بحرالعلوم: حفظ بدون تدبر مطلوب نیست اما از مبادی اُنس است/ خواجوی: تکلیف مالایطاق از جامعه نخواهیم
نظرات موافق و مخالف سه صاحب‌نظر درباره موضوع ترویج «حفظ قرآن» در میزگرد «از مطالبه تا تحقق؛ الزامات تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن» به بحث گذاشته شده است. موافقان حفظ قرآن را بدون تدبر مطلوب نمی‌دانند، اما حفظ الفاظ را از مبادی اُنس برمی‌شمارند، اما در برابر این نظر چنین بیان می‌شود که طرح حفظ قرآن در جامعه غیر عرب‌زبان تکلیف سنگینی است.
نظرات موافقان و مخالفان افراد صاحب‌نظر درباره موضوع ترویج «حفظ قرآن» با هدف تبیین و نقد درون‌گفتمانی، در سه میزگرد با عنوان کلی «از مطالبه تا تحقق؛ الزامات تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن» مطرح و به‌تدریج از طریق سایت و شبکه‌های اجتماعی ایکنا منتشر می‌شود.
میزگرد نخست با موضوع چیستی و چرایی حفظ قرآن با حضور محمد خواجوی، مدرس آموزش قرائت و مدیر اسبق سازمان دارالقرآن الکریم، کریم دولتی، مسئول دبیرخانه حفظ قرآن سازمان دارالقرآن الکریم و محمدمهدی بحرالعلوم، دبیر ستاد ملی طرح ملی حفظ و هادی ربیعی، مجری‌کارشناس برگزار شد.
دولتی و بحرالعلوم هر دو از حفاظ کل هستند و مدافع جدی ترویج حفظ قرآن، و مطلوب آنان در بحث رسیدن به مطالبه رهبر شهید انقلاب یعنی تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن است، ولی خواجوی با نظرات این دو مخالف است. بخش دوم و پایانی این میزگرد را با هم می‌خوانیم؛
بخش نخست | پاسخ موافق و مخالف به گزاره «آیا حفظ قرآن توقف در سطح لفظ است»
هادی ربیعی: هر سه بزرگوار می‌گویید حفظ قرآن باید به عمل به قرآن بینجامد و حافظ قرآن باید فردی فرهیخته باشد که در مسیر کمال حرکت می‌کند؛ اما در این میان اختلاف‌نظرهایی دارید. سؤال؛ آیا به دلیل همین اختلافات که در بخش اول گفت‌وگو بروز پیدا کرد، باید سراغ خردسالان و نوجوانان برویم و به آن‌ها بگوییم، حفظ را ادامه ندهند، چون هنوز معنای الفاظ را نمی‌فهمند؟ آیا باید از سخنان شما چنین برداشت کرد که دستور دهیم، حفظ را در اینجا متوقف کنیم و بگوییم، اول چیستی و چرایی حفظ را بدانید؟ آیا باید بگوییم اگر دارید الفاظ را به ذهن می‌سپارید، اما در نهایت قرار نیست، قلبتان ظرف قرآن شود، از همین حالا حفظ را متوقف کنید؟
محمدمهدی بحرالعلوم: اگر منظور ما این باشد، این خطای راهبردی بزرگی است. اینکه بگویند تا آیه‌ای را نفهمم، آن را حفظ نمی‌کنم، نتیجه‌اش این است که تا مدت‌ها نباید حفظ کرد. برخی تعریف‌هایی که از حفظ قرآن ارائه می‌دهند، مانند حفظ تدبری، حفظ موضوعی، حفظ معرفتی و هویتی، در عمل هر چیزی هستند جز حفظ. اگر رهبر شهید عزیزمان چنین مرتبه‌ای را مدنظر داشتند، چرا گفتند 10 میلیون حافظ؟ می‌گفتند 10 میلیون حافظ در آخرین مرتبه حفظ، یعنی حفظ قلبی. پس حتماً باید از مسیر حفظ الفاظ قرآن عبور کرد. بله، ما هم می‌گوییم حفظ قرآن باید بسیار عمیق باشد؛ اما اگر بگوییم تا آن مرتبه عمیق محقق نشود، نباید حرکت دیگری کرد، دچار خطای راهبردی شده‌ایم.
