سوءاستفاده آمریکا از تاریخ برای دامن‌زدن به جنگ تمدنی با ایران
عابد اکبری با اشاره به اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، درباره جنگ‌های ایران و یونان باستان و روایت‌سازی کذب او اظهار کرد: بهره‌برداری سیاسی از رویدادهای تاریخی و تعمیم منازعات گذشته به روابط کنونی ایران و غرب با هدف دامن‌زدن به تقابل تمدنی و تشدید ایران‌هراسی است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، چهارشنبه گذشته در سخنرانی خود در بنای آکروپولیس آتن، با اشاره به لشکرکشی خشایارشا به یونان در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، روایتی از درگیری سپاهیان ایران باستان و آتنی‌ها ارائه کرد و گفت: «در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، سپاهیان خشایارشا به این شهر رسیدند و زیارتگاه‌های آن را به آتش کشیدند. در آن زمان، بیشتر مردم آتن با کشتی به جزیره‌ای نزدیک گریخته بودند. اما عده‌ای اندک حاضر نشدند خانه خود را ترک کنند. بنابراین، در دژ سنگی آکروپولیس سنگر گرفتند تا آخرین مقاومت شگفت‌انگیز خود را انجام دهند. آن‌ها سنگ‌های عظیمی را از فراز صخره‌ها بر سر مهاجمان ایرانی فرو می‌ریختند و برای چندین روز، بزرگ‌ترین امپراتوری آن عصر را پشت دروازه‌ها نگه داشتند.»
روبیو در ادامه این روایت مدعی شد: «سرانجام، نیروهای ایرانی بر آن‌ها غلبه کردند. ایرانیان معابد را غارت کردند، زیارتگاه‌ها را سوزاندند و آکروپولیس را با خاک یکسان کردند. اما هنگامی که آتنی‌ها بازگشتند، بقایای شکسته آکروپولیس قدیمی را جمع کردند و در تپه‌ای که بنا بر آن قرار داشت، به خاک سپردند. چند دهه بعد، در دوران پریکلس، پارتنون را بنا کردند.»
این اظهارات در شرایطی مطرح شده است که روابط ایران و آمریکا با تنش‌های گسترده‌ای روبه‌روست و بازخوانی رویدادهای تاریخ باستان از سوی مقام ارشد دولت آمریکا، پرسش‌هایی درباره چگونگی استفاده از گذشته برای صورت‌بندی اختلافات سیاسی امروز ایجاد می‌کند. منتقدان چنین رویکردی معتقدند که برجسته‌سازی گزینشی منازعات تاریخی، بدون توجه به پیچیدگی روابط میان تمدن‌ها در طول تاریخ، می‌تواند به بازنمایی تقابل کنونی در قالب رویارویی تمدنی دامن بزند.
در همین راستا، خبرنگار ایکنا با عابد اکبری، کارشناس مسائل بین‌الملل، درباره ابعاد تاریخی و سیاسی اظهارات روبیو، کارکرد روایت‌های تاریخی در سیاست خارجی آمریکا و پیامدهای احتمالی آن برای تصویر ایران در افکار عمومی غرب و روابط تهران با کشورهای اروپایی گفت‌وگو کرده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.
ایکنا - روبیو با یادآوری نبرد آتن و سپاه خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، چه هدفی را دنبال می‌کند؟ آیا این اظهارات را باید تلاشی برای بازتعریف تقابل کنونی ایران و آمریکا در قالب یک جنگ تمدنی دانست؟
ارجاع مایک روبیو به جنگ‌های ایران و یونان باستان را باید در چارچوب تلاش واشنگتن برای بازسازی روایت تاریخی غرب و تبدیل رقابت‌های سیاسی امروز به یک تقابل هویتی و تمدنی تحلیل کرد. مسئله اصلی این است که چرا یک مقام ارشد آمریکایی، در شرایطی که خاورمیانه با بحران‌های امنیتی و جنگ‌های پرهزینه مواجه است، به واقعه‌ای متعلق به حدود ۲۵ قرن پیش متوسل می‌شود. پاسخ را باید در کارکرد سیاسی تاریخ جست‌وجو کرد؛ تاریخ می‌تواند به ابزاری برای تعریف دشمن، ایجاد همبستگی در جبهه متحدان و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های تقابلی تبدیل شود.
