آیههای قرآن اینجا فقط خوانده نمیشوند؛ در پیچوخم قلم، میان رنگها و بُرشهای ظریف چوب جان میگیرند. بخش هنری سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت، روایتی متفاوت از پیوند قرآن و هنر است؛ جایی که هر هنرمند میکوشد یک مفهوم واحد را با زبان و نگاه خود به اثری ماندگار تبدیل کند.
به گزارش خبرنگار اعزامی ایکنا به شاهرود، در فضای نمازخانه خوابگاه کوی گلستان دانشگاه علوم پزشکی شاهرود، جایی که نوسازی و بخشی از تجهیزات آن از محل صرفهجوییهای سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت تأمین شده، آیات قرآن این بار از مسیر صدا عبور نکردهاند؛ از میان قلم و مرکب، چوب و رنگ گذشتهاند و بر بوم نشستهاند. دانشجویان، کارکنان و اساتید دانشگاههای علوم پزشکی کشور، هر کدام با زبان هنر، کوشیدهاند بخشی از معنا را به تصویر بکشند و داوران نیز میان ظرافت، اصالت، خلاقیت و کیفیت اجرا، به دنبال ردپای همان معنا در اثر هنری میگردند.
در بخش هنری سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت، قرآن نه در قالب یک متن خاموش، بلکه در هیئت اثر هنری پیش روی مخاطب قرار گرفته است؛ از خوشنویسی و تذهیب تا معرق و دیگر رشتههایی که هر کدام راهی برای پیوند میان زیبایی و پیام قرآن گشودهاند. برخی از این آثار حتی از نظر ارزش مادی نیز کمنظیر هستند؛ به گفته مسئولان جشنواره در میان آثار تولید شده در بخش هنری اثری ساختهشده با طلای ۲۴ عیار به ارزش حدود یک میلیارد تومان حضور دارد، البته غیر از این ارزش برخی دیگر از آثار به ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان هم میرسد.
اما این ارقام، قرار نیست معیار اصلی ارزش آثار باشند، معیار همان چیزهایی است که در آییننامه ذکر شده و شرکتکنندگان بارها آن را مرور کردهاند. جواد باقریبیلندی، رئیس مرکز قرآن و عترت وزارت بهداشت تأکید میکند: «مالکیت آثار همچنان در اختیار هنرمندان است و پس از پایان جشنواره به صاحبانشان بازگردانده میشوند. آنچه برای جشنواره باقی میماند، نمونه و مستنداتی از این آثار است که برای حفظ سابقه و ثبت روند برگزاری جشنواره در آرشیو نگهداری خواهد شد.
رئیس مرکز قرآن و عترت وزارت بهداشت، اهمیت بخش هنری را فقط به نمایش چند اثر زیبا محدود نمیداند، بلکه اهمیت آن در این است که برخی از همین آثار میتواند برای کسانی که شاید از مسیر تلاوت، حفظ یا فعالیتهای تخصصی قرآنی وارد این عرصه نشدهاند، نخستین دریچه ارتباط با قرآن باشد. باقریبیلندی در این زمینه میگوید: «ممکن است فردی از جامعه عمومی دانشگاه، فعالیت تخصصی و مستمری در حوزه قرآن نداشته باشد، اما استعداد هنری خود را در قالب یک اثر با موضوع قرآنی و معنوی ارائه کند. همین میتواند نقطه آغاز ارتباط و ماندگاری او در فعالیتهای قرآنی باشد.»
یکی از همین مسیرها به معرق ختم شده است؛ رشتهای که در آن، آیه باید از میان قطعات چوب و بُرشهای دقیق سر برآورد. احسان ادیب، دانشجوی رشته پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اردبیل، امسال در این رشته شرکت کرده و البته حضورش در جشنواره تازه نیست. او از دوره بیستوششم در این رقابتها حضور داشته و در دورههای مختلف، رتبه نخست و دوم و دو رتبه چهارم در رشته تذهیب را به دست آورده است.
ادیب، که سالهاست همزمان با تحصیل در رشته پزشکی در فضای هنر قرآنی فعالیت میکند، میگوید: «راه رسیدن مخاطب به قرآن برای همه یکسان نیست. همه افراد الزاماً از مسیر تلاوت یا حفظ با قرآن ارتباط برقرار نمیکنند. یکی میتواند با تلاوت، دیگری با حفظ و فردی دیگر با هنر، مفاهیم قرآن را به جامعه معرفی کند.»
