به گزارش ایکنا به نقل از گلوبال قرآن، معمولاً ترجمههای قرآن به زبان لهستانی با میراث تاتارهای لهستانی ـ لیتوانیایی مرتبط هستند، اما در سالهای اخیر تحولات جدید و قابل توجهی رخ داده است.
به عنوان مثال، در سال 2021، یک ترجمه از قرآن توسط «انجمن وحدت مسلمانان» («Stowarzyszenie jedności muzułmańskiej» که از این پس SJM نامیده میشود) منتشر شد. مترجم این اثر رافائل برگر (متولد 1963)، نویسنده و روزنامهنگار لهستانی بود که در حال حاضر رئیس و امام اصلی SJM است.
پروژه ترجمه او فردی نبود، زیرا او از برخی افراد برای کمک به اصلاح و ویرایش متن خود، از جمله دو عضو دیگر هیئت مدیره SJM نام میبرد: آرکادیسوز میرنیک (متولد ۱۹۸۱)، امام جماعت ساکن بریتانیا با تبار لهستانی و محمود طه ژوک (متولد ۱۹۳۹)، محقق و فعال لهستانی که یکی از چهرههای برجسته جنبش احیای هویت اسلامی در لهستان در دوران پساسوسیالیستی است. شایان ذکر است که محمود طه ژوک که به عنوان ویراستار اصلی «قرآن» شناخته میشود، پیش از این در سال ۱۹۹۰ ترجمه لهستانی خود را نوشته بود که کاملاً بر اساس ترجمه انگلیسی قرآن توسط شیر علی(1965) بود که در لندن منتشر شده بود.
تأمین مالی توسط شیعیان خوجه
پروژه ترجمه برگر توسط فدراسیون جهانی جوامع مسلمانان شیعه خوجه اثناعشری (KSIMC) مستقر در بریتانیا تأمین مالی شد. این سازمان یک نهاد شیعی است که عمدتاً در غرب فعالیت میکند و نماینده یک گروه «شیعه خوجه» در جامعه شیعه دوازده امامی است.
این گروه متشکل از اعضای اقلیت قومی ـ مذهبی از گجرات هند است که اجداد آنها در ابتدا در قرن پانزدهم به اسلام اسماعیلی نزاری گرویدند و سپس در قرن نوزدهم به تشیع دوازده امامی روی آوردند. در سطح کلامی، شیعیان خوجه ارتباط نزدیکی با رهبران شیعه عراقی مانند آیتالله العظمی سیستانی دارند که از طریق آن در شبکه جهانی جوامع شیعه گنجانده شدهاند.
فدراسیون جهانی KSIMC به دلیل فعالیتهای انتشاراتی خود قابل توجه است: برای مثال، در سال ۲۰۱۵ این سازمان ترجمه انگلیسی کوتاهی از تفسیر آیتالله ناصر مکارم شیرازی، مرجع تقلید ایرانی را با عنوان «پیام قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم» چاپ و توزیع کرد. با این حال، به غیر از ترجمه لهستانی قرآن برگر، هیچ ترجمه دیگری از قرآن به زبانهای اسلاوی (یا به طور کلی، اروپای مرکزی و شرقی) هنوز توسط فدراسیون جهانی KSIMC منتشر نشده است، بنابراین مشخص نیست که این جامعه تا چه حد به ترویج ترجمههای جدید قرآن علاقهمند است.
این ترجمه با دو ویژگی اصلی از سایر ترجمههای لهستانی قرآن متمایز میشود: اول، این واقعیت که نویسنده و همه کسانی که در این پروژه به او کمک کردهاند، از تازهمسلمانان هستند و دوم، این واقعیت که همه آنها به تشیع پایبند هستند.
در حالی که اکثر مسلمانان لهستان متعلق به جامعه تاتارهای لهستانی ـ لیتوانیایی هستند یا از خاورمیانه یا ترکیه مهاجرت کردهاند، جامعه شیعه خوجه نوعی حضور اقلیتی را در برابر اکثریت سنی نشان میدهد که شجاعت کافی برای ارائه قرائتی متفاوت از قرآن را دارد. بنابراین، این اثر شیعی با افزودن به ترجمههای موجود نوشته شده توسط غیرمسلمانان (مانند ترجمه جی. بیلاوسکی، منتشر شده در سال ۱۹۸۶) یا ترجمههای سنی (مانند ترجمه منتشر شده در سال ۲۰۱۸ توسط ام. چاچوروسکی)، افقهای تفسیری جدیدی را برای خوانندگان خود میگشاید.