بااین‌حال، جنگ‌های ایران و دولت‌شهرهای یونانی را نمی‌توان به رویارویی ابدی دو تمدن تقلیل داد. ایران و یونان در طول تاریخ، علاوه بر جنگ، تجربه‌های متنوعی از تعامل فرهنگی، مبادلات اقتصادی و ارتباطات سیاسی داشته‌اند. تبدیل لشکرکشی خشایارشا به نشانه‌ای از تهدید همیشگی ایران علیه غرب، نادیده‌گرفتن پیچیدگی تاریخ و تحمیل نیازهای سیاسی امروز بر گذشته است. چنین رویکردی بیش از آنکه به شناخت واقعیت تاریخی کمک کند، در خدمت ساختن تصویری تهدیدآمیز از ایران قرار می‌گیرد. از این منظر، انتقاد اصلی متوجه استفاده ابزاری از تاریخ برای صورت‌بندی دشمنی‌های معاصر است؛ رویکردی که به‌جای کاهش تنش، می‌تواند زمینه ذهنی استمرار آن را فراهم کند.
ایکنا - اظهارات اخیر روبیو تا چه اندازه نشان می‌دهد که تقابل دولت ترامپ با ایران فراتر از اختلاف با جمهوری اسلامی و ناظر بر هویت تاریخی و تمدنی ایران است؟
آنچه در سیاست خارجی آمریکا نگران‌کننده است، امکان تبدیل اختلاف با یک دولت به تصویری فراگیر از یک ملت به‌عنوان تهدیدی تاریخی و تمدنی است.
ایکنا - آیا می‌توان این رویکرد را در چارچوب راهبردی برای تضعیف قدرت ملی و تمامیت ارضی ایران تحلیل کرد؟
برای پاسخ دقیق، باید میان هدف اعلام‌شده و پیامد راهبردی سیاست‌های آمریکا تفاوت گذاشت. بااین‌حال، تجربه چند دهه گذشته نشان می‌دهد که فشار اقتصادی، تحریم‌های گسترده، محدودسازی دسترسی ایران به فناوری و تلاش برای کاهش ظرفیت منطقه‌ای کشور، از ابزارهای اصلی سیاست مهار واشنگتن بوده‌اند. این سیاست‌ها صرفاً بر رفتار دیپلماتیک ایران اثر نمی‌گذارند، بلکه می‌توانند بر توسعه اقتصادی، رفاه عمومی و ظرفیت‌های بلندمدت قدرت ملی نیز تأثیر بگذارند.
در چنین شرایطی، روایت‌سازی تاریخی می‌تواند کارکردی مکمل پیدا کند؛ هنگامی که یک کشور نه صرفاً رقیبی سیاسی، بلکه تهدیدی دیرینه برای تمدن غرب معرفی شود، توجیه فشارهای مستمر علیه آن آسان‌تر خواهد شد. بااین‌حال، برای نسبت‌دادن هدف مشخصِ تجزیه ایران یا تعرض به تمامیت ارضی آن به سخنان روبیو، باید شواهد مستقیمی در اختیار داشت. نقد علمی سیاست آمریکا نیازی به ادعاهای اثبات‌نشده ندارد؛ خودِ پیامدهای تحریم، تهدید نظامی و تلاش برای محدودسازی ظرفیت‌های راهبردی ایران، موضوعات مهمی برای بررسی انتقادی هستند.
از منظر منافع ملی ایران، حفظ تمامیت ارضی مستلزم تقویت هم‌زمان بازدارندگی دفاعی، انسجام اجتماعی، توان اقتصادی، استقلال فناورانه و دیپلماسی منطقه‌ای است. نکته اساسی آن است که قدرت ملی ایران را نمی‌توان صرفاً با فشار خارجی تحلیل کرد؛ جامعه ایران، ظرفیت‌های جغرافیایی و انسانی کشور و توانایی ایجاد روابط متوازن با دیگر بازیگران نیز از مؤلفه‌های مهم این قدرت هستند. سیاستی که به تضعیف این ظرفیت‌ها امید بسته باشد، ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌هایی ایجاد کند، اما لزوماً به نتایج سیاسی مورد انتظار واشنگتن منجر نخواهد شد.
ایکنا - آیا تأکید بر تهدید تاریخی ایران علیه یونان و غرب، مقدمه‌ای برای متقاعدکردن اروپا به این ادعاست که اگر امروز در کنار آمریکا علیه ایران نایستد، فردا امنیت و تمدن غرب در معرض تهدید قرار خواهد گرفت؟
یکی از مشکلات سیاست خارجی آمریکا این است که گاهی می‌کوشد ترجیحات راهبردی خود را در قالب منافع مشترک تمدن غرب به متحدان اروپایی عرضه کند. ارجاع به میراث یونان باستان و برجسته‌سازی یک دشمن تاریخی می‌تواند به ایجاد احساس هویت مشترک و تعریف یک تهدید بیرونی کمک کند. در این چارچوب، خطر آن وجود دارد که اختلافات کنونی با ایران به‌گونه‌ای بازنمایی شوند که گویی امنیت اروپا و بقای تمدن غرب به همراهی بی‌قیدوشرط با واشنگتن وابسته است.