با این حال، همین پیوند میان هنر و قرآن، دشواری خاص خود را دارد؛ زیرا هنرمند باید میان میراث هنری گذشته و زبان مخاطب امروز پُل بزند. احسان ادیب میافزاید: «بسیاری از قالبهای هنر قرآنی ریشه در سبکهای سنتی دارند و مسئله این است که چگونه میتوان بدون از دست دادن اصالت، طرح و زبانی خلق کرد که برای نسل امروز نیز جذاب باشد.»
از نگاه این متسابق، نقطه آغاز خلق اثر، خودِ «مفهوم قرآنی» است. وقتی یک آیه یا مفهوم در اختیار هنرمند قرار میگیرد، همه از یک نقطه آغاز میکنند، اما پایان مسیر برای همه یکسان نیست. ادیب میگوید: «همه با یک مفهوم واحد روبهرو هستند، اما هر هنرمند میتواند همان مفهوم را با نگاه و سبک خود به اثری متفاوت تبدیل کند.»
اگر معرق، آیه را از میان چوب بیرون میکشد، در خوشنویسی، این حروف و کلمات هستند که باید در کنار یکدیگر بنشینند تا هم زیبا باشند و هم معنا را از دست ندهند. سیدنجف مسعودی، از کارکنان سازمان بیمه سلامت، در بخش کارکنان جشنواره قرآنی وزارت بهداشت حضور یافته است. هنرمندی با بیش از ۳۰ سال سابقه فعالیت در خوشنویسی که پیش از این نیز سابقه کسب رتبه نخست جشنواره را داشته است، وی تعادل را مهمترین مسئله در خلق اثر قرآنی میداند و میگوید: «هنرمند باید آیه را به شکلی زیباتر از حالت معمول ارائه کند تا اثرگذاری بصری بیشتری داشته باشد، اما این زیبایی نباید باعث شود معنا و خوانایی آیه از بین برود.»
مسعودی در اثر خود حتی ترجمه آیه را نیز در نظر گرفته است؛ تصمیمی که از دغدغهاش برای نزدیک کردن زیبایی بصری به فهم مخاطب حکایت دارد. در این زمینه میگوید: «در خوشنویسی گاهی برای رسیدن به یک ترکیببندی زیبا، حروف و کلمات روی هم قرار میگیرند و فرم متفاوتی پیدا میکنند. من تلاش کردم ترجمه آیه را هم زیر تابلو بیاورم تا مخاطب در کنار زیبایی اثر، بتواند مفهوم آن را بهراحتی درک کند.»
برای این شرکتکننده در جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت این ارتباط فقط میان اثر و مخاطب شکل نمیگیرد؛ هنرمند پیش از آنکه اثرش را به دیگران عرضه کند، خود با آیه زندگی میکند. مسعودی میگوید: «وقتی هنرمند برای خلق یک اثر، آیهای را انتخاب میکند، درباره آن فکر میکند، ترکیببندی میسازد و ساعتها روی آن کار میکند، پیش از هر مخاطبی خودش با آن آیه مأنوس میشود.»
براساس گزارش ایکنا، در بخش هنری اینکه یک اثر تا چه اندازه توانسته مأنوس شدن را به زبان هنر منتقل کند، در نهایت به میز داوری میرسد. در این مرحله، دیگر صرفاً زیبایی یک تابلو یا ظرافت یک بُرش چوب کافی نیست. مهران ذوالقدر، هنرمند باسابقه حوزه معرق و از داوران بخش هنری جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت، در مورد مراحل داوری بخش هنری میگوید: «داوری آثار در سه مرحله انجام شده است؛ ابتدا به صورت مجازی و بر اساس تصاویر آثار، سپس به شکل حضوری و در مرحله پایانی با مشاهده نزدیک آثار و گفتوگو با صاحبان آنها درباره چگونگی شکلگیری اثر.»
