به گزارش ایکنا، سرویس اندیشه و معارف ایکنا در هفته نخست خردادماه میزبان رویدادها، نشستها و گفتگوهای بود که حول محور مناسبتهای آیینی و مباحث علمی و پژوهشی شکل گرفت. مهمترین رویدادهای این هفته عبارتاند از شهادت امام محمدباقر(ع)، روز عرفه و عید قربان و آغاز پرونده غدیر و نیز پوشش آیینها و اخبار حوزه نشر و تازههای کتاب بود. مشروح آن را در ادامه میخوانیم:
در بخش اخبار دانشگاهی، شاهد صدرنشینی ایران در بهرهوری علمی در میان ۲۰ کشور برتر جهان بودیم. آغاز فرآیند پذیرش دانشجو در دانشگاه امام صادق(ع) تا انتشار فراخوانهای علمی و مهارتی نظیر جشنواره «نوآرایی ایران تمدنی» و سومین رویداد ملی «المپیک بازیهای فکری دانشجویان ایران»، در کنار طرح ملی حفظ قرآن کریم ویژه دانشگاهیان، بخشی از رویدادهای علمی، فرهنگی و مهارتی در فضای دانشگاهی کشور بود.
چالشها و فرصتهای رشته علوم قرآن به روایت متخصصان این حوزه
نشست هماندیشی استادان علوم قرآن و حدیث که چهارشنبه، سیام اردیبهشتماه در سالن شهدای جهاد علمی وزارت علوم برگزار شد، میزبان پنل تخصصی «پژوهش» بود که در آن اساتید به تبیین رویکردهای نوین در این حوزه پرداختند. این نشست فضای همافزایی علمی برای بررسی چالشها و فرصتهای پیشروی مطالعات دینی بود که با هدف ارتقای کیفیت پژوهشهای قرآنی و حدیثی در سطح دانشگاههای کشور برپا شد.
محتوای مقالات ارائه شده در این پنل حول دو محور اصلی، یعنی بهرهگیری از فناوریهای نوظهور و آسیبشناسی فرآیندهای پژوهشی متمرکز بود. اساتیدی همچون الهه هادیان رسانی، زینب حاجیمحمدی و مرتضی سلماننژاد با نگاهی به کاربست هوش مصنوعی، بر لزوم تحول در روشهای پژوهشی و بازطراحی آموزش دینی تأکید ورزیدند، در حالی که پژوهشگرانی مانند فاطمه حاجیاکبری و میثم کهنترابی با تمرکز بر انتقال تجربیات بینالمللی و تقویت مهارت مسئلهیابی، به دنبال رفع خلاءهای ساختاری در فرآیند تولید علم در این حوزه بودند.
گزارش کامل را در این دو شماره بخوانید:
از فرسایش آموزشی تا بازآفرینی فهم دینی؛ باز طراحی آموزش قرآن و حدیث در عصر هوش مصنوعی
گذار پژوهشگران علوم قرآنی از رویکردهای سنتی به روشهای میانرشتهای و دیجیتال
ضرورت عبور از «حافظهمحوری» به «پژوهشمداری» در رشته علوم قرآن و حدیث
پایان دوران نصیحت؛ نقشه راه تعامل با نسل زد در عصر دیجیتال
حمید رحیمیان، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در نشستی علمی که به صورت مجازی برگزار شده بود در تحلیل تحول نسلها از «خاموش» تا «بتا» (که با هوش مصنوعی گره خورده است)، نسل زد را به عنوان نخستین شهروندان تمامدیجیتال معرفی میکند که به دلیل زیست مداوم در فضای مجازی و فشارهای ناشی از آن، دارای ویژگیهایی نظیر اضطراب بالا، بازه توجه کوتاه اما سرعت پردازش اطلاعات خیرهکننده هستند. این نسل که به واقعگرایی، تمایل به خلاقیت فردی و اهمیت به سلامت روان شناخته میشود، بهشدت از شعارزدگی گریزان است و هرگونه تلاش برای تحمیل الگوهای مدیریتی و تربیتیِ نسلهای گذشته، تنها به اصطکاک منجر میشود؛ چرا که دغدغه اصلی آنها یافتن معنای کاربردی در کار و تحصیل است.برای برقراری ارتباط مؤثر با این نسل، رحیمیان مدیریت جزءنگر و نصیحتمحور را ناکارآمد دانسته و بر جایگزینی آن با اعتماد، خودمختاری و بازخوردهای صادقانه و کوتاهمدت تأکید میکند. مدیران، معلمان و والدین باید بهجای کنترل رفتاری، به شفافسازی مسیر رشد و کاربرد واقعی آموختهها بپردازند؛ چرا که نسل زد برای هویتیابی، به الگوی عملی نیاز دارد نه کلام. در نهایت، موفقیت در تعامل با این نسل در گرو پذیرش انعطافپذیری، توجه جدی به سلامت روان و یادگیری «زبان» خاص آنهاست تا بتوان با انتقال مفاهیم به صورت کوتاه و عمیق، آنها را در مسیر تصمیمگیری آگاهانه یاری کرد.
