به گزارش ایکنا، هفته نخست اردیبهشت در حالی سپری شد که فضای کشور در نوعی سکوت و تأمل پس از رویدادهای اخیر قرار داشت. هرچند برخی دانشگاهها و مراکز پژوهشی فعالیت حضوری گستردهای نداشتند، اما جریان فکر و اندیشه متوقف نشد و با تلاش اندیشمندان و اساتید دانشگاه همچنان ادامه یافت.
در این میان، مسئولان علمی کشور نیز برای جبران بخشی از آسیبها و تداوم فعالیتهای علمی در میدان بودند؛ از پیگیری ترمیم دانشگاهها و خوابگاههای آسیبدیده تا اعلام بستههای حمایتی برای شرکتهای دانشبنیان. همزمان خبرهایی از وضعیت علمی کشور نیز منتشر شد؛ از جمله اینکه رئیس فرهنگستان علوم با استناد به گزارشهای علمسنجی مرکز کانادا، شتاب علمی ایران را چندین برابر میانگین جهانی دانست.
در حوزه فعالیتهای علمی و قرآنی نیز رویدادهایی جریان داشت؛ از جمله آغاز بیستویکمین جشنواره قرآن و عترت دانشگاه جامع علمیکاربردی و نیز شروع پذیرش طلبه در مدرسه علمیه آیتالله ایروانی(ره).
در کنار این تحولات، عالمان دینی و پژوهشگران علوم انسانی نیز با تحلیلها و روایتهای علمی و دینی به تبیین رخدادها پرداختند. سرویس اندیشه ایکنا در این ایام با پوشش نشستهای علمی، گفتوگو با دانشگاهیان و حوزویان و انتشار یادداشتهای تحلیلی همراه مخاطبان بود؛ از جمله انتشار مجموعه «نبرد با صهیونیسم در قرآن» به قلم محمد پارسائیان، یادداشتها و تحلیلهای سیدجواد میری با عنوان «جنگ رمضان در آینه علوم انسانی» و نیز سلسله مباحث «جنگ رمضان به روایت سورهها» با بیان هانی چیتچیان.
در ادامه، مروری داریم بر مهمترین اخبار و مطالب سرویس اندیشه در هفته نخست اردیبهشتماه.
واکاوی تبارشناختی رویکرد جریانهای مذهبی جهان اسلام در نبرد رمضان
حجتالاسلام فرمانیان در نشستی علمی در دانشگاه ادیان و مذاهب، به بررسی نقش باورهای مذهبی در مواضع کشورهای عربی نسبت به «نبرد رمضان» پرداخت. او توضیح داد که نفوذ گسترده سلفیگری و وهابیت در میان علمای کشورهای خلیجفارس باعث شده دهها شبکه ماهوارهای با حمایت مالی این کشورها به تبلیغ تقابل با شیعه بپردازند و حتی شیعه را تهدیدی بزرگتر از دشمنان خارجی معرفی کنند. فرمانیان تأکید کرد این القائات رسانهای در برخی جوامع اسلامی موجب سکوت یا حتی همسویی با قدرتهای غربی شده است. تشریح کرد. فرمانیان همچنین توضیح داد که تجربه تاریخی استعمار در برخی کشورها نقش مهمی در نوع موضعگیری آنها داشته است؛ کشورهایی مانند لیبی و الجزایر که تجربه استعمار سختتری داشتهاند، حمایت قویتری از ایران نشان دادند. او در ادامه به تفاوت موضع گروههای مختلف در عراق و لبنان اشاره کرد و گفت که برخی جریانهای سیاسی مانند کردها یا سنیهای لبنان موضع حمایتی روشنی اتخاذ نکردند. فرمانیان در پایان تأکید کرد که ساختار سیاسی بیشتر کشورهای عربی خلیجفارس میراث طرحریزی انگلیس و آمریکا است و همین موضوع رویکرد آنها در نبرد رمضان را شکل داده است.