ربیعی: پس به کودک و نوجوان چه بگوییم؟ بگوییم از کجا آغاز کنند؟
محمد خواجوی: حفظ تدبری و این نام‌گذاری‌ها، همه نتیجه حفظِ بدون فهم است. عده‌ای مسائل را به شکل دیگری مطرح می‌کنند تا حفظ، همراه با فهم انجام شود و بعد ناچاراً نام‌هایی روی آن می‌گذارند. اساساً به نظر می‌رسد حفظ‌کردن بدون فهم، حداقلی است؛ و در برهه‌ها و شرایط خاص می‌پذیریم؛ یعنی برای رفع تکلیف. مثال نماز را زدند؛ نماز را باید بخوانیم، چون واجب است. طبق احکام باید حروف اذکار نماز را درست تلفظ کرد و اگر درست ادا نشوند، نماز باطل است. حالا اگر کسی نمی‌تواند حروف را ادا کند، می‌گویند با جماعت نماز بخواند. اگر نماز جماعت نبود چه؟ باید نماز را بخواند، ولو اینکه اذکار آن را نادرست ادا کند. ولی اینکه برای حفظ قرآن، مرتبه‌ای بدون فهم در نظر بگیریم و آن را صحیح بدانیم، چیزی نیست که بتوان از آن به‌عنوان حداقلی بهره برد. می‌خواهم بگویم این حداقل منحصر به قرآن نیست؛ حفظ قرآن بدون فهم، ویژگی خاصی ندارد.
همه ما در شئون زندگی باید حداقل‌هایی را یاد بگیریم؛ پس این حداقل‌ها بی‌اهمیت نیستند و می‌توان برای آن‌ها برنامه‌ریزی کرد. مثلاً قرآن می‌فرماید: «وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ» (حجرات، ۱۱)؛ عیب‌جویی نکنید و با الفاظ زشت یکدیگر را نخوانید. اکنون اگر از مردم بپرسیم مسخره‌کردن کار خوبی است یا بد، چه می‌گویند؟ می‌گویند بد است. اگر بپرسیم بدنام‌کردن مردم خوب است یا بد؟ می‌گویند بد است. می‌پرسیم این را از قرآن فهمیده‌اید؟ پاسخ می‌دهند؛ خیر. مردم این آموزه‌ها را از ترجمه قرآن، منبر و تریبون یاد گرفته‌اند، نه اینکه نشانی آیه قرآن را به شما بدهند.
نتیجه چه می‌شود؟ ما فارسی‌زبانیم؛ پس قرآن را به فارسی بخوانیم. اگر کسی همین آیه را دو بار در ترجمه بخواند، می‌فهمد که نباید عیب‌جویی کند. حفظ‌کردن، زحمت‌کشیدن برای الفاظی است که معناشان را نمی‌فهمد. می‌گویند برای پیشگیری از آلزایمر جدول حل کنید. می‌شود گفت قرآن ذهن را فعال می‌کند؛ اما شعر هم حفظ کنید، ذهن فعال می‌شود. خواندن و حفظ‌کردن به زبان فارسی بر حفظ‌کردن قرآن بدون فهم ترجیح دارد. اگر کسی ترجمه را حفظ کند و از او بپرسید، چرا غیبت بد است؟ چون ترجمه آیه سوره حجرات را خوانده، می‌گوید مانند خوردن گوشت برادر مرده است. آن فرد چون معنا را فهمیده، اگر بخواهد، عمل هم می‌کند. اما اگر الفاظ عربی آیه را صد بار بخواند و نفهمد، هیچ‌وقت نمی‌تواند پاسخ دهد. قرآن خواندن بدون فهم سودی ندارد و این حداقل که استادان می‌گویند، در جاهای دیگر هم وجود دارد. این وضعیت در کشور ما هم در روخوانیِ بدون فهم و هم در حفظِ بدون فهم رخ می‌دهد. به فرد انگلیسی‌زبان ترجمه انگلیسی قرآن را می‌دهند و او پس از خواندن 10 صفحه عاشق قرآن می‌شود؛ این فرد آیات را نخوانده، بلکه ترجمه را خوانده و عاشق شده است.
