امید پیشران کلان تمدنی و اجتماعی است

حجت‌الاسلام سجاد بیگی، کارشناس مذهبی در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به جایگاه امید به آینده در مبانی اندیشه دینی، اظهار کرد: برای فهم جایگاه امید در اسلام، ابتدا باید آن را از تعریف‌های سطحی، انگیزشی و روان‌شناختی مدرن تفکیک کرد، در نگاه سکولار، امید صرفاً یک واکنش مکانیکی یا تکنیک ذهنی برای تسکین آلام است، اما در اندیشه توحیدی، امید (رجاء) روبنایی است که فونداسیون آن بر اصل توحید افعالی، ربوبیت الهی و حسن‌ظن به خداوند استوار است. 

این کارشناس مذهبی گفت: انسان مؤمن، معتقد است عالم تصادفی خلق نشده و رها شده نیست، چرخه آفرینش تحت هدایت خدایی قادر، حی، رزاق و حکیم اداره می‌شود و این امر در آیه أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ به ‌خوبی نمایان است، وقتی این باور در عمق جان انسان رسوخ کند، بن‌بست معرفتی معنا ندارد.  

وی با بیان اینکه امیرالمؤمنین علی(ع) در یکی از درخشان‌ترین بیانات توحیدی در نهج‌البلاغه به ما می‌آموزند که امید، عین توکل است، تصریح کرد: تأکید شریعت بر امیدواری از آن جهت است که امید، موتور محرک اراده و کارخانه تولید انرژی حیاتی انسان است، در روایتی نبوی که عامه و خاصه نقل کرده‌اند، رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند الأَمَلُ رَحمَةٌ لِأُمَّتِی، وَلَو لا الأَمَلُ ما رَضِعَت والِدَةٌ وَلَدَها، وَلا غَرَسَ غارِسٌ شَجَراً یعنی امید برای امت من رحمت است، اگر امید نبود، مادری به نوزادش شیر نمی‌داد و باغبانی نهالی نمی‌کاشت. 

بیگی ادامه داد: پیامبر گرامی(ص) تولید، تربیت، رویش، زراعت، استمرار نسل و بقای تمدن را تماماً معلول امید معرفی می‌کنند، جامعه‌ای که امید را از دست بدهد، دچار قبض و مرگ تدریجی می‌شود، لذا در منطق ما، امید داشتن یک تفنن روحی نیست، بلکه یک وظیفه تکلیفی و توحیدی است.

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: امید یک پیشران کلان تمدنی و اجتماعی است، اگر تاریخ انبیاء را در قرآن بررسی کنید، هیچ پیامبری به‌عنوان یک فرد منزوی مبعوث نشد، انبیاء آمدند تا اقامه قسط کنند، همچنین اقامه قسط و برپایی عدالت بدون بسیج عمومی و حرکت اجتماعی ناممکن بوده و حرکت اجتماعی نیازمند افق روشن است، جامعه‌ای که در تاریکی یأس دست ‌و پا می‌زند، توان جهش و تولید ندارد.  

وی با اشاره به آیه وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ، تصریح کرد: در جامعه‌شناسی دینی، امید اجتماعی روح انسجام ملی و تاب‌آوری جمعی است، قرآن کریم چشم‌انداز تاریخ را با یک گزاره قطعیِ امیدبخش گره می‌زند، همچنین در آیه ۱۰۵ سوره انبیاء می‌فرماید، أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ، این آیات، دکترین مهدویت و پایان تاریخ را به‌عنوان یک کلان‌پروژه امیدآفرین به جامعه پمپاژ می‌کنند، امتی که معتقد است فرجام زمین برای صالحان و مستضعفان است و باطل جولانی مقطعی دارد، هرگز در فراز و نشیب‌های اقتصادی، تهدیدهای نظامی و تکانه‌های بین‌المللی متوقف نمی‌شود. این امید، اختراع و ابتکار می‌آفریند، اقتصاد مقاومتی تولید می‌کند و سد تحریم‌ها و فشارهای خارجی را در هم می‌شکند.

بیگی در خصوص اینکه برخی منتقدان و افرادی که می‌گویند ترویج امید به آینده، نوعی مسکن و تخدیر است که انسان را از واقعیت‌های تلخ و عینی جامعه دور می‌کند، اظهار کرد: این مغالطه ناشی از خلط دو مفهوم متمایز رجاء و صادق در برابر تمنّی کاذب و غرور است، اتفاقاً در قرآن کریم و نهج‌البلاغه صریح‌ترین و گزنده‌ترین حملات را به آرزواندیشی متوهمانه و امیدهای واهی دارند، همچنین امام علی(ع) می‌فرمایند الأَمَانِيُّ بِضَائِعُ النَّوْكَى یعنی آرزوهای خیالی و بدون پشتوانه، سرمایه نادانان و احمقان است و یا در جای دیگر می‌فرمایند لَا تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الآخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ، به معنای اینکه از کسانی مباش که رستگاری را بدون رنج و عمل طلب می‌کنند.