«تشیع عقلانی»؛ کلیدواژه عبور ایران از انقطاع تاریخی در مواجهه با غرب
نشست تخصصی «بعثت و غرور ملت ایران» 3 خرداد در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد و جمعی از اساتید و صاحبنظران به بیان دیدگاههای خود پرداختند. اساتید حاضر در این نشست، از جمله سیدضیاء هاشمی و یحیی بوذرینژاد، بر این باور بودند که ایران به پشتوانه «تشیع عقلانی» و میراث فکری غنی، مسیری منحصربهفرد را در مواجهه با غرب پیموده است. در این تحلیل، تنوع قومی و فرهنگی نه یک تهدید، بلکه مزیتی استراتژیک معرفی شد که در بزنگاههای تاریخی، عامل وحدتبخشی در برابر هجمههای خارجی بوده و نشان داده است که هنگام تهدید امنیت ملی، تفاوتهای دیدگاهی در درون خانواده ایران به نفع همبستگی فراگیر رنگ میبازد.در بخش دیگری از این نشست، رویکردهای جامعهشناختی به آینده ایران مورد واکاوی قرار گرفت؛ جایی که اساتیدی نظیر روحالله نصرتی و هادی ساجدی، بر اهمیت «خودتنظیمگری جامعه» و لزوم پرهیز از دخالتهای تقلیلگرایانه در تنوع فرهنگی تأکید کردند. نظریه «ایده بعثت» به عنوان الگویی جایگزین برای گذار از فردگرایی افراطی و منفعتمحور غربی مطرح شد؛ مفهومی که نشان میدهد مردم ایران در شرایط بحرانی، براساس تکلیفی درونی و جوششی اجتماعی عمل میکنند، نه صرفاً تحت تأثیر سیاستهای رسمی. در نهایت، اساتید تأکید داشتند که جوامع در دل بحرانها فرصت مییابند تا با تولید مفاهیم و آرمانهای نو، ضمن تقویت تابآوری ملی، مسیر خود را برای انسجام پایدار و عبور از فرسودگیهای اخلاقی و ساختاری هموار سازند.
گزارش کامل این نشست را اینجا بخوانید.
در بخش اخبار و رویدادهایی اندیشه به اهمیت روز عرفه، سرزمین مقدس عرفات و جایگاه آن در حج در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین محمدامین پورامینی، استاد حوزه علمیه پرداخته شد، همچنین در گفتوگو با کارشناسان و غدیرپژوهان، ابعاد مختلف واقعه غدیر بررسی شد. در این زمینه سلسله گزارشهای با عنوان امیر دانایی که به حکمتهای نهج البلاغه اشاره دارد نیز از تولیدات مناسبتی این ایام بود. انتشار یادداشتی از سیدجواد میری درباره جنگ در آینه علوم انسانی، برگزاری نشست «سه ضلع گفتمان اصلی در یهود»، فراخوان حمایت از طرحهای پژوهشی با موضوع جنگ و نیز الهیات مقاومت در اندیشه رهبری بخشی از رویدادهای این هفته بود.
سلسله درسگفتار امیر دانایی
سرویس اندیشه ایکنا در آستانه عیدِ خجسته غدیر، مروری دارد بر حکمتهای نهجالبلاغه با رجوع به کتاب «کرانِ بیکران» از سیده زینب شیرازی. این اثر که با شرحی کاربردی و مختصر میکوشد نه تنها ذهن، بلکه جانِ مخاطب را در معرض نسیم کلام مولا علی(ع) قرار دهد؛ در این حکمت آرزو محل عبرت ماست. این هفته با سه شماره همراه شما بودیم.