کریم دولتی: من در بخشی از نظر استاد خواجوی دیدگاه خاصی دارم. گاهی می‌گوییم هرکس می‌خواهد حفظ کند، باید مو‌به‌مو حفظ کند، ولو اینکه نفهمد، و ما هم همان ارزش و جایگاه را برای آن قائل می‌شویم، خب، اگر جامعه به سمتی برود که حفظِ بدون فهم نهایت آمال و آرزوی حافظ شود، این درست نیست. اما از سوی دیگر، کودکی سه‌ساله و شیرین‌زبان را در نظر بگیرید که هنگام اذان از تلویزیون، چند روز سوره والضحی را با صدای عبدالباسط می‌شنود و ناخواسته آن را حفظ می‌کند. او به آن معنا برای حفظ تلاش نمی‌کند، اما حفظ می‌شود. ما به کودک می‌گوییم آفرین و تشویقش می‌کنیم، چون حفظ الفاظ قرآن موضوعیت دارد. اما اگر کسی ترجمه فارسی قرآن را از یک استاد مترجم حفظ کند و بعد ترجمه فارسی بهتری بیابد، با خود می‌گوید: ای‌وای، چه اشتباهی کردم که این ترجمه را حفظ کردم.
اما درست کدام است، بله، بعد از آنکه کودک الفاظ را حفظ کرد و تشویقش کردیم، به کودک می‌گوییم: می‌دانی چه خواندی؟ یعنی زمینه فهم قرآن را برای او باز می‌کنیم. نمی‌گوییم از همان کودکی واژه ضحی را برایش تجزیه کنیم؛ بلکه کلیت سوره را به او می‌گوییم. به کودک می‌گوییم در این سوره و این آیات، خداوند به پیامبر گفته است که ما از تو چشم برنمی‌داریم و تنهایت نمی‌گذاریم. اگر کودک همین را بفهمد، به هدفی می‌رسد که در این سن‌وسال از حفظ این آیات انتظار داریم. آیا حفظ بدون فهم برای این کودک ارزش دارد یا خیر؟ من می‌گویم ارزش دارد؛ زیرا راه رسیدن به مراتب بالاتر را باز می‌کند.
در پژوهشم متوجه شدم در بسیاری از کشورهای موفق دنیا که از نظر کمیت و کیفیت در حفظ پیشرفته‌اند، این‌گونه عمل نمی‌کنند که ابتدا حفظ و سپس ترجمه، تفسیر، مفردات و گام‌های بعدی را آموزش دهند. با اینکه زبانشان عربی است، واقعاً بسیاری از ترکیب‌ها و واژه‌ها را نمی‌فهمند؛ اما از این الفاظ، شروع می‌کنند و از آن کمک می‌گیرند. وقتی فرد مأنوس شد، آن‌گاه جاانداختن یکی از مفاهیم آیات نیز در ذهن او می‌نشیند، اثرگذار می‌شود و به عمل می‌انجامد. همین الفاظی که فرد در ابتدا نمی‌فهمد، راه را باز می‌کنند، اما نباید قطعاً در همین الفاظ متوقف شد؛ باید مراحل را پیش برد.