در نگاه ذوالقدر، ارزیابی هنر قرآنی زمانی کامل است که فرم از مضمون جدا نشود. او میگوید: «ظرافت اجرا، نوآوری، سبک انتخابشده، مراحل ساخت و حتی طراحی و ساخت قاب، همگی در داوری اثر تأثیر دارند. همین جزئیات گاهی مرز میان یک اثر خوب و یک اثر کامل را مشخص میکند. یکی از چالشها برای شرکتکنندگان محدودیت زمانی است، در بعضی آثار، دقت مناسب در برش چوب و اجرای آیات وجود داشته، اما کمبود زمان فرصت پرداخت کامل بخشهایی مانند رنگآمیزی یا ساخت قاب را از هنرمند گرفته است.»
در خوشنویسی نیز داوری تنها سنجش مهارت دست نیست. علیرضا امینمقدم، داور رشته خوشنویسی بخش هنری با حدود ۴۰ سال سابقه فعالیت و از شاگردان استادانی همچون غلامحسین امیرخانی، نقطه آغاز داوری را انصاف میداند؛ اینکه تلاش هر هنرمند دیده شود و هیچ اثری قربانی قضاوت شتابزده نشود. وی میگوید: «هدف ما این است که تلاش شرکتکنندگان را درست ارزیابی کنیم و حقی از هیچ هنرمندی ضایع نشود.»
امینمقدم هنر را یکی از راههای مؤثر انتقال مفاهیم قرآن به جامعه میداند؛ راهی که در آن زیبایی میتواند به خدمت معنا درآید. «وقتی آیات در قالب اثری زیبا و فاخر عرضه میشوند، امکان اثرگذاری بیشتری بر مخاطب پیدا میکنند و حتی خود هنرمند نیز در فرایند خلق اثر، از نظر روحی و معنوی با آیه درگیر میشود؛ بنابراین آنچه در پایان روی کاغذ، چوب یا بوم مینشیند، تنها حاصل مهارت فنی نیست، بلکه میتواند بازتابی از تأثیر همان آیه بر جان هنرمند نیز باشد.»
در این میان، نسل تازهای از هنرمندان نیز در حال پیدا کردن مسیر خود هستند. امینمقدم معتقد است دسترسی آسانتر هنرجویان امروز به آثار استادان، بهویژه از طریق فضای مجازی، فرصت بیشتری برای یادگیری، مشاهده و تمرین در اختیار آنان گذاشته است؛ فرصتی که اگر با آموزش درست و استمرار همراه شود، میتواند به تداوم هنر قرآنی در نسلهای بعد کمک کند.
بر اساس گزارش ایکنا جشنواره نیز تلاش کرده این مسیر را تنها به حضور شرکتکنندگان محدود نکند. به گفته جواد باقریبیلندی، برای نخستینبار از برگزیدگان پنج سال گذشته این جشنواره دعوت شده است تا این بار نه در جایگاه رقابتکننده، بلکه در سطحی بالاتر و در جایگاه داور در جشنواره حضور داشته باشند. به این ترتیب، جشنواره میکوشد چرخهای شکل بگیرد که در آن شرکتکننده امروز، برگزیده فردا و داور دورههای بعد باشد؛ مسیری برای آنکه تجربه از نسلی به نسل دیگر منتقل شود و بدنه داوری نیز از دل همین جریان رشد کند.
بخش هنری سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت تا ساعاتی دیگر برگزیدگان خود را خواهد شناخت. در اینجا، آیهای واحد میتواند به تعداد هنرمندان حاضر، چهرههای متفاوتی پیدا کند؛ یکبار در پیچوتاب نستعلیق، بار دیگر میان بُرشهای ظریف چوب و جایی دیگر در رنگ و ترکیبی که میکوشد میان چشم و معنا پلی بزند.
شاید حاصل این رقابت را نتوان فقط با رتبه و جایزه سنجید. گاهی یک آیه برای آنکه به زندگی مخاطب نزدیک شود، باید راهی از میان هنر پیدا کند؛ و اینجا، هنرمندان کوشیدهاند این راه را با قلم، مرکب، چوب و رنگ بسازند؛ از یک آیه آغاز کنند و چیزی خلق کنند که پیش از خوانده شدن، دیده شود و پیش از آنکه دیده شود، در ذهن و دل هنرمند زیسته باشد.
انتهای پیام