استقلال در اندیشه رهبر شهید؛ نفی سلطه، نه انزوای ایران

استقلال یکی از ارکان اساسی نظام جمهوری اسلامی و از مفاهیم محوری در اندیشه رهبر شهید انقلاب است؛ مفهومی که صرفاً به معنای قطع ارتباط با جهان و انزواطلبی نیست، بلکه بر حق تعیین سرنوشت و تصمیم‌گیری مستقل کشور در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و علمی تأکید دارد. در این نگاه، استقلال ملی با عزت، اقتدار و توانمندی کشور و نقش‌آفرینی مردم، نخبگان و جوانان پیوندی ناگسستنی دارد. در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران با فشارها و تهدیدهای خارجی مواجه است، بازخوانی این مفهوم و الزامات صیانت از آن اهمیت ویژه‌ای دارد. 

از این رو، ایکنا در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدیدالله شیرمردی، پژوهشگر نهج‌البلاغه و مدرس حوزه و دانشگاه، ابعاد استقلال در اندیشه رهبر شهید انقلاب و نسبت آن با مقاومت، اقتدار ملی و شرایط امروز کشور را بررسی کرده است که در ادامه بخش نخست آن را می‌خوانیم:

ایکنا ـ استقلال در اندیشه رهبر شهید انقلاب چه تعریفی دارد و مهم‌ترین شاخصه‌های سنجش استقلال ملی چیست؟

بحث استقلال ریشه قرآنی و وحیانی دارد؛ استقلالی که امامین انقلاب؛ امام خمینی (ره) و امام شهید مطرح کرده‌اند، برگرفته از قرآن کریم و آموزه‌های وحیانی است. قرآن کریم استقلال را به‌عنوان موضوعی که با سعادت دنیا و آخرت انسان‌ها ارتباط دارد، مورد توجه قرار داده است. یکی از آیات بسیار صریح در این زمینه، آیه ۱۴۱ سوره نساء است که خداوند متعال می‌فرماید: «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» یعنی خداوند هرگز برای کافران راهی برای سلطه بر مؤمنان قرار نداده است. واژه «لن» در زبان عربی برای نفی مؤکد و استمرار به کار می‌رود و بر نفی همیشگی دلالت دارد. بنابراین، خداوند هر نوع سلطه و تسلط کفار بر مؤمنان و مسلمانان را نفی کرده است.

این سلطه می‌تواند در عرصه‌های مختلف باشد؛ چه سلطه علمی، چه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی اعتقادی. در واقع، قرآن کریم اصل «نفی سبیل» را مطرح کرده و بر این اساس، هیچ‌گونه حاکمیت، برتری و تسلطی از سوی کفار بر مؤمنان نباید پذیرفته شود. این آیه وظیفه ما و همچنین وظیفه رهبران دینی را در هر دوره و زمانی مشخص می‌کند.

ایکنا ـ آیا در قرآن کریم برای پرهیز از وابستگی و پذیرش سلطه بیگانگان، شاخص‌های دیگری نیز مطرح شده است؟

در آیه ۶۴ سوره آل‌عمران، خداوند متعال می‌فرماید: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ». در این آیه نیز خداوند تأکید می‌کند که انسان‌ها نباید یکدیگر را به جای خداوند، ارباب و صاحب اختیار خود قرار دهند. بنابراین، از منظر قرآن، انسان مؤمن نباید حاکمیت و ولایت بیگانه را بر سرنوشت خود بپذیرد.

در آیه 118 سوره آل‌عمران نیز خداوند می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالً». خداوند در این آیه می‌فرماید مؤمنان نباید بیگانگان را محرم اسرار خود قرار دهند؛ کسانی که خیرخواه شما نیستند و درصدد آسیب زدن به شما هستند. تعبیر «بِطَانَة» در این آیه، به معنای افراد بسیار نزدیک و محرم اسرار است و نشان می‌دهد که مسئله استقلال حتی در سطح حفظ اسرار و اطلاعات جامعه و کشور نیز مورد توجه قرآن قرار گرفته است.