این کارشناس مذهبی با اشاره به آیه فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا گفت: امید دینی، چشم‌ بستن بر کاستی‌ها نیست، بلکه دیدن سنت‌های الهی در بطن بحران‌هاست، عالمان ادب و تفسیر تصریح کرده‌اند که حرف مَعَ دلالت بر معیت و همراهی دارد، نه تأخیر، یعنی آسانی و گشایش، در دل خود سختی پیچیده شده است، نه اینکه سال‌ها بعد بیاید، کسی که واقعیت‌گراست، هم «عُسر» را می‌بینید و هم به قانون قطعی زایش «یُسر» از دل آن باور دارد.

وی تأکید کرد: امید اسلامی انسان را خلع سلاح و بی‌حس نمی‌کند، بلکه به او جرئت اصلاحگری، باز تولید ساختارها و مبارزه با معضلات را می‌دهد، مخدر آن چیزی است که غربگرایی یا مکاتب مادی ترویج می‌کنند و این به معنای بی‌هویتی و پوچ‌گرایی در برابر تلاطم‌ها است.

بیگی افزود: امروز نبرد، نبرد روایت‌ها است، رسانه نباید مقهور الگوریتم شبکه‌های زرد و خبرهای جنجالی ناامیدکننده شود، رسانه‌ها موظف‌اند الگوهای موفق جوانان، شرکت‌های دانش‌بنیان، ایثارگری‌های خاموش جهادگران و ظرفیت‌های سرزمینی را هنرمندانه و بدون شعارزدگی به تصویر بکشند.

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: معتقدم بالاترین امیدآفرینی مسئولان در گرو صداقت، دوندگی بی‌وقفه و کارآمدی عینی است، حرف‌ درمانی امید نمی‌آورد، وقتی مردم ببینند یک مسئول در کنار آن‌ها در میدان است، مبارزه با فساد تعارف ندارد و گره‌ای از کار سفره و اشتغال باز می‌شود، خود به ‌خود امید به جامعه برمی‌گردد، امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر فرمود، هیچ سرمایه‌ای برای والی بالاتر از اصلاح رابطه با توده‌های مردم با نشان دادن خیرخواهی و عدالت عملی نیست.

بیگی با اشاره به ارتباطی میان امید به آینده با مشارکت مردم در حل ابر چالش‌های جامعه، تصریح کرد: ارتباط این دو، ارتباط علت و معلول تام است، هیچ انسانی برای پروژه‌ای که فرجام آن را شکست می‌داند، حتی یک قدم برنمی‌دارد و مشارکت زمانی اتفاق می‌افتد که مردم حس کنند، حرکت آن‌ها اثرگذار است، افق روبه‌رو ارزش هزینه دادن دارد.

وی با اشاره به حضور مردم در جنگ تحمیلی هشت‌ ساله، ادامه داد: همین امید متکی بر ایمان بود که امام راحل(ره) در کالبد جامعه دمید، باوری که می‌گفت ما پیروزیم و شکست معنا ندارد، امروز هم در عرصه جهاد تبیین، فرزندآوری، مشارکت‌های سیاسی و پروژه‌های خیریه و عام‌المنفعه، تا افق روشن تبیین نشود، توده‌ها به میدان نمی‌آیند، مشارکت مردمی میوه مستقیم درخت امید است، اگر این درخت بخشکد، انفعال و بی‌تفاوتی اجتماعی همه‌گیر خواهد شد.

بیگی با اشاره به اینکه به ‌هیچ‌ وجه توصیه دین صرفاً یک صبوری منفعلانه نیست، اسلام دین حرکت و ابتکار است، بسته راهبردی اسلام برای جوان درگیر دغدغه‌های معیشتی چند سرفصل روشن دارد، متأسفانه برخی فکر می‌کنند روزی فقط از مجاری کارمندی یا محاسبات دو دو تا چهار تای مادی می‌گذرد، قرآن اصل رزاقیت را فراتر از محاسبات خشک ریاضی تبیین می‌کند.