تلاش مسئولین برای بازگشت دانشجویان به خوابگاههای آسیب دیده پس از خسارت حملات
سعید حبیبا معاون وزیر علوم و رئیس سازمان امور دانشجویان در حاشیه بازدید از خوابگاهها و بخشهای آسیبدیده دانشگاه شهید بهشتی که بر اثر حملات صهیونیستی آمریکایی دچار خسارات شدهاند، گزارشی از وضعیت موجود ارائه داد. این بازدید با حضور محمودرضا آقامیری ریاست دانشگاه شهید بهشتی، معاونان و برخی مدیران سازمان امور دانشجویان صورت گرفت و خسارات وارده به شش واحد از خوابگاههای دانشجویی، که عمدتاً محل سکونت حدود دو هزار دانشجوی دختر بوده، مورد بررسی قرار گرفت. براساس این گزارش، خوابگاهها از دسترس خارج شده و نیازمند تعمیر و بازسازی فوری هستند. همچنین سالنهای ورزشی دانشگاه و برخی ساختمانهای آموزشی و پژوهشی نیز دچار آسیب جدی شدهاند؛ به طوری که یک پژوهشکده و آزمایشگاههای داخل به طور کامل (صد در صد) آسیب دیدهاند.
بایستههای قرآنی «مقاومت اسلامی» در منظومه فکری رهبر شهید
سیدعلیاحمد رضایی در یادداشتی اختصاصی برای ایکنا در مورد بایسته مفهوم مقاومت اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید نوشت. او در این متن تلاش میکند نشان دهد که مقاومت از منظر ایشان صرفاً یک راهبرد نظامی یا سیاسی نیست، بلکه ریشه در ایمان، آموزههای وحیانی و سیره معصومان(ع) دارد. او با استناد به آیات قرآن، چارچوبی فکری ارائه میدهد که در آن مقاومت بهعنوان یک مکتب دینی و تمدنی معرفی میشود؛ مکتبی که توانسته الهامبخش جریانهای مختلف در جهان اسلام باشد. رضایی در این یادداشت، مهمترین بایستههای این الگو را شامل توکل به خدا، صبر و استقامت جمعی، بصیرت، شجاعت، عدالتخواهی و وحدت امت اسلامی دانست و تأکید کرد تحقق این اصول موجب پایداری، مشروعیت مردمی و الهی و تقویت جبهه مقاومت میشود. به باور او، این منظومه فکری مقاومت را از یک تقابل صرف فراتر برده و آن را به جنبشی دینی–سیاسی با هدف تحقق عدالت و غلبه حق بر باطل تبدیل میکند.
متن کامل یادداشت را اینجا بخوانید
استمرار آموزش سنتی با نیازهای امروز سازگار نیست
ابوالفضل واحدی، معاون آموزشی وزارت علوم، در جلسه هماهنگی کارگروههای تخصصی برنامهریزی آموزش عالی اعلام کرد که با توجه به شرایط جدید و ضرورت بازنگری در الگوهای آموزش عالی پس از جنگ، کشور نیازمند اصلاح جدی در سیاستها و فعالیتهای این حوزه است. او تأکید کرد که آموزش عالی باید متناسب با تحولات جهانی و نیازهای کشور بازطراحی شود. او با اشاره به روندهای جدید جهانی مانند توسعه هوش مصنوعی، شخصیسازی آموزش، یادگیری به جای آموزش، موبایللرنینگ، گیمیفیکیشن، آموزش تلفیقی و استفاده از واقعیت افزوده و مجازی گفت آموزش عالی باید به سمت هوشمندتر شدن، مهارتمحور بودن، مأموریتگرایی و پاسخگویی بیشتر حرکت کند تا سرمایهگذاریهای انجامشده در این بخش در خدمت نیازهای واقعی کشور قرار گیرد.واحدی همچنین از تدوین برنامههای تحولی در وزارت علوم خبر داد؛ از جمله توسعه آموزش هوشمند، بهروزرسانی برنامههای درسی متناسب با نیاز جامعه، تقویت مهارت و اشتغالپذیری دانشجویان، ارتقای مهارتهای نرم و توسعه رشتههای علوم و فناوریهای راهبردی.