بنابراین، قرآن کریم تأکید می‌کند که نباید سرنوشت خود را به دست بیگانگان بسپاریم. اگر جامعه‌ای تحت سیطره علمی، سیاسی، اقتصادی یا اعتقادی بیگانگان قرار گیرد، در حقیقت از مسیر استقلال فاصله گرفته و به نوعی به دوران کفر و جاهلیت بازگشته است.

ایکنا ـ با توجه به این مبانی قرآنی، رهبر شهید انقلاب، استقلال را چگونه در منظومه فکری خود تبیین کرده‌اند؟ آیا این مفهوم به معنای قطع رابطه با جهان و انزواطلبی است؟

اگر به فرمایشات رهبر شهید انقلاب، حتی سخنان ایشان پیش از انقلاب، مراجعه و یک بررسی اجمالی داشته باشیم، مشخص می‌شود که دیدگاه ایشان درباره استقلال برگرفته از همین مبانی قرآنی است. ایشان در تبیین استقلال، بر بسیاری از سرفصل‌هایی که امام عزیزمان، رضوان‌الله تعالی علیه، مطرح کرده بودند، تأکید داشتند.

نکته مهم این است که وقتی از استقلال ملی سخن می‌گوییم، باید روی واژه «ملی» توجه داشته باشیم. استقلال ملی به معنای قطع رابطه با محیط پیرامون و دنیا نیست؛ بلکه مسئله اصلی این است که یک ملت در عین ارتباط و تعامل با جهان، اختیار تصمیم‌گیری و تعیین سرنوشت خود را حفظ کند و اجازه ندهد قدرت‌های بیگانه بر اراده و مسیر حرکت آن مسلط شوند.

ایکنا ـ برخی استقلال را به معنای منزوی شدن و قطع ارتباط با جهان تعبیر می‌کنند. مرز میان استقلال و انزواطلبی از منظر رهبر شهید انقلاب کجاست؟

نباید در این زمینه مغالطه کرد و گفت وقتی از استقلال صحبت می‌کنیم، یعنی خودمان را منزوی کرده‌ایم و دیگر نباید با دنیا ارتباط داشته باشیم. استقلال به معنای عدم ارتباط یا استفاده نکردن از علم و امکانات دیگران نیست. مسئله این است که ملت ایران روی پای خودش بایستد؛ یعنی به این و آن تکیه نکند، خودش تشخیص بدهد، خودش تصمیم بگیرد و خودش عمل کند. این دقیقاً همان چیزی است که قرآن کریم بر آن تأکید دارد.

بنابراین، اگر قرار است در کشور درباره اصلاحات اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی، صنعتی، کشاورزی و سایر حوزه‌ها تصمیم‌گیری شود، نباید منتظر باشیم ببینیم یک ابرقدرت، مثلاً آمریکا، چراغ سبز نشان می‌دهد یا نه. این‌که برای تصمیمات اساسی کشور منتظر باشیم ببینیم دیگران چه نسخه‌ای برای ما پیچیده‌اند، با معنای استقلال ملی سازگار نیست.

برای نمونه، در برخی حوزه‌ها ممکن است نسخه‌هایی تحت عنوان اصلاحات اقتصادی یا کشاورزی برای کشور تجویز شود، اما باید دید این نسخه‌ها واقعاً با شرایط، منافع و آینده ملت ایران تناسب دارد یا خیر. نمی‌توان صرف اینکه بانک جهانی یا یک نهاد خارجی از اجرای یک سیاست حمایت می‌کند، آن را الزاماً مناسب کشور دانست. اگر سیاستی در نهایت حریت، استقلال و آینده کشور را تحت تأثیر قرار دهد، باید در آن تجدیدنظر کرد.

در برخی سیاست‌های کشاورزی و اقتصادی نیز شاهد بوده‌ایم که الگوهایی از بیرون مطرح شده که با نیازها و شرایط واقعی کشور تناسب نداشته است. برای مثال، در بحث کشاورزی و محصولات تراریخته، باید با دقت بررسی کرد که آیا چنین سیاست‌هایی در بلندمدت به استقلال و امنیت غذایی کشور کمک می‌کند یا وابستگی ایجاد خواهد کرد. هدف ما باید این باشد که در حوزه‌های مختلف به توانمندی و خودکفایی برسیم.