 وی افزود: تقوا یعنی تلاش پاک، تخصص و اجتناب از معصیت، اگر این محقق شد، خداوند سازوکارهایی را باز می‌کند که در محاسبه انسان نمی‌گنجد، همچنین امام صادق(ع) عرق کارگر و تلاشگر را معادل خون شهید در راه خدا می‌دانند و از جوانانی که بنشیند و فقط گلایه کند بیزارند، جوانی‌ که خود را مجهز به مهارت، خلاقیت، فناوری روز و پشتکار کند، طبق وعده قطعی، زمین برای او روزی تولید خواهد کرد.

وی افزود: ازدواج عامل وسعت رزق است نه تنگی معیشت، اسلام به جوانی که از ترس فقر ازدواج نمی‌کند نهیب می‌زند، در سوره نور آیه ۳۲ می‌فرماید إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه، پیامبر(ص) فرمودند کسی که از ترس فقر تن به سنت ازدواج ندهد، به خدا گمان بد برده است، برکت پس از تأهل یک واقعیت مجرّب است که در هندسه رزق تعبیه شده است، اسلام کار جمعی و پیوندهای برادری را تشویق می‌کند، جوانان به جای انزوا، باید در قالب تعاونی‌ها، گروه‌های نوآور و کارهای تیمی شبکه‌سازی کنند تا هزینه‌ها کاهش و بهره‌وری بالا برود.

بیگی تصریح کرد: تاریخ قرآن و اسلام سراسر درس است، اما سه تابلوی درخشان وجود دارد که دقیقاً نسخه درد امروز ما است، مدینه از جمیع جهات در محاصره کامل نظامی حدود 10 هزار نفر از مشرکان و یهودیان قرار گرفت، از داخل خطر خیانت بنی‌قریظه بود، قحطی و سرمای استخوان‌سوز و گرسنگی حاکم بود به‌ طوریکه پیامبر سنگ به شکم بسته بودند، قرآن کریم ترس منافقان را اینطور تصویر می‌کند، وَ آیه إِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا  به معنای اینکه چشم‌ها خیره شد و جان‌ها به گلو رسید، منافقان تمسخر می‌کردند و می‌گفتند محمد به ما وعده گنج‌های خسرو و قیصر را می‌دهد، اما ما جرئت نداریم برای قضای حاجت بیرون برویم، اما در همین اوج فشار، پیامبر کلنگ را بر سنگ زدند و در میان جرقه‌های آتش فرمودند الله اکبر، کاخ‌های کسری و روم و یمن فتح خواهد شد، مؤمنان راستین وقتی احزاب کفر را دیدند، متزلزل نشدند بلکه گفتند هَٰذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ۚ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا و نتیجه آن امید چه شد؟ طوفان شن آمد، سپاه دشمن از هم پاشید و ورق تاریخ برگشت.

وی با اشاره به ماجرای بن‌بست ظاهری بنی‌اسرائیل در برابر بحر احمر، گفت: سپاه جرار و تا دندان مسلح فرعون از پشت سر می‌آمد و در روبروی دریای نیل موج می‌زد.

بیگی تصریح کرد: امروز نبرد، نبرد روایت‌هاست، رسانه نباید مقهور الگوریتم شبکه‌های زرد و خبرهای جنجالی ناامیدکننده شود، رسانه‌ها موظف‌اند الگوهای موفق جوانان، شرکت‌های دانش‌بنیان، ایثارگری‌های خاموش جهادگران و ظرفیت‌های سرزمینی را هنرمندانه و بدون شعارزدگی به تصویر بکشند.

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: معتقدم بالاترین امیدآفرینی مسئولان در گرو صداقت، دوندگی بی‌وقفه و کارآمدی عینی است، حرف‌ درمانی امید نمی‌آورد، وقتی مردم ببینند یک مسئول در کنار آن‌ها در میدان است، مبارزه با فساد تعارف ندارد و گرهی از کار سفره و اشتغال باز می‌شود، خود به‌ خود امید به جامعه برمی‌گردد، امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر فرمود، هیچ سرمایه‌ای برای والی بالاتر از اصلاح رابطه با توده‌های مردم با نشان دادن خیرخواهی و عدالت عملی نیست.

بیگی با اشاره به ارتباطی میان امید به آینده با مشارکت مردم در حل ابرچالش‌های جامعه، توضیح داد: ارتباط این دو، ارتباط علت و معلول تام است. هیچ انسانی برای پروژه‌ای که فرجام آن را شکست می‌داند، حتی یک قدم برنمی‌دارد. مشارکت زمانی اتفاق می‌افتد که مردم حس کنند، حرکت آن‌ها اثرگذار است، افق روبرو ارزش هزینه دادن دارد.  