امانتِ سنگینِ «انسان بودن»؛ در ستایش ایستادن در میانه میدان
حکمتالله ملاصالحی در یادداشت اختصاصی برای ایکنا از مسئولیت انسان بودن نوشت و در آن از رویکرد مسئولانه و اندیشمندانه بیژن عبدالکریمی هم قدردانی کرده است. او تأکید کرد عالم بودن، معلم بودن، عارف بودن یا فیلسوف بودن کافی نیست؛ مهم این است که انسان در برابر سرنوشت جامعه و کشورش بیتفاوت نباشد. نویسنده میگوید میتوان در گوشهای نشست و فقط درس داد یا نظارهگر بود، اما ارزشمندتر این است که فرد با تکیه بر دانش، اخلاق و ایمانش «در میانه میدان» بایستد و در برابر بحرانها و تهدیدها مسئولانه عمل کند. او با اشاره به شرایطی که کشور با تهدید و حمله روبهروست، بیطرفی و سکوت را قابل توجیه نمیداند و معتقد است بزرگترین امانت، «انسان بودن» و پذیرش مسئولیتهای آن است. در پایان هم از موضعگیری و رویکرد فکری بیژن عبدالکریمی تمجید میکند و آن را نمونهای از همین حضور مسئولانه یک متفکر در عرصه اجتماعی میداند.
متن کامل یادداشت را اینجا بخوانید
جنگ رمضان به روایت سورهها؛ «وجه خدا» تنها حقیقت ماندگار میدان است
سلسله سخنان «جنگ رمضان به روایت سورهها» با بیان هانی چیتچیان؛ پژوهشگر قرآنی به تطبیق ماجراهای تاریخی براساس آیات قرآن کریم با جنگ رمضان میپردازد. در بخش هفتم را با هم میخوانیم که در تحلیل ابعاد الهی «جنگ رمضان»، با استناد به آیات سوره مبارکه قصص، شهادت و سختیهای جبهه حق را بخشی از مسیر وراثت زمین برای مستضعفان توصیف کرد و با تأکید بر اینکه در تقابل موسی(ع) و فرعون، سرانجام ورق به سود جبهه توحید برگشت. او بیان کرد طبق وعده تخلفناپذیر قرآن، هر چیزی جز «وجه خدا» فانی است و پایداری جبهه حق در نبرد امروز، ریشه در بقای همین حقیقت الهی دارد.
دیگر شماره را اینجا بخوانید:
چرا دشمن با وجود تجربه حوادث گذشته، همچنان دچار خطای محاسباتی است؟
سلسله یادداشتهای تحلیل قرآنیِ جنگ اخیر به قلم محمد پارسائیان عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی با عنوان تحلیل نبرد صهیونیسم در قرآن کریم به شماره 22 رسید. سرگذشت جوامع را بهعنوان منبعی برای عبرت و هدایت پیش چشم گذاشته تا امت اسلامی در مواجهه با بحرانها با نظر به آن، موقف و تکلیف خود را بدانند. در این شماره به خطای دشمن و تجربه جنگ بدر و فهم حقیقت این موضوع از دریچه توحید اشاره میشود.
مقامات آمریکایی به خطای محاسباتی خود در برآورد میزان پاسخ ایران، توانایی مسدودسازی تنگه هرمز و انسجام مردمی اذعان کردند، اما سؤال اینجاست که چرا با وجود جامعه اطلاعاتی قوی و تجربه حوادث گذشته، دشمن دچار چنین خطای محاسباتی شد؟
رهبر معظم انقلاب در جریان قضایای سال ۱۴۰۱، فرمودند: «نقشه دشمن نقشه جامعی بود، اما محاسبه دشمن محاسبه غلطی بود». این خطای محاسباتی را میتوان علت عدم توفیق دشمن در جنگ ۱۲ روزه، اغتشاشات دیماه و نبرد تحمیلی اخیر دانست.