ایکنا ـ بنابراین، خودکفایی را می‌توان یکی از ارکان استقلال ملی دانست؟

بله؛ بخش دیگری از استقلال، خودکفایی است. خودکفایی فقط در یک حوزه خاص معنا ندارد، بلکه باید در زمینه‌های علمی، اقتصادی، نرم‌افزاری، تولید علم و بسیاری از عرصه‌های دیگر دنبال شود.

اگر یک کشور از نظر علمی وابسته باشد، اگر برای فناوری‌های اساسی خود نیازمند دیگران باشد یا اگر اقتصادش به گونه‌ای باشد که بدون اجازه و همراهی قدرت‌های خارجی نتواند مسیر خود را ادامه دهد، چنین کشوری از استقلال واقعی برخوردار نیست. بنابراین، استقلال ملی زمانی معنا پیدا می‌کند که کشور بتواند ظرفیت‌های درونی خود را فعال و در عرصه‌های مختلف روی پای خود بایستد.

رهبر شهید انقلاب نیز بر همین مسئله تأکید داشتند و در همین چارچوب، مقاومت را یکی از اساس و بنیادهای استقلال می‌دانستند.

ایکنا ـ مقاومت چه نسبتی با استقلال ملی دارد و چرا آن را می‌توان یکی از جلوه‌های عملی استقلال دانست؟

مقاومت یعنی انسان در برابر اراده قدرت‌های بزرگ سر خم نکند. اگر چیزی را بر اساس تشخیص و اعتقاد خود لازم می‌داند یا چیزی را ممنوع می‌داند، باید بر مبنای اعتقاد و تشخیص خودش عمل کند، نه بر اساس خواست و اعتقاد قدرت‌های بزرگ.

برای مثال، امروز اگر تشخیص می‌دهیم که در مسئله امنیت منطقه، به‌ویژه در حوزه خلیج فارس و غرب آسیا، باید به یک سازوکار یا پیمان دفاعی و امنیتی با کشورهای منطقه برسیم، نباید نگاه کنیم که آیا آمریکا اجازه می‌دهد یا نه. نباید منتظر باشیم که آمریکا بگوید چه کسی در این قرارداد باشد یا چه کسی نباشد. این نگاه با استقلال و مقاومت سازگار نیست.

ما باید آنچه را مصلحت خودمان، ملت‌مان، تاریخ‌مان، حال و آینده کشور و نسل‌های آینده می‌دانیم، تشخیص دهیم، تصمیم بگیریم و پای تصمیم خود بایستیم. البته چنین تصمیمی هزینه دارد، اما استقلال بدون پرداخت هزینه و بدون ایستادگی در برابر فشارها به دست نمی‌آید.

مقاومت یعنی اینکه انسان در مقابل امر و نهی‌ها و زورگویی‌های قدرت‌های بزرگ سر خم نکند. این، یکی از اجزای استقلال ملی است. اگر بخواهیم کشور را به قله سربلندی و سعادت برسانیم، باید این مسیر را با تکیه بر توان و تشخیص خودمان طی کنیم، نه با چشم دوختن به اراده قدرت‌های بزرگ.

ایکنا ـ با توجه به اینکه به خودکفایی و نفی وابستگی اشاره کردید و مقاومت و ایستادگی را می‌توان جلوه عملی استقلال در اندیشه رهبر شهید انقلاب دانست، مهم‌ترین تهدیدها علیه استقلال ملی چیست و وابستگی در چه عرصه‌هایی می‌تواند استقلال کشور را به خطر بیندازد؟

یکی از مهم‌ترین تهدیدها، ترس از دشمن است. اینکه ما از دشمن خوف داشته باشیم و تصور کنیم که نمی‌توانیم در برابر او بایستیم، خودش بزرگ‌ترین شکست در بحث استقلال و حتی در بسیاری از عرصه‌های دیگر است. وقتی یک ملت باور کند که توانایی ایستادگی و حرکت مستقل را ندارد، عملاً زمینه وابستگی را برای خود فراهم کرده است.

