (س) و ولادت آن حضرت، درخواست نزول مائده توسط حواریون حضرت عیسی (ع)، ماجرای گوسالهپرستی بنیاسرائیل در غیاب حضرت موسی (ع)، قصه ساخت کشتی توسط حضرت نوح (ع)، بیداری اصحاب کهف پس از خوابی طولانی، مناجات حضرت زکریا (ع) برای فرزنددار شدن، بشارت ولادت اسحاق (ع) به حضرت ابراهیم (ع)، پندهای حکیمانه لقمان به فرزند و نیز صحنههای هولناک گروهبندی انسانها در قیامت، هر یک در صفحاتی مجزا و با حفظ کامل ارتباط آیات، تنظیم و ساماندهی شدهاند.
فیض با ارائه آماری از وسعت این پروژه اظهار کرد: در این مصحف، بیش از ۳۰۰ موضوع قرآنی شناسایی و در قالب یک یا دو صفحه ساختاردهی شده است. هر موضوع به طور میانگین با هفت آیه (و در بازهای بین ۴ تا ۱۴ آیه) تبیین میشود. این کمیت نشان میدهد که گروه مؤلف، مرزهای موضوعات را نه چنان کوتاه گرفته که گسست ایجاد کند و نه چنان بلند که مخاطب را از تمرکز هدفمند بازدارد. به اعتقاد او، این ساختار میتواند زمینهساز مؤثری برای «حفظ موضوعی» باشد، چراکه حافظ قرآن دیگر صرفاً با توالی سورهها، بلکه با شبکهای از مفاهیم مرتبط درگیر خواهد شد و ارتباط عمیقتری با معارف الهی برقرار میکند.
وی در بخش دیگری از گفتوگو به مؤلفههای فنی و نشر این اثر اشاره کرد و گفت: ترجمه این مصحف برگرفته از اثر برگزیده سال ۱۳۹۰ بوده و به شیوه «عبارت به عبارت» تدوین شده که دقت بالایی در انتقال مفاهیم دارد. «قرآن مبارک» در حجم ۶۲۴ صفحه اصلی همراه با ۳۴ صفحه فهرست موضوعی مفصل منتشر شده است. این اثر پس از اخذ مجوزهای لازم از مراجع ذیصلاح، برای نخستین بار در سال ۱۴۰۳ وارد بازار نشر شد.
فیض در پایان با اشاره به پشت صحنه این تلاش علمی و فرهنگی اظهار کرد: طراحی و پردازش چنین ساختاری، حاصل سالها پژوهش و تحقیق در لایههای پنهان ارتباطی میان آیات قرآن کریم است. این پروژه که با همراهی جمعی از علاقهمندان به حوزه تدبر در قرآن به سرانجام رسیده، تلاش دارد تا گامی مؤثر در جهت تعمیق انس عمومی با کتاب وحی و گسترش فرهنگ تدبر و فهم قرآن بردارد. این مصحف میتواند پلی بین نظم رسمی مصاحف سنتی و نیاز امروز مخاطب به رویارویی با مفاهیم قرآنی به صورت منسجم، هدفمند و قابل تأمل باشد.