بحرالعلوم: طی دهه‌های اخیر هم در بحث حفظ قرآن به بحث معنی و مفاهیم اهمیت داده شده است. در آزمون‌های تخصصی [آزمون تخصصی حفظ قرآن سازمان دارالقرآن]، بحث فهم قرآن بخش عمده‌ای از آزمون است. از همان آزمون اولیه، مفاهیم همراه با حفظ الفاظ مطرح می‌شود. هرچه آزمون دشوارتر و درجه مدرک تخصصی بالاتر می‌رود، حتی بحث حفظ الفاظ کنار می‌رود و مفردات، مفاهیم و تفسیر اهمیت بیشتری می‌یابد. در مسابقات قرآن در سطح کشور نیز سال‌هاست بخش مفاهیم اضافه شده است.
اصلاً تدبر بدون حفظ، موضوع بحث ما نیست و حفظ بدون تدبر هم مطلوب ما نیست.
مواردی که استاد خواجوی درباره مقایسه فهم قرآن با خواندن قرآن گفتند، اصلاً خارج از موضوع بحث ماست. ما از حافظ و حفظ قرآن صحبت می‌کنیم. اگر کسی معنای قرآن را بخواند، بسیار خوب است و ما درباره این موضوع اختلافی نداریم؛ این موضوع در حیطه کار ستاد راهبری طرح ملی حفظ نیست و موضوع حفظ قرآن هم نیست؛ باید جای دیگری درباره آن تصمیم‌گیری شود. تأکید می‌کنم که حفظ بدون تدبر مطلوب نیست.
رهبر شهید گفتند ما 10 میلیون حافظ می‌خواهیم و تدبر را آغاز کردند و گفتند یکی از مواردی که تدبر در قرآن را به ما ارزانی می‌دارد، حفظ قرآن است. از تدبر آغاز می‌شود و با تدبر ادامه می‌یابد؛ آغاز و انجام آن تدبر است.
خواجوی: اتفاقاً شما و جناب دولتی بحث را منحرف کردید. صحبت از تعریف حفظ بود. شما گفتید حفظ، حفظ لفظ است؛ من گفتم حفظ یعنی کسی که قرآن را حفظ کند و بفهمد. بعد شما وارد بحث‌های دیگری شدید؛ ما که در تعریف اختلافی نداریم.
بحرالعلوم: شما در تعریف خود، کسی را که حفظ کند و نفهمد، حافظ نمی‌دانید. در عرف جامعه، وقتی می‌گویند فلانی حافظ قرآن است، یعنی اگر از او بخواهند آیه‌ای بخواند، الفاظ عربی را بیان می‌کند و انتظار ندارند ترجمه فارسی را بگوید. عرف جامعه به چنین فردی حافظ قرآن می‌گوید.
خواجوی: ما با عوام کاری نداریم؛ بحث علمی می‌کنیم. قرار بود اینجا تعریف شود.
بحرالعلوم: اجازه دهید سخنم را کامل کنم. فرض کنیم کسی قرآن را حفظ کند و هیچ‌چیز از آن نفهمد؛ این فرض بسیار بعید است، اما می‌گویم حفظ بدون فهم کم‌ارزش است، نه بی‌ارزش، ولی باز به آن حفظ گفته می‌شود. اما چه چیزی راه شخص مرا به‌عنوان حافظ کل قرآن باز کرد تا بتوانم معانی قرآن را بیشتر بفهمم؟ با خودم گفتم این‌هایی که می‌خوانم یعنی چه؟ هرچه جلوتر رفتم، دیدم با دریایی بی‌پایان روبه‌رو هستم و انتهای آن دیده نمی‌شود. فرض کنیم کسی فقط الفاظ را حفظ می‌کند؛ او می‌داند این کلام وحی است و خود را با وحی مرتبط می‌داند، از خیلی چیزها جدا می‌شود، مثل اینکه فردی انسان خوبی نباشد، اما در خیابان همراه یک مرجع تقلید راه برود، پس ملاحظه می‌کند و خیلی کارها را انجام نمی‌دهد. اینکه قرآن در روز قیامت می‌گوید «اِقرَأ وَارقَ» ناظر به همین دنیا هم هست؛ پس قرآن در همین دنیا هم تربیت می‌کند و انسان را بالا می‌برد.