تهدید دیگر، عدم توجه به دانش بومی و توسعه آن است. رهبر شهید انقلاب بر این موضوع تأکید ویژه‌ای داشتند که ما می‌توانیم و باید دانش را بومی کنیم. این مسئله امروز نیز در قالب فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان قابل مشاهده است. اکنون هزاران شرکت دانش‌بنیان در کشور فعالیت می‌کنند که بخشی از دستاوردهای آنها مبتنی بر دانش و توانمندی بومی است.

بخشی از این دستاوردها برای نخستین‌بار در ایران ایجاد شده و در واقع دانش بومی و ملی محسوب می‌شود. این توانمندی‌ها در بسیاری از موارد قابلیت رقابت با نمونه‌های خارجی و حتی برتری نسبت به برخی دستاوردهای مشابه در جهان را دارند.

رهبر شهید انقلاب صرفاً بر این مسئله تأکید نظری نداشتند، بلکه در مقام عمل، مسئولان را به توسعه علم و فناوری تشویق و ملزم می‌کردند. طرح موضوع نهضت نرم‌افزاری نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است و به اعتقاد من، این رویکرد موجب یک جهش علمی قابل توجه در کشور شد.

امروز شما ببینید که ایران در زمره کشورهای برتر علمی جهان قرار گرفته است و در بسیاری از حوزه‌های علمی و فناوری، دستاوردهای قابل توجهی به دست آورده‌ایم. این همان مسیری است که با تکیه بر ظرفیت‌های داخلی و توسعه دانش بومی می‌تواند استقلال کشور را تقویت کند.

ایکنا ـ آیا می‌توان گفت تجربه تاریخی ایران نیز ضرورت بی‌اعتمادی به وابستگی و تکیه بر بیگانگان را نشان داده است؟

بله. تاریخ چند هزار ساله ایران نشان می‌دهد که بیگانگان هیچ‌گاه برای اینکه ملت ایران را به قله سعادت برسانند، وارد این کشور نشده‌اند؛ بلکه در موارد مختلف، هدف آنها غارت ثروت ملی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های ایران بوده است.

از دوره حمله رومیان و اسکندر مقدونی گرفته تا دوره‌های بعد و به‌ویژه در قرون اخیر، نمونه‌های متعددی از این مسئله وجود دارد. پرتغالی‌ها به ایران حمله کردند، انگلیسی‌ها سال‌ها در کشور حضور داشتند و منابع ایران را غارت کردند، روس‌ها نیز در دوره‌هایی چنین رویکردی داشتند و دیگر قدرت‌های خارجی نیز هر یک با اهداف و مطامع خود وارد ایران شدند.

حتی برخی اقداماتی که در ظاهر ممکن است به‌عنوان خدمت یا توسعه زیرساختی برای ایران معرفی شوند، در بسیاری از موارد با اهداف و منافع خود قدرت‌های خارجی ارتباط داشته‌اند. برای نمونه، در مورد احداث راه‌آهن نیز باید توجه داشت که مسیر آن الزاماً بر اساس نیازهای مردم ایران طراحی نشده بود، بلکه منافع نظامی و راهبردی قدرت‌های خارجی در آن نقش داشت.

اگر هدف، توسعه واقعی کشور و خدمت به مردم ایران بود، می‌توانست مسیر راه‌آهن از شهرهای بزرگ و مراکز مهم جمعیتی عبور کند؛ اما مسیری انتخاب شد که برای انتقال نیروهای نظامی و پشتیبانی و تأمین اهداف راهبردی آنها مناسب‌تر بود؛ از جمله دسترسی به مناطق آسیای میانه و دیگر مناطقی که در محاسبات نظامی و سیاسی آنان اهمیت داشت.

بنابراین، تجربه تاریخی به ما نشان می‌دهد که نباید تصور کنیم قدرت‌های بیگانه قرار است از سر دلسوزی، کشور ما را به پیشرفت و سعادت برسانند. استقلال یعنی خودمان ظرفیت‌های کشور را بشناسیم، تصمیم بگیریم و برای پیشرفت، بر توان و دانش خود تکیه کنیم.