شهید لاریجانی؛ نماد «حکیم حاکم» و معمار پیوند عقلانیت، میدان و دیپلماسی
حجتالاسلام والمسلمین مسعود آذربایجانی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، شامگاه ۳۱ فروردینماه در نشست علمی «شهید لاریجانی؛ شخصیت چند بعدی» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی و به مناسبت اربعین شهادت ایشان برگزار شد به بررسی شخصیت چندبعدی شهید لاریجانی پرداخت. وی او را مصداقی از مجاهدان حقیقی معرفی میکند که براساس آموزههای قرآن، با ایمان، هجرت و جهاد به جایگاهی والا نزد خداوند دست یافتهاند.
وی همچنین شهید لاریجانی را بهعنوان فردی خودشکوفا، متعادل و دارای پیوند عمیق میان دیانت و سیاست معرفی میکند که در مسئولیتهای مختلف سیاسی و مدیریتی، تقوا و مشورت با نخبگان را محور قرار میداد. از ویژگیهای برجسته او توانایی پیوند دادن «میدان و دیپلماسی»، تبدیل قدرت میدانی به دستاوردهای سیاسی، و ترکیب حکمت فلسفی با سیاستورزی بود. سخنران او را نمونهای از «فیلسوف-سیاستمدار» و نماد عقلانیت، اعتدال، سعهصدر و اخلاق در عرصه حکمرانی دانست که میراث فکری و مدیریتیاش میتواند راهنمای آینده کشور باشد.
شکست عقلانیت ابزاری ترامپ در برابر منطق «انا لله» در فرهنگ ایرانی
سیدجواد میری در ایام جنگ با سلسله یادداشتهای با عنوان «جنگ رمضان در آینه علوم انسانی» در کنار ما بود. او در هر شماره از ساحتی به مسئله جنگ نگاه کرد و نوشت. اینک در این شماره به موضوع میل به زندگی و جنگ رمضان میپردازیم که در ادامه میخوانیم.
یقیناً جنگ رمضان بهعنوان نقطه عطفی در تاریخ ایران ثبت خواهد شد و اهل نظر در باب آن در آینده بحثهای مهمی را از جنبههای گوناگون مطرح خواهند کرد و اگر اغراق نباشد در تاریخ تحولات جهان جنگ رمضان بهعنوان یک رخداد کلیدی در افول «دیکتاتوری سیارهای آمریکا» و ظهور «جهان آشوبناک چندقطبی» ثبت خواهد شد. اما آنچه از منظر جامعهشناسی جامعه ایران حائز اهمیت است نفسِ جنگ نیست بل «میل به زندگی» است که در این جنگ پدیدار گشته است. به عبارت دیگر، ما در این جنگ با دیکتاتوری سیارهای آمریکا روبرو شده بودیم که تمام تلاشش بر این بود که «سیاستِ مرگ» (Necropolitics) را بر جامعه ایرانی دیکته کند و با اتکاء به تکنولوژیهای مرگبار جنگی آمریکا چنان جانهای بیگناه را پودر میکرد که حتی نشانهای از ابدان آنها باقی نمیماند. اما به محض توقف جنگ، جامعه چنان در جوش و خروش زندگی روزمره غلطید که آدمی متعجب میشود که منطق این تحولات چیست؟
متن کامل یادداشت را اینجا بخوانید
عیسی(ع) و مریم(س) آیت جهانی هستند
آیتالله العظمی جوادی آملی در پیامی خطاب به پاپ لئون چهاردهم، ضمن ابراز تأسف از اهانت رئیسجمهور آمریکا به رهبر عالی کاتولیکهای جهان، بر ضرورت حفظ حرمت رهبران دینی تأکید کرد. ایشان با استناد به آیات قرآن کریم در تکریم حضرت مسیح(ع) و مریم عذرا(س)، رفتارهای دولتمردان آمریکا را ناشی از فقدان اندیشه صائب و انگیزه صالح دانست و ضمن گرامیداشت یاد شهدای مظلوم ایران، خواستار واکنش قاطع جامعه مسیحیت و نخبگان فرهنگی جهان در برابر این قبیل منکرات و جنایات شد.