خواجوی: «اِقرَأ وَارقَ» ناظر به عمل است.
بحرالعلوم: در همین دنیا هم انسان را بالا می‌برد؛ این آغاز راه است. برای مثال، بسیاری از مردم به‌صورت عامیانه برای امام حسین (ع) عزاداری می‌کنند؛ اما به‌تدریج در این جریان قرار می‌گیرند. آیا باید بگوییم این عزاداری ارزش ندارد، چون بدون فهم است؟ حفظ بدون فهم هم، حفظ است؛ حفظی کم‌ارزش است، اما پله‌ای برای رسیدن به مراتب ارزشمندتر.
خواجوی: اساساً منظور من از فهم قرآن آن چیزی نیست که استاد دولتی می‌گوید. اکنون اغلب مؤسسه‌ها کار خوبی می‌کنند؛ هم‌زمان با آموزش حفظ، کلیاتی از مفاهیم را نیز آموزش می‌دهند و ما این را قبول داریم.
بحرالعلوم: الان در کشور، اکثر مؤسسات حفظ الفاظ را با معنی پیش می‌برند.
خواجوی: اما نباید بحث کودکان را با این بحث مخلوط کرد. در آموزش کودکان، موارد دیگری را استثنا می‌کنیم. اگر به کودک شعری درباره امام علی (ع) هم یاد دهید، آن را یاد می‌گیرد، حتی اگر معنایش را نفهمد. مثلاً یک مؤسسه‌ای آموزش حفظ اشاره‌ای به کودک را ابداع کرد؛ این روش هدفی دارد و آن ایجاد حس خوبی است که کودک از این حرکات به دست می‌آورد. باید بدانیم هدف‌هایمان در سنین مختلف چیست؟ و چه چیزی را دنبال می‌کنیم؟ این موارد را نباید با هم مخلوط کرد.
اما درباره عزاداری امام حسین (ع) که مطرح شد. خب مردم در این مسیر هزینه می‌کنند؛ چون قیام حسینی در محافل و هیئات به زبان مادری گفته می‌شود، مثلاً فارسی مداحی می‌کنند، فارسی شرح می‌دهند، مردم فارسی می‌فهمند و چون می‌فهمند، وقت می‌گذارند و هزینه هم می‌کنند.
ربیعی: شما هر سه بزرگوار از استادان و دست‌اندرکاران هستید، مراجعه‌کنندگان فراوانی دارید و رسانه هم در اختیار شماست. آیا با این برنامه‌ریزی، به مخاطبان می‌گویید، هرکس می‌خواهد وارد حوزه حفظ شود، این پنج مرحله را برای رسیدن به قله طی کند؟
بحرالعلوم: بسیاری از حرف‌هایی که در این میزگرد زده شد، در میان حافظان تحقق یافته است. بسیاری از حافظان متوجه خواندن و بیان الفاظ قرآن می‌شوند و مؤسسه‌ها بر مدار فهم حرکت می‌کنند. از نظر رفتاری نیز حافظان قرآن، به‌طور نسبی، نسبت به دیگر گروه‌هایی که با قرآن مأنوس هستند، جلوترند و تا حدی ارتباط خوبی با فهم قرآن دارند؛ اما می‌خواستیم در مقام تبیین هم صحبت کنیم و بگوییم این موضوع باید جدی‌تر شود و انتظار ما از آن بیشتر است. اتفاقاً در مباحث یک سال اخیر، دیدگاه جدی‌تری مطرح شده است: کنشگری حافظان قرآن. می‌پرسیم جریان حفظ قرآن کشور چه نسبتی با جامعه دارد؟ دست‌کم حافظان باید تبیین‌گر جامعه خود باشند و کنشگری آنان اهمیت دارد. در کشور حافظ قرآنی داریم که از ابتدای جنگ رمضان پای کار بوده و با خودروی شخصی‌اش از تهران تا میناب رفته است. بسیاری از شهدای جنگ ما حافظ کل قرآن بودند، مانند سردار حسین سلامی. سردار امیرعلی حاجی‌زاده، وقتی شنیدند رهبر انقلاب گفته است ما 10 میلیون حافظ قرآن می‌خواهیم، سریع وارد موضوع شدند و مجموعه تحت امر را برای تحقق این مطالبه بسیج کردند. این میزگردها برای آن است که دیدگاه‌های گوناگون برای مخاطبان روشن شود و گام‌ها به جلو برداشته شوند. همین اختلاف‌نظرهایی که جزئی به نظر می‌رسند، باعث می‌شوند بر تصمیم مدیر اثر گذاشته شود و مثلاً بودجه حفظ به ترجمه قرآن اختصاص یابد.