وی با اشاره به حضور مردم در جنگ تحمیلی هشت‌ ساله، ادامه داد: همین امید متکی بر ایمان بود که امام راحل(ره) در کالبد جامعه دمید، باوری که می‌گفت ما پیروزیم و شکست معنا ندارد، امروز هم در عرصه جهاد تبیین، فرزندآوری، مشارکت‌های سیاسی و پروژه‌های خیریه و عام‌المنفعه، تا افق روشن تبیین نشود، توده‌ها به میدان نمی‌آیند، مشارکت مردمی میوه مستقیم درخت امید است؛ اگر این درخت بخشکد، انفعال و بی‌تفاوتی اجتماعی همه‌گیر خواهد شد.

بیگی با اشاره به اینکه به‌ هیچ‌ وجه توصیه دین صرفاً یک صبوری منفعلانه نیست، اسلام دین حرکت و ابتکار است. بسته راهبردی اسلام برای جوان درگیر دغدغه‌های معیشتی چند سرفصل روشن دارد، متأسفانه برخی فکر می‌کنند روزی فقط از طریق کار کارمندی یا محاسبات کلیشه‌ای مادی می‌گذرد، قرآن اصل رزاقیت را فراتر از محاسبات خشک ریاضی تبیین می‌کند

وی افزود: تقوا یعنی تلاش پاک، تخصص و اجتناب از معصیت، اگر این محقق شد، مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب سازوکارهایی باز می‌کند که در محاسبه انسان نمی‌گنجید، همچنین امام صادق (ع) عرقِ کارگر و تلاشگر را معادل خون شهید در راه خدا می‌دانند و از جوانی که بنشیند و فقط گلایه کند بیزارند. جوانی که خود را مجهز به مهارت، خلاقیت، فناوری روز و پشتکار کند، طبق وعده قطعی تکوین، زمین برای او روزی تولید خواهد کرد.

وی افزود: ازدواج عامل وسعت رزق نه تنگی معیشت، اسلام به جوانی که از ترس فقر ازدواج نمی‌کند نهیب می‌زند و در سوره نور آیه ۳۲ می‌فرماید إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه، پیامبر(ص) فرمودند کسی که از ترس فقر تن به سنت ازدواج ندهد، به خدا گمان بد برده است، برکتِ پس از تأهل یک واقعیت مجرّب است که در هندسه رزق تعبیه شده است، اسلام کار جمعی و پیوندهای برادری را تشویق می‌کند، جوانان به جای انزوا، باید در قالب تعاونی‌ها، گروه‌های نوآور و کارهای تیمی شبکه‌سازی کنند تا هزینه‌ها کاهش و بهره‌وری بالا برود.

بیگی با اشاره  به حکم القای ناامیدی و سیاه‌نمایی در فضای جامعه از منظر احکام و آموزه‌های دینی، ادامه داد: ناامیدی در زبان شریعت در دو بعد فردی و اجتماعی بررسی می‌شود، طبق نصوص قطعی فریقین از اکابرِ، ناامیدی از گناهان کبیره است و این گناه همتراز کفر و شرک محسوب می‌شود، زیرا انسان مأیوس، در واقع صفات علیای حق‌تعالی مثل رحمت، علم، قدرت و رزاقیت را زیر سؤال برده است، اما در ساحت اجتماعی، پمپاژ یأس در فقه قرآن تحت عنوان اِرجاف جرم‌انگاری شده است، خداوند در سوره احزاب می‌فرماید لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا، مَلْعُونِينَ.  

این کارشناس مذهبی با اشاره به تعریف مُرجِف، گفت: این فرد کسی است که با شایعه‌سازی، بزرگنمایی نواقص، ضریب دادن به نقاط ضعف و پوشاندن دستاوردها، در دل مؤمنان تزلزل روانی و هراس جمعی ایجاد می‌کند، قرآن با شدیدترین لحن مفسدان امنیت روانی جامعه را تهدید به طرد و برخورد قاطع کرده است، ترویج یأس در جامعه، مصداق بارز ضربه به جبهه حق و بازی در پازل عملیات روانی ابلیس است.

وی تصریح کرد: شگرد محوری ابلیس، فوبیاسازی اقتصادی و ترساندن از آینده است، شیطان مدام در گوش انسان نجوا می‌کند اگر انفاق کنی فقیر می‌شوی، اگر ازدواج کنی از پس مخارج برنمی‌آیی، اگر پای ارزش‌ها بایستی منزوی می‌شوی، کشورت هیچ آینده‌ای ندارد و برای اینکه در گام دوم، یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ رخ دهد، یعنی انسان وقتی از آینده ترسید و مأیوس شد، برای حفظ بقای خود به هر پستی، رشوه، کم‌فروشی، احتکار، تن دادن به ذلت و گناهان فردی و اجتماعی تن در می‌دهد، ریشه بخش زیادی از مفاسد اقتصادی و آسیب‌های اجتماعی، همین ترس از فقر و یأس از فضل خداست، در طرف مقابل، نسخه و حیانی در آیه  وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا نمایان است، خداوند وعده پوشش کاستی‌ها و فزونی نعمت می‌دهد و این تقابل، تقابل دو اردوگاه در اندیشه انسان است که شامل  اردوگاه اضطراب شیطانی و اردوگاه سکینه رحمانی می‌شود. 