درسِ «بیمهری آشنایان» در مدرسه نهجالبلاغه
چگونه با «کمشکری»، نعمتهایمان را از دست میدهیم
فریب چشم دوختن به شکوفههای فانی دنیا
مبانی الهیاتی مقاومت در اندیشه قائد شهید
نشست علمی «مبانی الهیاتی مقاومت در اندیشه قائد شهید» هفتم خردادماه به همت پژوهشگاه قرآن و حدیث برگزار شد که در آن حجتالاسلام والمسلمین عباس پسندیده، عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث، با تحلیل اندیشههای رهبر شهید (آیتالله خامنهای)، به تبیین جایگاه مقاومت در تمدن اسلامی و تشریح نظریه قرآنی توازن قدرت و مؤلفههای پیروزی در جنگهای نامتقارن پرداخت.
حجتالاسلام والمسلمین رضا برنجکار نیز ضمن تبیین جهانبینی توحیدی به عنوان زیربنای اندیشه رهبر شهید، مقاومت را نه تنها یک ضرورت در برابر استکبار و ظلم، بلکه راهبردی خدامحور دانست که در آن پیروزی از آنِ مؤمنانِ صابر است. وی با اشاره به آیات قرآن و سیره ائمه، تصریح کرد که در این تفکر، مقاومت ابزاری برای تعالی اخلاقی، صیقل یافتن ملتها و ترجیح رضایت الهی بر منافع دنیوی است و تکیه بر عزتِ الهی، انسانِ موحد را در برابر هرگونه زورگویی طاغوت و استکبار مصون میدارد.
حجتالاسلام والمسلمین هادی صادقی نیز ضمن تبیین الهیات مقاومت، آن را راهبردی مبتنی بر ایمان، توکل، صبر و بصیرت معرفی کرد که پیروزی در آن را وعده قطعی الهی دانست. وی با تأکید بر اینکه مقاومت در این اندیشه، «جنگ ارادهها» و پاسخی مشروع به ظلم است، بر اهمیت «ملیتمداری اسلامبنیان» و لزوم حفظ ایران به عنوان محور مرکزی مقاومت تأکید ورزید. صادقی همچنین تصریح کرد که در این منظومه فکری، اصل بر صلح و مسالمت است مگر آنکه دشمن جنگ را تحمیل کند، که در آن صورت مقاومت آگاهانه و مقابله به مثل، وظیفهای دینی و راهبردی محسوب میشود.
توصیف جلالت شأن علی(ع) در اشعار شاعران مسیحی و ماتریالیست
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمد طباطبایی یزدی، کارشناس و پژوهشگر نهجالبلاغه در ادامه سلسله جلسات پیرامون نهجالبلاغه به ارائه توضیحاتی درباره برخی از شاعران غیر مسلمان و غیر شیعه که در وصف حضرت علی(ع) و دین اسلام شعر سرودهاند، پرداخت و با اشاره به توصیف جلالت شأن علی(ع) در اشعار شاعران مسیحی و ماتریالیست، گفت: سیدحسین مرعشی که استاد دانشگاه شیراز است، تتبعی در این زمینه کرده است و از ۱۹ شاعر مسیحی نام برده است که در شأن پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) شعر دارد. حتی برخی از افراد در وصف حضرت علی(ع) شعر گفتهاند که مسیحی هم نیستند و ماتریالیست محسوب میشوند مانند شبلی شمیل که مسیحی بوده و قائل به خدا هم نیست.
خصوصیتهای قوم یهود در قرآن
علیرضا میرزایی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید محلاتی، 3 خردادماه در نشست علمی «ستیزهجویی با حق، نژادپرستی و ثروتاندوزی؛ سه ضلع اصلی گفتمان یهودیت در قرآن» با تأکید بر اینکه هیچ قومی به اندازه یهود در قرآن مورد نقد و مذمت قرار نگرفته است، ویژگیهای این قوم را در آموزههای قرآنی شامل انحطاطگرایی، نژادپرستی، بیوفایی، مقاومت در برابر تربیت نبوی، ثروتاندوزی، ظاهرگرایی، بهانهجویی و روحیه برتریطلبی دانست. وی با اشاره به بیش از ۶۰ مورد مذمت در حق این قوم و بیش از ۲۰۰ اشاره قرآنی به سرگذشت بنیاسرائیل برای عبرتآموزی، استدلال کرد که این خصائل منفی، تاریخی مستمر داشته و زمینهساز شکلگیری جریاناتی چون صهیونیسم و همچنین ظهور برخی فلاسفه الحادی مدرن شده است که از این تبار برخاستهاند و این ویژگیها همچنان در رفتارهای جریانهای سیاسی و فکری وابسته به این تفکر نمود دارد.