همین اخیراً و در همین سال و در جریان همین جنگ، دیدیم که جوانان ایرانی در المپیادهای مختلف، از جمله در حوزه کامپیوتر و هوش مصنوعی، توانستند رتبه‌های اول، دوم و سوم جهان را به دست آورند. در برخی رشته‌ها نیز کسانی که از مخترعان و مبدعان آن حوزه‌ها محسوب می‌شوند، از کشور ما هستند. این ظرفیت علمی نشان می‌دهد که ایران از توانمندی انسانی بسیار بالایی برخوردار است.

آنچه می‌تواند استقلال ملی را به خطر بیندازد، این است که برای توسعه رشته‌های دانش‌بنیان، شرکت‌های دانش‌بنیان بومی و به‌طور کلی توسعه علمی کشور برنامه نداشته باشیم. رهبر شهید انقلاب معتقد بودند که پیشرفت علمی، کشور را قدرتمند می‌کند و قدرت علمی، استقلال کشور را شکل می‌دهد.

اگر ما در صنعت نساجی وابسته باشیم، در صنایع غذایی وابستگی داشته باشیم، در کشاورزی وابسته باشیم یا حتی برای تأمین نهاده‌ها و سموم مورد نیاز خود وابسته به دیگران باشیم، نمی‌توان گفت این کشور از استقلال کامل برخوردار است.

اما اگر بتوانیم به علومی دست پیدا کنیم که موجب جهش کشور شود، هزینه‌ها را کاهش دهد، بهره‌وری را افزایش دهد و استقلال اقتصادی را برای ما به ارمغان بیاورد، آن‌گاه یکی از پایه‌های اصلی استقلال کشور را تقویت کرده‌ایم.

ایکنا ـ آیا وابستگی فناورانه و استفاده صرف از فناوری‌های وارداتی نیز می‌تواند استقلال کشور را تهدید کند؟

بله. یکی از آسیب‌ها، تنبلی در علم و دانش و حرکت نکردن به سمت نوآوری است. اینکه ما صرفاً به دنبال صنعت کپی باشیم و محصولات و فناوری‌های دیگران را بدون ایجاد نوآوری در کشور تکرار کنیم، خودش نوعی وابستگی است.

در برهه‌ای پس از انقلاب، یکی دو دولت، به‌ویژه دولت سازندگی، بیشتر به سمت صنعت کپی حرکت کردند و نوآوری در برخی حوزه‌ها آن‌چنان که باید مورد توجه قرار نگرفت. در حالی که اگر ما فناوری را وارد کشور می‌کردیم، اما همزمان توان تولید و توسعه آن را در داخل به دست می‌آوردیم، امروز حتی در شرایط تحریم نیز صنایع ما تا این اندازه آسیب‌پذیر و وابسته نبودند.

مهم این است که بتوانیم به تکنولوژی و پیشرفت بومی دست پیدا کنیم؛ یعنی فناوری را یاد بگیریم، توسعه دهیم و خودمان صاحب دانش و توان تولید آن باشیم. در این صورت، حتی اگر تحریم شویم، وابستگی ما به دیگران کاهش پیدا می‌کند و صنایع کشور کمتر آسیب می‌بینند.

در همین جنگ اخیر نیز اگر برخی کشورها و مجموعه‌های خارجی به کمک ما نمی‌آمدند، با توجه به شدت تحریم‌هایی که آمریکا از مسیرهای مختلف اعمال کرده بود، قطعاً با مشکلات بیشتری مواجه می‌شدیم. این تجربه نشان می‌دهد که باید از گذشته درس بگیریم و برای آینده، نظام علمی و اقتصادی خود را هرچه بیشتر بر پایه دانش و توان داخلی بنا کنیم.

اگر دولت‌ها یک نظام علمی دانش‌بنیان را در کشور توسعه دهند؛ همان مسیری که رهبر شهید انقلاب با نگاه حکیمانه بر آن تأکید و آن را ترویج و تبلیغ کردند، می‌توانیم یکی از پایه‌های اصلی استقلال ایران عزیز را مستحکم کنیم.

امروز شرکت‌های دانش‌بنیانی در کشور داریم که هر کدام از آنها می‌توانند در آینده ایران نقش‌آفرین باشند؛ نه فقط برای امروز یا ۵۰ سال آینده، بلکه می‌توانند زمینه استقلال و پیشرفت کشور را برای قرن‌های آینده فراهم کنند.

ادامه دارد.