بیگی با اشاره به مرز باریک میان نقد منصفانه و مطالبه‌گری نسبت به آسیب‌ها با تولید یأس و سیاه‌نمایی، ادامه داد: این یک پرسش بسیار دقیق و فنی است، ما به هیچ عنوان مدافع کتمان عیوب یا توجیه ناکارآمدی‌ها نیستیم، شریعت ما شریعت امر به معروف و نهی از منکر است، اما نقد اسلامی با لجن‌پراکنی تفاوت ماهوی دارد، نیت و غایت نقد اصلاح در برابر تخریب و شعار پیامبر مصلح، حضرت شعیب (ع)، این بود، إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۚ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ، یعنی نقد صادقانه، به دنبال علاج درد است، ولی سیاه‌نمایی، به دنبال اثبات بی‌درمان بودن بیمار است. 

این کارشناس مذهبی افزود: اگر کسی پنج کاستی کشور یا منطقه را می‌شمارد، باید به پنج پیشرفت، پتانسیل بومی و جوان پای‌کار هم اشاره کند، انعکاس صرف نیمه خالی لیوان، خیانت به انگیزه عمومی است، مسئله‌شناسی به جای هوچی‌گری و نقد درست همراه با ارائه راهکار است، اما جریان‌های مأیوس‌کننده فقط درد را فریاد می‌زنند و جامعه را به بن‌بست می‌رسانند تا بگویند هیچ راهی جز تسلیم یا فرار وجود ندارد، امروز مرز نقد و تخریب در همین‌ جا مشخص می‌شود، نقد، امید به توانستن را تقویت می‌کند تا مشکل حل شود، سیاه‌نمایی، امکان حل شدن را از ریشه انکار می‌کند.

بیگی با اشاره سهم و وظیفه مشخص ارکان چهارگانه خانواده، نهاد روحانیت، رسانه‌ها و کارگزاران حاکمیتی، برای ایجاد امید اجتماعی پایدار، اظهار کرد: هر یک از این اضلاع، مأموریتی تفکیک‌ناپذیر در این جبهه دارند، نهاد خانواده اولین خاکریز است، پدر و مادر نباید فشارهای بیرونی، التهابات معیشتی و اخبار تلخ فضای مجازی را سر سفره عاطفی خانواده بیاورند، خانه باید حرم سکینه و القای عزت‌ نفس و توکل به فرزندان باش، اگر نسلی در اتمسفر یأس خانوادگی قد بکشد، فردا در هیچ عرصه‌ای فداکاری نخواهد کرد.

وی توضیح داد: روحانیت نباید فقط متکلم وحده در منبرهای سنتی باشد، امروز حضور میدانی در کنار مردم، شنیدن دردهای نسل جوان بدون گارد، واسطه‌گری خیر برای حل گره‌های معیشتی و تبیین عقلانی و اقناعی معارف دین در مدارس و مساجد وظیفه است، روحانیت باید پیشتاز در بن‌بست‌شکنی باشد، همان‌گونه که در سیره علمای سلف و انبیای الهی بوده است.

وی توضیح داد: پیامبری که تحت تعقیب مشرکان است و شبانه از مکه خارج شده، در حین خروج وقتی با حزن به شهر خود می‌نگرد، آیه نازل می‌شود إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَّادُّكَ إِلَىٰ مَعَادٍ آن خدایی که قرآن را بر تو واجب ساخت، تو را با نصرت و شکوه به این دیار باز خواهد گرداند، هشت سال بعد، پیامبر بدون ریخته شدن خونی، در کسوت فاتح مکه به زادگاه خود بازگشت. 

بیگی در پایان گفت: پیام این وقایع برای امروز ملت ما و به ویژه نسل جوان این است تا زمانیکه رشته ارتباط جامعه با قدرت نامتناهی خداوند و سنت‌های پیروزی‌بخش او متصل باشد و دست از کار و مجاهدت نکشد، هیچ بن‌بستی پایدار نخواهد بود و تاریکترین ساعات شب، دقیقاً نزدیکترین لحظات به دمیدن فجر صادق است.