از تبدیل سرزمینهای اسلامی به میدان جنگهای پی در پی جلوگیری شود
آیتالله علیرضا اعرافی، مدیر حوزههای علمیه، در نامهای خطاب به علما و مصلحان جهان اسلام تأکید کرد که در شرایط پیچیده و پرآشوب کنونی، نقش عالمان دینی در هدایت جامعه اسلامی و جلوگیری از تشدید بحرانها بسیار تعیینکننده است. او با اشاره به تاریخ اسلام یادآور شد که در دورههای دشوار، عالمان دین توانستهاند با بصیرت و مسئولیتپذیری مسیر امت اسلامی را از بحران به سوی رشد و آرامش هدایت کنند. به گفته وی، آموزههای اسلامی بر صلح، امنیت، حفظ کرامت انسان و پایبندی به عهد و گفتوگو تأکید دارد و همبستگی عالمان مذاهب مختلف میتواند زمینهساز توسعه و تعامل سالم میان ملتهای اسلامی باشد؛ در حالی که اختلافات فرقهای و نگاههای محدود مذهبی زمینه بروز منازعات و فتنهها را فراهم میکند.
در ادامه این نامه به تلاش برخی جریانها برای سیاستزده کردن روابط عالمان و ایجاد شکاف میان آنان اشاره شده و تأکید شده است که یکی از راهبردهای دشمنان جهان اسلام، دامن زدن به حساسیتهای فرقهای و تضعیف روح همگرایی امت اسلامی است. اعرافی همچنین با اشاره به انقلاب اسلامی ایران آن را رخدادی فراتر از مرزهای قومی و مذهبی دانسته که به دنبال پیوند میان دین، استقلال و پیشرفت بوده است. وی تصریح کرد جمهوری اسلامی ایران در بیش از چهار دهه گذشته آغازگر هیچ جنگی نبوده و همواره تلاش کرده اختلافات را از طریق گفتوگو و راهکارهای دیپلماتیک حل کند؛ هرچند جنگها و فشارهایی بر آن تحمیل شده و در سالهای بعد نیز تلاشهایی برای تخریب چهره ایران در جهان اسلام و شکلگیری همکاریهایی با قدرتهای خارجی در منطقه صورت گرفته است.
نظر نهایی در اعلان جنگ و صلح برعهده ولی فقیه است
حجتالاسلام والمسلمین محمد متقیان تبریزی؛ استاد حوزه علمیه، ۳۰ فروردینماه در نشست علمی «متولی آتش بس و صلح در جنگ با دشمن» که از سوی گروه فقه سياسی مرکز فقهی ائمه اطهار با همکاری حوزه علمیه امام حسن بن علی المجتبی(ع) واحد خواهران تهران برگزار شد، تأکید کرد: در کتب فقهی بابی به نام مداهنه یا آتشبس داریم که البته با مسامحه با عنوان صلح نیز یاد میشود. همچنین در کتب فقهی درباره متولی این مسئله بحث شده است از جمله در مورد جهاد ابتدایی نظر مشهور در فقه شیعه این است که کسی که متولی جهاد ابتدایی است، امام معصوم(ع) است. یعنی وقتی غیبت کبری و امام غایب است، جهاد ابتدایی هم وجود ندارد لذا فقها به دوره غیبت عصر هدنه و آتشبس دائمی با کفار گفته میشود و برخی به آن عصر تقیه گویند.
وی افزود: اگر کسی حتی از اساس نظریه ولایت فقیه را قبول نکند و قائل به نظریه حسبه باشد باز در این صورت هم قدر متیقن، متصدی برقراری آتشبس فقیه است. همچنین قانون اساسی اعلان جنگ و صلح را بر دوش ولی فقیه قرار داده است. آیتالله خویی معتقد است که ولی فقیه میتواند جهاد ابتدایی را شروع کند لذا هدنه و صلح هم برعهده اوست.