«میراث فراموشی؛ از سقیفه تا غیبت»
سرویس اندیشه ایکنا در آستانه عید غدیر خم در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین امین رضایی، استاد حوزه علمیه، سلسله درسگفتار «میراثِ فراموشی؛ از سقیفه تا غیبت» را ارائه کرده است که در سه بخش به بازخوانی مسیر تاریخی و معرفتی ولایت میپردازد: بخش نخست با توضیح «تقیه مداراتی» و چگونگی ابلاغ رسمی ولایت در غدیر، بر این نکته تأکید میکند که پس از غدیر ـ به تعبیر حضرت زهرا(س) ـ عذرها جای خود را به مسئولیت داد و راه تردید بسته شد؛ بخش دوم مفهوم «نسیان» را از منظر قرآن و سنت بررسی میکند و با تفکیک فراموشی قهری از فراموشی عمدی، نقش حضرت زهرا(س) را در مقابله با «فراموشی سیستماتیک» پس از رحلت پیامبر(ص) برجسته میسازد؛ و بخش سوم با واکاوی حذف «حیّ علی خیر العمل» از اذان و ریشههای استکبار در برابر ولایت، پیوند عهد غدیر با مسئولیت امروز در قبال حضرت ولیعصر(عج) را یادآور میشود تا مخاطب در معرض عتاب تاریخیِ صدیقه طاهره(س) قرار نگیرد: «أَنَسِیتُمْ غَدِیرَ خُمّ؟»
قسمت اول: غدیر؛ استثنای بزرگ الهی در سنت «تقیه»
قسمت دوم: فراموشی غدیر؛ نسیانی مصلحتی که جرم محسوب میشود
قسمت سوم: چگونه عهد غدیر را از حافظه تاریخی حذف کردند
در این باره بیشتر بخوانید: غدیر؛ تجلی «سنت استخلاف» الهی و هویتی بدون تاریخ انقضا در منظومه وحی
عرفات؛ سرزمین ساندیدن حضرت حجت (عج) و نبرد نهایی با شیطان
ایکنا به مناسبت روز عرفه گفتوگویی داشت با حجتالاسلام والمسلمین محمدامین پورامینی درباره اهمیت روز عرفه و سرزمین عرفات. او توضیح داد که عرفات یکی از ارکان اصلی و غیرقابل جایگزین حج است و وقوف در آن، بههمراه وقوف در مشعر، شرط صحت حج به شمار میآید. او با اشاره به معنای «عرفات» به عنوان سرزمین شناخت و معرفت، این مکان را محل آمادگی معنوی حاجیان برای بازگشت به مسیر بندگی میداند و توضیح میدهد که زائران پس از خروج از حرم و حضور در عرفات، با دعا، تضرع و کسب نیروی روحی، برای ادامه مناسک آماده میشوند.در بخش دیگری از گفتوگو، وی با نقل تعبیری از آیتالله رفیعی قزوینی، عرفات را جایگاه «ساندیدن» حضرت ولیعصر(عج) از حاجیان معرفی میکند و میگوید بر اساس روایات، امام زمان(عج) هر سال در موسم حج حضور دارند. همچنین توضیح میدهد که حرکت حاجیان از عرفات به مشعر و سپس منا، فقط یک جابهجایی مکانی نیست، بلکه نمادی از آمادگی برای نبرد با شیطان است؛ به این معنا که حاجی پس از تقویت معنوی در عرفات و جمعآوری سنگریزه در مشعر، با ترکیب سلاح معنوی و مادی به سوی منا میرود تا در قالب رمی جمرات، مبارزه با شیطان را به نمایش بگذارد.
در بخش اخبار حوزه با فرا رسیدن سالروز شهادت امام محمد باقر(ع)، یادداشتی تحلیلی از حجتالاسلام والمسلمین علی نصیری، استاد درس خارج حوزه علمیه، منتشر شد. همچنین در بخش آموزش، اعلام شد که نتایج آزمون ورودی مقاطع سطح سه و چهار جامعهالزهرا(س)، روز سیزدهم خردادماه ۱۴۰۵ از طریق سامانه پذیرش این مرکز منتشر خواهد شد.
