میراثِ فراموشی؛ از سقیفه تا غیبت / 2
فراموشی غدیر؛ نسیانی مصلحتی که جرم محسوب میشود + فیلم
همه ما بارها در زندگی روزمره، طعم تلخ فراموشی را چشیدهایم و همواره به لطف «حدیث رفع»، خود را بابت این خطای انسانی معذور دانستهایم. اما سؤالی تکاندهنده در اینجا مطرح است: آیا این معذور بودن همیشگی و در برابر تمامی حقایق صادق است؟ در تلاطم حوادث صدر اسلام، چگونه واقعهای به عظمت «غدیر» تنها در فاصلهای کوتاه به محاق رفت؟ آیا نسیانِ مردم پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، تنها یک عارضه انسانی و طبیعی بود یا راهبردی طراحیشده و سیستماتیک برای تغییر مسیر تاریخ؟
سرویس اندیشه ایکنا به مناسبت عید سعید غدیرخم به گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین امین رضایی، استاد حوزه علمیه نشسته است که بخش نخست این گفتوگو، با عنوان «استثنای بزرگ الهی در سنت تقیه» تقدیم شد که در آن پیامبر اکرم(ص) مأمور شد برخلاف رویههای معمول، ولایت را علنی کرده و راه هرگونه عذر و بهانه را بر تاریخ ببندند. در قسمت دوم این گفتوگو به واکاوی مفهوم «نسیان» (فراموشی) از منظر قرآن و سنت میپردازدیم. در این بخش، ضمن بررسی مرز میان «فراموشیهای قهری» که مشمول رحمت و رفع تکلیف الهی هستند و «فراموشیهای عمدی» که برخاسته از بیاعتنایی به آیات الهی است، به نقش محوری حضرت زهرا(س) در مقابله با جریان «نسیانِ سیستماتیک» پس از رحلت پیامبر(ص) اشاره شده است. این بحث، پاسخی است به این پرسش کلیدی که چرا در برابر برخی فراموشیها، عقوبتی سخت و ابدی در انتظار است. در ادامه مشروح بخش دوم را با هم میخوانیم و میبینیم.
بعد از اینکه رسول الله(ص) جریان وصایت و خلافت علی(ع) را در غدیر تثبت کردند و از مردم بیعت گرفتند، تمام تلاشها بر این شد مردم این جریان را فراموش کنند. یکی از ویژگیهای بارز وجودی انسان، «نسیان» یا همان فراموشی است؛ تا جایی که برخی معتقدند وجه تسمیه «انسان»، همین پیوند او با نسیان و فراموشکاری است. در بسیاری از موارد، این فراموشی امری قهری و خارج از اراده است، به همین سبب خدای متعال از سر رحمت، حکم و بازخواست خود را در این موارد از دوش انسان برداشته است.
این حقیقت در آموزههای قرآنی نیز به زیبایی متجلی است؛ آنجا که در مقام دعا به درگاه الهی عرضه میداریم: «رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا» (پروردگارا، اگر ما چیزی را فراموش کردیم یا به خطا رفتیم، ما را مؤاخذه مکن). این دعای قرآنی نشان میدهد که اصلِ بازخواست برای فراموشیهای ناخواسته، به لطف پروردگار برداشته شده و خداوند در مواردی که انسان حقیقتاً دچار نسیان میشود، بر او سخت نمیگیرد.
در احکام اسلامی، قاعدهای مشهور به «حدیث رفع» از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که براساس آن، برخی امور از جمله «نسیان» (فراموشی) از امت برداشته شده و تکلیف و بازخواست بر آن مترتب نیست. اما باید دانست که این معذور بودن در فراموشی، همیشگی و مطلق نیست. اگرچه خداوند در امور جزئی و تکالیف فردی، بنده فراموشکار را مواخذه نمیکند، اما در قرآن کریم با آیاتی مواجه میشویم که لحنی متفاوت دارند. برای نمونه، خداوند در پاسخ به کسانی که در قیامت نابینا محشور میشوند و میپرسند چرا ما نابینا هستیم، میفرماید: «ذٰلِكَ بما أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا ۖ وَكَذٰلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَىٰ»؛ همانگونه که آیات ما برای تو آمد و تو آنها را به فراموشی سپردی، امروز نیز خودت به فراموشی سپرده میشوی.