چرایی گسست در شبکه علمای جهان اسلام
حجتالاسلام والمسلمین احمد رهدار؛ عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، شامگاه دوم اردیبهشت در نشست علمی «گزارش تحلیلی از دیدگاههای علمای کشورهای عربی نسبت به جنگ رمضان» با اشاره به موضعگیری علمای اهل سنت و شیعه در قبال جنگ رمضان گفت: برای تبیین این موضوع، تعدادی از آقایان علما را با معیار شهرت انتخاب کردم و البته لازم است بگویم اساسا تعداد محدودی از علمای سنی در این زمینه ابزار نظر کردند.او با نقد جدی بر «فقه توجیهگر» در بدنه نخبگانی اهل سنت، معتقد است؛ سقف تفکر فقهای معاصر در سطح امنیت ملی بسته شده و از درک تمدنی مقاومت بازمانده است. وی با اشاره به خلأ «دیپلماسی شرعی» در نبرد رمضان، بر ضرورت بازنگری در رویههای سنتی تقریب تأکید کرد.
سنت ابتلاء؛ از غربالگری اجتماعی تا شکوفایی استعدادهای توحیدی
سنت آزمایش و ابتلاء از سنن مشهور و قطعی الهی است؛ انسان به وسیله تکالیف سخت و دشوار آزمایش میشود تا خوبان از بدان جدا شوند؛ این سنت از سنن الهی است که در طول تاریخ عمر بشر برای همه رخ میدهد تا افراد خالص از ناخالص جدا شوند و بهشتیان صف خود را از دیگران بازشناسند و جدا کنند. خبرنگار ایکنا با هدف بررسی بیشتر این موضوع در آیات قرآن کریم با صدیقه شاکری حسینآبادی؛ معاون پژوهش جامعه الزهرا(س)، گفتوگو کرده است. وی با تأکید بر اینکه آزمونهای الهی نه برای کسب علم توسط پروردگار، بلکه برای پرورش صفات عالیه انسانی و جداسازی صادقین از کاذبین طراحی شدهاند، مفهوم «تمحیص» را کلیدیترین عنصر برای درک تحولات اجتماعی و سیاسی امروز دانست. شاکری در این مصاحبه با نقد نگاه لذتگرا به زندگی، راهکارهایی همچون «فرهنگ استرجاع»، «بصیرت توحیدی» و «اضطرار در دعا» را بهعنوان ابزارهای قرآنی برای مدیریت استرس و رسیدن به ثبات قدم در مواجهه با بلایا و ناملایمات تبیین کرد.
سندی از جنایت علیه فرهنگ و انسانیت در «روایت یک جنایت» خواندنی شد
کتابچه ۳۶ صفحهای «روایت یک جنایت» با عنوان فرعی «جنگ علیه فرهنگ و انسانیت» با هدف ثبت مستند جنایتهای فرهنگی و هنری روزهای جنگ رمضان منتشر شد. این کتابچه تلاش شده تا حملات پراکنده اما تکاندهندهای که در میان انبوه اخبار جنگ ممکن است فراموش شوند، در قالب یک روایت منسجم گردآوری شود.ین اثر سفر به نقاط مختلف ایران است که مورد هدف بمب و موشک قرار گرفته؛ خواننده این روایت، سفر خود را از نخستین ساعات حمله به تهران آغاز میکند و سپس در اولین روایت به میناب و دبستان شجره طیبه میرسد؛ مدرسهای که تنها سه ساعت پس از آغاز جنگ هدف حمله قرار گرفت و ۱۵۶ کودک دبستانی در آن به شهادت رسیدند. در ادامه این روایت، مخاطب به بیمارستان گاندی، کتابفروشی در تبریز، چند چاپخانه در تهران، دفتر یک انتشارات در شهرری، خانه شهدای اهل قلم، چند کتابخانه در تهران و زنجان، یک آموزشگاه موسیقی، گالری، دفتر یک شبکه تلویزیونی، مسجد، کنیسه، سالن تئاتر و سینما سفر میکند؛ مکانهایی که هیچیک در چارچوب تعریفشده اهداف نظامی جای نمیگرفتند؛ اما مورد هدف واقع و تبدیل به تلی از آوار شدند.