ربیعی: با برگزاری چنین میزگردهایی؟ ولی از نظر من مشکل ساختاری است. مدیری که بودجه امور قرآنی را در اختیار دارد، باید به وظیفه‌اش عمل کند.
خواجوی: اصحابِ حفظ باید از این نگاه بیرون بیایند که حفظ را مبادی ورود به قرآن بدانند. ما در روخوانی هم همین مشکل را داریم. در هیچ جای دنیا به شما نمی‌گویند اگر می‌خواهی قرآن را بفهمی، باید از روخوانی وارد شوی؛ فقط در ایران این‌گونه است. اینجا می‌گویند یک سال و شش ماه روخوانی یاد بگیر؛ در دیگر کشورها ترجمه قرآن را به زبان خود فرد به او می‌دهند. مثلاً ترجمه انگلیسی قرآن را به او می‌دهند، اگر حفظ قرآن را یکی از هزار فعالیت بدانیم، اشکالی ندارد؛ بحث این است که مقصد نهایی قرآن، عمل به قرآن است.
نباید مبادی ورودی را حفظ و روخوانی قرار دهیم. این تجربه‌های شخصی شما یا دیگران یا تجربه‌هایی که مردم‌شمول نیستند، نباید به‌عنوان مبادی ورود به قرآن در نظر گرفته شوند و کشور را معطل کند.
دولتی: این نگاه که روخوانی و قرائت ضروری نیست و فقط ترجمه قرآن اهمیت دارد، نتیجه‌اش حذف متن قرآن است. اتفاقاً در طول تاریخ، یکی از کارکردهای مهم حفظ، در سده نخست به شکلی و اکنون به شکلی دیگر بوده است. ما هم می‌گوییم حافظ قرآن باید الفاظ را بفهمد، سپس عمل کند و بعد تبیین‌گر باشد. اما حفظ الفاظ قرآن، چون یکی از آثارش اُنس دائمی با کلام الهی است، این اُنس خودبه‌خود انسان را به‌سوی فهم می‌برد؛ در مقایسه با کسی که چنین اُنسی نداشته باشد. بله، شاید فضیل بن عیاض هم با شنیدن اتفاقی یک آیه قرآن متأثر شود؛ اما این را استثنا می‌دانیم و اصل نمی‌گیریم.
الفاظ قرآن موضوعیت دارد و اهمیت آن در اُنسی است که به نتیجه‌ای که استاد خواجوی می‌گوید می‌انجامد. کسی که با این متن اُنس ندارد و ترجمه قرآن را شنیده و مفاهیم قرآن به گوشش خورده، با کسی که شب و روز و هر لحظه الفاظ قرآن در ذهنش جاری است، تفاوت دارد؛ همین جاری‌شدن الفاظ، معنا را نیز شکل می‌دهد و مراقبت از اعمال زشت را در حافظ پدید می‌آورد.