چرا فقیهان دنیاگرا از نظر امام باقر(ع) فقیه نیستند
به مناسبت شهادت امام محمد باقر(ع)، حجتالاسلام والمسلمین علی نصیری، استاد درس خارج حوزه، در یادداشتی به تبیین ویژگیهای «فقیه حقیقی» از نگاه آن حضرت پرداخت و تأکید کرد که فقیه کامل از نظر امام باقر(ع) باید هم از نظر باوری و هم از نظر رفتاری واجد شرایط لازم باشد. به گفته وی، در بُعد باوری، فقیه باید به سنت نبوی بهعنوان دومین منبع دینشناسی پس از قرآن پایبند باشد و در بُعد رفتاری نیز اهل زهد در دنیا و راغب به آخرت باشد. بر این اساس، کسی که در شناخت دین به جای قرآن و سنت به قیاس، استحسان و عقل ظنی تکیه کند، یا در عمل دنیاگرا و بیتوجه به آخرت باشد، فقیه حقیقی شمرده نمیشود. نویسنده با استناد به روایات امام باقر(ع) توضیح میدهد که آن حضرت، فقیهان عامه را به دلیل بیتوجهی به سنت و نیز دنیاگرایی، از دایره فقاهت حقیقی خارج میداند؛ زیرا آنان هم در شاخصه باوری و هم در شاخصه رفتاری فاقد نصاب لازماند. این یادداشت همچنین بر جایگاه سنت نبوی بهعنوان معیاری برای تشخیص روایات صحیح از ناصحیح تأکید میکند و یادآور میشود که عدم ذکر قرآن در کنار سنت در این روایت، از آن روست که التزام ظاهری به قرآن در میان فقیهان عامه وجود داشته، اما در عمل نسبت به سنت نبوی زمینه بدعت و عدول پدید آمده است.
در بخش کتاب و مجلات این هفته رونمایی از دو کتاب صوتی «گزارش کربلا» و «ابراهیم علیهالسلام، پدر برتر» برگزار و به معرفی کتابی در باب فضایل امیرالمؤمنین(ع) و روز عرفه پرداخته شد.
«برگ نور»؛ پرتوی از فضایل امیرالمؤمنین(ع) در کلام احمد بن حنبل
مجموعه «در سایهسارِ کتبِ علوی» به معرفی برخی از آثار میپردازد که در مقام، فضایل و معارف علوی نوشته شده است. در این شماره، کتاب «برگ نور» که گزیدهای از فضایل امیرالمؤمنین(ع) به روایت احمد بن حنبل است معرفی میشود. این کتاب با ترجمه و تدوین عبدالحسین طالعی از سوی انتشارات نباء منتشر شده و دریچهای به سوی شناخت جایگاه درخشان امام علی(ع) میگشاید. کتاب «فضایل علی بن ابی طالب(ع)» نوشته احمد بن حنبل (۱۶۴ تا ۲۴۱ قمری)، یکی از مهمترین این آثار است که ۳۶۹ حدیث را در خود جای داده است. چنانکه ابن حنبل در کتاب دیگر خود یعنی «مسند» نیز دهها حدیث در باب آن امام نقل کرده است.
نگاهی به کتاب «خداشناسی در دعای عرفه حضرت امام حسین(ع)»
کتاب «خداشناسی در دعای عرفه حضرت امام حسین(ع)» نوشته سیدمسعود عمرانی و منتشرشده از سوی انتشارات آستان قدس رضوی، با نگاهی فلسفی و عرفانی به تبیین مباحث خداشناسی بر پایه دعای عرفه میپردازد؛ این اثر ضمن بررسی حقیقت دعا، سند و کتابشناسی دعای عرفه، بهترین روش شناخت خدا، جلوههای توحید در مراتب ذاتی، صفاتی، فاعلی و عملی، اسماء و صفات الهی و نیز موضوعاتی چون قضا و قدر، اختیار و نظام احسن خلقت، بر پیوند عمیق دعای عرفه با آموزههای قرآنی تأکید دارد. در بخشی از کتاب، با استناد به فرازهایی از دعای عرفه، خداوند نزدیکترین اجابتکننده دعا، برطرفکننده گرفتاریها، بالا برنده درجات انسان و پناه بندگان معرفی شده و دعا نیز بهعنوان اظهار نیاز بنده محتاج در برابر خدای بینیاز تعریف میشود؛ مفهومی که با آیه «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» و دیگر آیات قرآنی همچون آیه ۱۸۶ سوره بقره پشتوانهای روشن یافته است.