استفاده از زبان ساده و روزمره
در مورد متن ترجمه میتوان گفت مطالب مقدماتی که توسط مترجم و همکارانش نوشته شده، کاملاً آموزنده است. آنها پس از بحث در مورد اهمیت قرآن برای مسلمانان، تاریخچه کوتاهی از ترجمه قرآن به لهستانی ارائه میدهند و مزایا و معایب ترجمههای دیگر را ذکر میکنند.
به نظر میرسد هدف نهایی، ارائه ترجمهای بوده است که به زبان لهستانی مدرن روان و بدون هیچ گونه استفاده از زبان کهنه خوانده شود، برای همه نوع خواننده قابل خواندن باشد و پاورقیهای کوتاه و توضیحی زیادی ارائه دهد.
این هدف عموماً با موفقیت محقق شده است، اگرچه برخی از موارد میتواند توسط خواننده با دقت مورد سؤال قرار گیرد. به عنوان مثال، تفسیر آیه آغازین سوره بقره که در مورد «حروف مقطعه»(الف، لام، میم) که مقدمه سوره هستند بحث میکند این توضیح را ارائه میدهد: «بسیاری از سورههای قرآن با نزول این سه حرف عربی آغاز میشوند. تفاسیر زیادی از معانی آنها وجود دارد، اما همه آنها صرفاً حدس و گمان هستند».
منبعی جامع برای تفسیر شیعی قرآن
این نوع تفسیر میتواند برای کسانی که قبلاً هرگز چیزی در مورد قرآن نخواندهاند، کمی گیجکننده باشد. بهطور کلی، این ترجمه تقریباً بهطور کامل مبتنی بر منابع شیعی مانند مجموعه حدیث دوازده امامی «الکافی» اثر کلینی (متوفی ۹۴۱)، «نهجالبلاغه» شریف رضی (متوفی ۱۰۱۵)، تفسیر عیاشی (متوفی ۹۳۲) و منابع دیگر هستند. بسیاری از آیات با یادداشتهایی همراه شدهاند که خوانش کاملاً شیعی ارائه میدهند، مانند اشاره به خطبه غدیر پیامبر که در آن علی بن ابیطالب را به عنوان رهبر جامعه مسلمانان تعیین کرد.
با این حال، متن اصلی ترجمه، کمتر نشانهای از رویکرد شیعی داراست (به جز قرائتی شیعی از آیه ۶ سوره مائده). این ممکن است حداقل تا حدی به این دلیل باشد که این اثر کاملاً مبتنی بر تفاسیر دیگر، از جمله ترجمههای روسی، آلمانی، چکی و انگلیسی است که تقریباً همه آنها قرائتهای سنی هستند (به استثنای «قرآن واضح» طلال عیتانی، که توسط نویسنده به عنوان «اثری نه سنی و نه شیعی» اعلام شده است).
برگر میگوید که او همچنین از اصل عربی استفاده کرده است، اگرچه کاملاً مشخص نیست که کجا از متن اصلی و کجا از متون دیگر تفسیری استفاده کرده است. استفاده برگر از ترجمههای مختلف دیگر میتواند برخی از ناپیوستگیهایی را که در ترجمههای او از برخی آیات مهم الهیاتی، حتی از دیدگاه جریان اصلی شیعه وجود دارد، توضیح دهد: برای مثال، در آیه ۱ سوره ۶۷، عبارت «بیده الملک» («فرمانروايى به دست اوست») به صورت استعاری به «کسی که تمام قدرت را دارد» ترجمه شده است، در حالی که آیه ۵ سوره طه (الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى) «خداى رحمان كه بر عرش استيلا يافته است» معادل «کسی که بر عرش والا قرار گرفت» را برای «استواء علی العرش» ارائه میدهد.
اگرچه این ترجمه از قرآن در سال ۲۰۲۱ منتشر شده است، اما پیش از این به صورت آنلاین در یک وبسایت نسبتاً کاربرپسند(e-koran.pl) منتشر شده است و برخی از سورهها به صورت فایلهای صوتی در دسترس هستند.
در مجموع، این ترجمه از چندین جهت با نیازهای خوانندگان معاصر مطابقت دارد: در این اثر از زبان مدرن استفاده شده، پاورقیهای کوتاه و خوانای زیادی دارد و میتواند توجه نوکیشانی را که با هیچ یک از گروههای قومی سنتی اسلامی که لهستان را خانه خود میدانند (مانند تاتارها، مهاجران خاورمیانه و غیره) مرتبط نیستند، جلب کند. به نظر میرسد این ترجمه یکی از جامعترین منابع برای تفسیر شیعی قرآن است که نه تنها در لهستان، بلکه در کل اروپای مرکزی و شرقی تولید شده است.