بحرالعلوم: این میزگرد نشان می‌دهد، ما اختلاف‌نظر داریم. اینکه به 10 میلیون حافظ نمی‌رسیم، دلیلش همین است. باید بیشتر دور این میزها نشست، مستند صحبت کرد، تبیین کرد و پیش رفت. مدیران و سیاست‌گذاران اصلی باید این مباحث را با هم داشته باشند و اصحاب حفظ هم باید این موارد را به‌جا بپذیرند. حفظ در کشور ما به میزان زیاد پا نمی‌گیرد، چون مردم چرایی حفظ را نمی‌دانند. اگر می‌دانستند افراد متدین قرآن را حفظ می‌کردند و اگر می‌دانستند این کار چه سود و منافعی دارد، حتماً آن را انجام می‌دادند.
خواجوی: ما برای رسیدن به مقاصدمان که عمل به قرآن هست راه‌های زیادی داریم، فقط حفظ الفاظ نیست، باید دید کل جامعه چه می‌خواهد؟ طی ۱۵ سال می‌خواهند 10 میلیون حافظ قرآن تربیت کنند، اما نتوانسته‌اند، حتی نیم‌میلیون!. باید بررسی کنیم در همین مسیر با چه مشکلاتی روبه‌رو بوده‌ایم. مردم، قرآن را می‌خواهند و دوست دارند، بدانند چه می‌گوید تا به آن عمل کنند. ولی نباید مسیر را از حفظِ قرآن پیش برد. من هم قبول دارم، کسی که الفاظ قرآن را می‌داند و می‌فهمد ترجیح دارد به کسی که صرفاً ترجمه آن را به زبان مادری‌اش می‌خواند. چرا به یک میادی اینقدر اصرار داریم؟ مالایطاق هست؛ چیزی که نیم‌درصد هم بعد از 15 سال نشده، اینقدر بر روی آن اصرار نکنید. سوق بدهید فارسی قرآن را بخوانند که مفهوم را بفهمند و عمل کنند.
برخی از حافظان ما به مصرف قرص‌های اعصاب دچار شدند و فشارهای ناشی از روش‌های نادرست را تحمل کردند.
بحرالعلوم: البته تعدادشان کم است.
خواجوی: این که ایشان می‌گوید چنین افرادی فراوانی ندارند و کم هستند، قبول دارم، ولی افراد بسیاری حفظ را رها کردند، چون پس از آنکه با سختی حفظ کردند و تثبیت کردند، مثلاً با مرارت 10 جزء حفظ کردند، دیدند چیزی نمی‌فهمند و به‌دلیل نفهمیدن، آن را رها کردند.
دولتی: خب، روش حفظش درست نبوده است.
خواجوی: نتیجه اینکه عامه مردم نمی‌توانند با این مسیر حفظ قرآن همراه شوند. هر کاری به انگیزه نیاز دارد و کارهای بزرگ، انگیزه‌های بزرگ می‌خواهد.
ربیعی: از همه شما متشکرم. بحث خوبی بود. موضوع حفظ قرآن مهم هست و باید برای آن برنامه‌ریزی شود. مدیرانی که بودجه‌هایی در دست دارند، باید به نحو احسنت مدیریت کنند. مطالبه 10 میلیون حافظ قرآن می‌تواند از نظر کمی و کیفی مورد بحث و بررسی قرار گیرد. اینکه مطالبه رهبر شهید 10 میلیون حافظ کل قرآن بوده است؟ یا حضور 10 میلیون نفر از هر قشر و هر سنی در اتمسفر حفظ قرآن تا به اندازه توانشان حفظ کنند؟
مانند دعاهای مشهور بهتر است ترویج حفظ قطعات مشهور محور شود.
رویه ۴۷ سال روخوانی را بر حفظ قرآن تحمیل نکنیم.
زیرا در حوزه آموزش عمومی قرآن، حفظ کل قرآن مانند روخوانی و روان خوانی کل قرآن، نه «ضرورت» دارد و نه «امکان»
راهکار:
سطح بندی آیات قرآن کریم در چهار محور «جملات»، «قطعات مشهور»، «آیات» و «سوره ها» بر اساس اهداف کلی و تفصیلی آموزش عمومی قرآن کریم مصوب شورای توسعه فرهنگ قرآنی کشور یک ضرورت است.