یادداشت وارده
احیای حس تعلق؛ پادزهر بحران‌های روانی و اجتماعی
به قلم زینب باقیات اصفهانی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر مسائل اجتماعی و زنان و مشاوره خانواده:
انسان امروز در جهانی پرشتاب، رقابتی و متصل از منظر ارتباطات فنی زندگی می‌کند؛ با این حال، شواهد نشان می‌دهد که در زیر پوست این دنیای پرهیاهو، بحرانی به نام «تنهایی و انزوای مدرن» در حال عمیق‌تر شدن است. هرگاه خبری از رفتار‌های خودویرانگر یا صحنه‌های ناامیدی را در سطح جامعه، شبکه‌های اجتماعی یا در قالب درام‌های تلویزیونی می‌بینیم، نخستین واکنش معمول جامعه تقلیل ماجرا به «بیماری روانی فردی» یا «ضعف اراده و ایمان» است.
داده‌های علمی تصویر متفاوتی پیش روی ما می‌گذارند؛ سلامت روان یک مسئله جزیره‌ای نیست؛ بلکه در تقاطع سه ضلع «زیستی، روانی و ساختار‌های اجتماعی»(Biopsychosocial) معنا پیدا می‌کند. اگر می‌خواهیم جامعه‌ای تاب‌آور، امیدوار و امن داشته باشیم، ناگزیریم فراتر از مداخلات صرفاً دارویی، بر ترمیم «پیوند‌های انسانی و حس تعلق» تمرکز کنیم.
عبور از درد روانی
در ادبیات روانشناختی کلاسیک، ادوین شنیدمن از مفهومی به نام «درد روانی»(Psychache) یاد می‌کند. انسان‌هایی که در لبه تصمیم‌های برگشت‌ناپذیر قرار می‌گیرند، در حقیقت با اصل موهبت حیات دشمنی ندارند؛ آنها به دنبال پایان دادن به دردی طاقت‌فرسا و غیرقابل‌تحمل هستند که راه‌حلی فوری برای خروج از آن نمی‌بینند.
براساس نظریه‌های معاصر(از جمله نظریه بین‌فردی توماس جوینر)، این درد زمانی بحرانی می‌شود که با دو ادراک دردناک همراه شود؛
۱. احساس سربار بودن: فرد گمان می‌کند نبودنش برای اطرافیان و خانواده نفع بیشتری دارد.
۲. تعلق ناکام(Thwarted Belongingness): این احساس مخرب که «من به هیچ جمع و نهادی متصل نیستم، دیده نمی‌شوم و غیبت من برای کسی اهمیتی ندارد.» نقطه آغاز نجات درست در همین جا است؛ شکستن توهم سربار بودن و تزریق این پیام واقعی که «حضور تو معنادار و بودن تو برای ما مهم است».
سلامت روان در بستر انسجام اجتماعی
بیش از یک قرن پیش، امیل دورکیم در پژوهش بنیادین خود نشان داد رفتار‌های خودویرانگر، پیش از آنکه پدیده‌ای درونی باشند، یک «واقعیت اجتماعی» هستند. جوامعی که در آنها شبکه روابط و پیوند‌های غیررسمی سست می‌شود(افت انسجام اجتماعی)، یا دچار دگرگونی‌های ناگهانی اقتصادی و ارزشی می‌شوند، به‌طوری‌که فرد احساس سردرگمی و بی‌هنجاری می‌کند(آنومی)، بستر آسیب‌پذیری را گسترش می‌دهند.
امروزه وقتی در درام‌ها یا سریال‌های شبکه نمایش خانگی(نظیر سریال بدنام و نمونه‌های مشابه معاصر) بن‌بست‌های سنگین شخصیت‌ها را به تصویر می‌کشیم، اگر نگاه مخاطب و برنامه‌ساز صرفاً بر شوک‌آفرینی و ناامیدی قفل شود، خطر تشدید سرایت روانی وجود دارد. وظیفه نگاه تحلیل‌گر این است که نشان دهد، این تصمیم‌ها محصول گسست پیوندها، تنهایی و زوال سرمایه اجتماعی است و چاره آن نه انزوا، بلکه بازسازی شبکه‌های حمایتی است.
اثر پاپاگنو؛ روایت امید و عبور از بحران
در کنار پدیده منفی «سرایت روانی» ناشی از گزارش‌های نادرست رسانه‌ای، پدیده‌ای شگرف و نجات‌بخش به نام «اثر پاپاگنو»(The Papageno Effect) وجود دارد که ریشه در اپرای ماندگار «فلوت سحرآمیز» موتزارت دارد.