در اینجا این پرسش مطرح میشود: اگر نسیان باعث رفع تکلیف است، چرا در برابر فراموش کردنِ آیات الهی چنین مواخذه سنگینی وجود دارد؟ پاسخ در تفاوت نوع فراموشی است. محققان تذکر میدهند که برخی فراموشیها، برخاسته از بیاعتنایی، سهلانگاری عمدی و نادیده گرفتنِ آگاهانه حقایق است. در جریانهای بزرگی مانند ولایت و وصایت، فراموشی پذیرفته نیست؛ زیرا اینها حقایقی هستند که پیامبر اکرم(ص) با تمام وجود و با بهکارگیری استثناییترین روشها (مانند واقعه غدیر) سعی در تثبیت آنها در حافظه تاریخی امت داشتند. بنابراین، خدای متعال اگرچه در خطاهای کوچک از نسیان درمیگذرد، اما در برابر کتمان یا فراموشیِ عمدیِ پیمانهای بنیادین(مانند جریان ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام) عذر کسی را نمیپذیرد. در واقع، این نوع فراموشی، نه یک عارضه انسانی، بلکه نوعی «پشت کردن به حقیقت» است که عقوبت الهی را به دنبال دارد. بدین ترتیب، وقتی تمام راهها برای یادآوری و اتمام حجت گشوده شده باشد، ادعای فراموشی دیگر وجهی نخواهد داشت.
امام صادق(علیهالسلام) در تفسیر آیه «مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي...»، مقصود از «آیات الهی» را ائمه معصومین(ع) و در رأس آنها امیرالمؤمنین(ع) معرفی کردهاند. بر این اساس، مؤاخذه فرد در قیامت به این دلیل است که آیات و نشانههای الهی (یعنی ولایت و امامت) به او رسید، اما او از اطاعت ایشان سر باز زد و آنها را ترک کرد؛ لذا در آن روز، او نیز مورد بیتوجهی و نسیان الهی قرار میگیرد.
این نشان میدهد که فراموشیِ امور بنیادین، هرگز مشمول قاعده «رفع تکلیف» نمیشود. یکی از مهمترین حقایقی که در تاریخ اسلام به عمد مورد غفلت و فراموشی قرار گرفت، «جریان غدیر» بود. جریان معارض و مخالف از همان ابتدا تمام توان خود را به کار بست و از هر حیلهای بهره برد تا غدیر را از حافظه جمعی مردم پاک کند. در مقابل این جریانِ نسیان، حضرت صدیقه کبری(سلاماللهعلیها) بهعنوان نخستین مدافع ولایت ایستادند. ایشان در حالی که همراه با امیرالمؤمنین(ع) به درِ خانه مهاجرین و انصار میرفتند، با پرسشی توبیخی و اعتراضی، آنها را مورد خطاب قرار داده و میفرمودند: «أَنَسِیتُمْ غَدِیرَ خُمٍّ؟» (آیا غدیر خم را فراموش کردید؟).
احتجاج حضرت زهرا(س) به خوبی تبیین میکند که غدیر مانند نماز عصر نیست که بتوان با عذرِ نسیان از کنار آن گذشت و گفت: «ربنا لا تؤاخذنا...». غفلت از ولایت، پیامدهای سنگینی دارد. حضرت در خطبه فدکیه نیز با تندی انصار را خطاب قرار داده و فرمودند: «یا مَعْشَرَ الْفِتْیَةِ وَ عَضُدَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَةَ الْإِسْلامِ، ما هذِهِ الْغَمیزَةُ فی حَقّی وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلامَتی؟» (ای جوانمردان و ای بازوان ملت و حافظان اسلام! این سستی و چشمپوشی در حق من و این خوابآلودگی و غفلت در برابر ستمی که بر من میرود، چیست؟). از دیدگاه حضرت زهرا(س)، این غفلت، چشمپوشی و خود را به فراموشی زدن در برابر پیمان ولایت، در نزد پروردگار جرمی بسیار بزرگ و نابخشودنی است؛ چرا که این نسیان، نه از سرِ محدودیت حافظه، بلکه ناشی از بیخیالی و پشت کردن به حقیقتی است که پیامبر(ص) تمام مسیرها را برای ماندگاری آن هموار کرده بودند.
خداوند متعال حجت را بر تمام بندگانش تمام کرده است؛ انبیاء الهی آمدند و پس از آنها پیامبر اکرم(ص) آن همه تلاش و مجاهدت کردند تا جریان ولایت امیرالمؤمنین(ع) را تثبیت کنند. با وجود این همه تأکید و اتمام حجت، اینکه امتی بخواهد به این سادگی جریان غدیر را به دست فراموشی بسپارد، هرگز بدون پاسخ نخواهد ماند. بدون شک، کسانی که غدیر را فراموش کردند، هم در این دنیا گرفتار شدند و گرفتار میمانند (چرا که برکت و هدایت واقعی را از دست دادند) و هم در روز قیامت، خداوند متعال آنها را بابت این فراموشیِ مصلحتی و آگاهانه، مورد مؤاخذه و بازخواست سخت قرار خواهد داد. این نسیانی نیست که خدا از آن بگذرد، بلکه جرمی است که گریبانگیر انسان در هر دو سرا میشود.