اما اروپا منافع و محاسبات خاص خود را دارد و نباید آن را صرفاً امتداد راهبرد امنیتی آمریکا دانست. امنیت انرژی، ثبات خاورمیانه، جلوگیری از گسترش جنگ، منافع تجاری و استقلال تصمیم‌گیری از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند با سیاست‌های تقابلی واشنگتن در تعارض قرار گیرند. کشورهای اروپایی نیز باید میان ارزیابی واقعی تهدیدهای امنیتی و پذیرش روایت‌های تاریخی جهت‌دار تمایز قائل شوند.
ایکنا - این روایت تاریخی کذب تا چه اندازه با هدف ایجاد مشروعیت برای حمله و تجاوز نظامی به ایران و تشدید ایران‌هراسی در میان افکار عمومی غرب مطرح می‌شود؟
روایت‌های تاریخی هنگامی به ابزار قدرت سیاسی تبدیل می‌شوند که گذشته را به‌صورت گزینشی بازنمایی کنند و از آن برای تعیین دشمنان امروز بهره بگیرند. جنگ خشایارشا با یونانیان یک واقعه تاریخی است؛ اما معرفی آن به‌عنوان شاهدی بر تهدید همیشگی ایران علیه غرب، فاقد مبنای تاریخی کافی است. دولت‌ها، ساختارهای سیاسی و منافع جوامع در طول قرن‌ها دگرگون می‌شوند و نمی‌توان مسئولیت یا هویت سیاسی امروز یک ملت را بر اساس جنگی در دوران باستان تعریف کرد.
از منظر ارتباطات سیاسی، چنین روایت‌هایی می‌توانند زمینه روانی پذیرش سیاست‌های سخت‌گیرانه را فراهم کنند. هنگامی که یک کشور در افکار عمومی به‌عنوان تهدیدی تاریخی و دائمی معرفی شود، تحریم، انزوای دیپلماتیک و حتی توسل به زور ممکن است در نگاه بخشی از مخاطبان به اقداماتی دفاعی و اجتناب‌ناپذیر تبدیل شوند. این سازوکار را می‌توان در چارچوب امنیتی‌سازی بررسی کرد؛ یعنی فرایندی که طی آن یک موضوع سیاسی به تهدیدی وجودی تبدیل می‌شود تا اقدامات فوق‌العاده در برابر آن توجیه‌پذیر جلوه کنند.
بااین‌حال، باید میان ظرفیت یک روایت برای مشروعیت‌بخشی به جنگ و اثبات اینکه هدف قطعی گوینده، توجیه حمله نظامی بوده است، تفاوت گذاشت. انتقاد مستدل از سیاست آمریکا بر این واقعیت متمرکز می‌شود که هرگونه تهدید یا اقدام نظامی علیه ایران باید بر اساس حقوق بین‌الملل، منشور سازمان ملل و اصل منع توسل به زور ارزیابی شود، نه با ارجاع به خاطرات تاریخی یا ساختن دشمنی‌های تمدنی. هیچ روایت تاریخی نمی‌تواند به‌خودی‌خود مجوز تجاوز نظامی به یک کشور مستقل باشد.
در نهایت، ایران برای مقابله با ایران‌هراسی باید بر ارائه روایت مستند از تاریخ خود، گسترش دیپلماسی عمومی، تقویت ارتباط با نخبگان و جوامع اروپایی و تبیین هزینه‌های بی‌ثبات‌سازی منطقه‌ای تمرکز کند. پاسخ مؤثر به روایت‌های جهت‌دار، صرفاً تکرار روایت متقابل نیست، بلکه نشان‌دادن فاصله میان ادعاهای تاریخی و واقعیت‌های سیاسی، حقوقی و راهبردی است. ایران را باید بر اساس رفتار، سیاست‌ها و جایگاه واقعی آن در نظام بین‌الملل ارزیابی کرد، نه بر مبنای تصویری که سیاست‌مداران دیگر کشورها از جنگ‌های ۲۵ قرن پیش می‌سازند.
انتهای پیام