در این داستان، پاپاگنو در اوج یاس از دست دادن معشوق، طناب به شاخه درختی می‌بندد و تصمیم به تسلیم شدن می‌گیرد. در واپسین لحظات، سه کودک خردمند سر می‌رسند؛ آنها او را سرزنش یا قضاوت نمی‌کنند، بلکه دست روی شانه‌اش می‌گذارند و می‌گویند: «زنگوله‌های جادویی‌ات چه شد؟ تو هنوز ساز خودت را در دست داری؛ آن را بنواز و برگرد به پشت سرت نگاه کن!» پاپاگنو سازش را به صدا درمی‌آورد، رویش را برمی‌گرداند و متوجه می‌شود عشق و راه‌حل در چندقدمی او ایستاده بوده است.
پژوهش‌های میدانی دانشگاه وین در سال ۲۰۱۰ نشان داد هرگاه رسانه‌ها به جای گزارشگری هیجانی، روش‌های مواجهه سالم، تاب‌آوری و نحوه کمک‌خواهی افراد در اوج ناامیدی را بازتاب دهند، آمار آسیب‌های خودویرانگر به صورت معنادار و پایدار کاهش می‌یابد؛ از این رو رسانه‌ها باید پژواک زنگوله‌های پاپاگنو باشند.
راهبرد اساسی: بازسازی حس تعلق در سه لایه
اگر پادزهر بحران، بازگشت به پیوندهاست، ما نیازمند یک مهندسی دقیق برای تقویت «حس تعلق» هستیم.
سطح خُرد(کلاس درس و گروه همسالان): دانشگاه و مدرسه نباید صرفاً کارخانه نمره‌دهی و محفوظات باشند. دانشجو نباید یک شماره بی‌هویت روی صندلی تلقی شود. وقتی استاد غیبت دو جلسه‌ای دانشجوی گوشه‌گیر را جویا می‌شود و او را با نام کوچکش صدا می‌زند و در کار‌های تیمی سهیم می‌کند، دیواری محکم در برابر انزوای روانی او می‌کشد.
سطح میانه(زیست‌بوم دانشگاه و نهاد‌های کاری): رابطه دانشجو، استاد و کارکنان نباید در قالب بروکراسی خشک و سرد اداره خلاصه شود. تبدیل دانشگاه به کانونی از کرامت انسانی، شنیده شدن صدای دانشجو، عدالت رویه‌ای و فضایی که در آن «کمک خواستن» نشانه شجاعت باشد نه سرافکندگی، ضامن سلامت روانی بدنه دانشگاهی است.
سطح کلان(میهن و جامعه مدنی): تعلق به این آب و خاک و افق فردا، در گرو احساس اثربخشی است. زمانی که شهروند حس کند دانش، استعداد و زحمت او برای کشورش ارزش دارد و بستر نهاد‌های خیریه، سمن‌ها و گروه‌های داوطلبانه فعال باشد، فرد خود را بخشی از کل معنادار ایران می‌داند و در برابر تلاطم‌های محیطی مقاومت می‌کند.
پیشگیری از بحران‌های روانی و خودویرانگری، صرفاً در پستوی کلینیک‌ها و با نسخه‌های دارویی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند یک عزم همگانی است. ما باید به یاد داشته باشیم هر دستی که برای حمایت دراز می‌شود، هر کلاسی که انسانی و گرم اداره می‌شود، و هر کلمه‌ای که امید را زنده نگاه می‌دارد، نغمه‌ای از همان زنگوله‌های زندگی‌بخش پاپاگنو است.
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان روز‌های سخت، پرفشار یا توأم با ناامیدی را پشت سر می‌گذارید، بدانید که رنج شما قابل درک است و راه‌های متعددی برای گذر از این گرداب وجود دارد. در سراسر کشور، خطوط امدادی و مشاوره‌ای زیر به‌صورت رایگان، شبانه‌روزی و کاملاً محرمانه، در کنار شما هستند؛
اورژانس اجتماعی کشور: ۱۲۳(ویژه بحران‌های فردی، خانوادگی و موارد اضطراری)
صدای مشاور بهزیستی: ۱۴۸۰(مشاوره تخصصی روانشناختی تلفنی و رایگان)
فوریت‌های پزشکی پیش‌بیمارستانی: ۱۱۵(مداخلات پزشکی اورژانسی)
انتهای پیام مطالب مرتبط
