آزادی زنان در ترازوی معیارهای دوگانه جهانی
آزادی زنان از مفاهیم محوری گفتمان حقوق بشر در جهان معاصر است اما با این حال، تفاوت در واکنش‌ها به انتخاب‌های فردی زنان به‌ویژه در موضوع حجاب و حقوق زنان مسلمان پرسش‌هایی درباره یکسان بودن معیارهای جهانی در حمایت از آزادی و حق انتخاب ایجاد کرده است.
آزادی زنان و به‌رسمیت شناختن حقوق آنان از جمله موضوعات مهم در گفتمان‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جهان معاصر به شمار می‌رود. این مسئله با مفاهیمی همچون کرامت انسانی، عدالت اجتماعی، حق انتخاب، دسترسی به آموزش و فرصت‌های برابر برای مشارکت در عرصه‌های مختلف زندگی ارتباطی مستقیم دارد. با گسترش تحولات اجتماعی و فرهنگی در جوامع مختلف چگونگی تعریف آزادی زنان و تعیین حدود و الزامات تحقق آن به یکی از محورهای اصلی بحث درباره حقوق بشر و مناسبات اجتماعی تبدیل شده است.
با این حال، تحقق آزادی زنان صرفا به معنای برخورداری از حقوق قانونی یا امکان حضور در عرصه‌های عمومی نیست، بلکه مستلزم به‌رسمیت شناختن حق انتخاب آگاهانه، احترام به باورها و ارزش‌های فردی و فرهنگی و فراهم‌کردن زمینه رشد و شکوفایی استعدادهای آنان است. از این منظر، آزادی زمانی می‌تواند معنای واقعی خود را پیدا کند که زنان فارغ از پیش‌داوری‌ها و فشارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی از امکان تصمیم‌گیری درباره ابعاد مختلف زندگی خود برخوردار باشند و انتخاب‌های آنان براساس معیارهای یکسان و منصفانه مورد ارزیابی قرار گیرد.
در این میان، نحوه مواجهه جوامع و نهادهای بین‌المللی با حقوق زنان به‌ویژه زنان مسلمان اهمیت ویژه‌ای دارد. بررسی تفاوت رویکردها در موضوعاتی همچون پوشش، حق آموزش، آزادی عقیده و مشارکت اجتماعی این پرسش را مطرح می‌کند که آیا اصول اعلام شده درباره آزادی و حقوق زنان در عمل نیز به‌صورت یکسان اجرا می‌شوند؟ پاسخ به این پرسش مستلزم نگاهی جامع و فارغ از معیارهای دوگانه است، نگاهی که کرامت انسانی، حق انتخاب و احترام به باورهای دینی و فرهنگی را در کنار یکدیگر مورد توجه قرار دهد و آزادی زنان را نه ابزاری برای مناقشات سیاسی، بلکه حقی بنیادین برای همه زنان در جوامع مختلف بداند.
ایکنا در راستای بررسی ابعاد مختلف حقوق زنان و آزادی اجتماعی ایشان در چارچوب اصول اعتقادی و دینی به گفتوگو با حجت‌الاسلام احمد آکوچکیان، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه(رشد) پرداخته که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.
ایکنا ـ با توجه به اینکه واژه آزادی به ابزاری برای هجمه و توهین از سوی سردمداران قدرت در جهان تبدیل شده است، آزادی واقعی به چه معناست و آیا باید حدودی برای آن در نظر گرفت؟
برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید به وضعیت جهان معاصر و بحران‌هایی که جامعه جهانی با آن‌ها مواجه است، توجه کرد. در جهان امروز، پیشرفت به معنای تغییر و تحول هدفمند، تجدد به معنای نوسازی متناسب با اقتضائات زمان و توسعه به معنای پیشرفت برنامه‌ریزی‌شده در زندگی به مسائل محوری انسان معاصر تبدیل شده‌اند. این مفاهیم در چارچوبی مشترک موضوعاتی همچون آزادی را نیز دربرمی‌گیرند و با معنای زندگی، اهمیت زمان، نوع انتخاب و شیوه زیستن انسان ارتباط پیدا می‌کنند.
در واقع، مسئله اصلی این است که انسان چگونه می‌تواند به شناخت خویشتن دست یابد و در جست‌وجوی معنای زندگی باشد. ریشه‌های زندگی مطلوب، نیکبختی و موفقیت را نیز باید در همین چارچوب بررسی کرد. از این منظر، یکی از مهمترین پرسش‌های نسل امروز مسئله کرامت و شخصیت انسانی و چگونگی تجربه معنای زندگی است.
آزادی واقعی را می‌توان از منظرهای تخصصی از جمله روان‌شناسی و جامعه‌شناسی در قالب مفهوم «اختیار خلاق» تبیین کرد، به این معنا که آزادی باید معطوف به شناخت، انتخاب آگاهانه و تحقق خیر و نیکی در بستر زندگی باشد. چنین آزادی باید همواره زمینه‌ساز خلاقیت و پیشگامی انسان در تجربه معنای زندگی شود.
بر این اساس، اگر اختیار یا آزادی را با خیر و نیکی پیوند دهیم، می‌توان به درک عمیق‌تری از مفهوم آن دست یافت. این برداشت را می‌توان در مکاتب فلسفی معطوف به تجربه معنا نیز بررسی کرد، مکاتبی که در کنار تجربه زیست فردی به تجربه مدنی، انتخاب الگوهای زندگی و شیوه‌های مدیریت اجتماعی نیز توجه دارند.
در نهایت، آزادی در نقطه‌ای که به آن اشاره شد، با اختیار خلاق و حرکت در مسیر رشد انسانی پیوند می‌خورد، مسیری که پیشرفت، تجدد و توسعه را برای انسان امکان‌پذیر می‌کند. از این رو، مفهوم آزادی باید به‌گونه‌ای فهم شود که خود به عاملی برای محدودشدن ظرفیت‌های انسانی و توقف مسیر رشد تبدیل نشود. آزادی زمانی معنا پیدا می‌کند که زمینه‌ساز شکوفایی انسان و ارتقای کیفیت زندگی او باشد.
بنابراین، یکی از عمیق‌ترین و اساسی‌ترین پرسش‌ها این است که چگونه می‌توان از طریق اختیار، زمینه رشد، پیشرفت، تجدد و توسعه را در زندگی فردی و اجتماعی فراهم کرد. طبیعی است که در روزگار کنونی رقابت میان مکاتب مختلف برای تعیین الگوی مدیریت جهان جدید به یکی از مسائل جدی تبدیل شده است. امروز شاهد آن هستیم که جریان‌های ایدئولوژیک از جمله جریان صهیونیسم با برخورداری از حمایت اسرائیل، ایالات متحده آمریکا، کشورهای اروپایی و برخی کشورهای عربی در پی ایفای نقشی محوری در معادلات قدرت جهانی هستند. در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد این مناسبات قدرت مانع از آن شده‌اند که مفهوم آزادی در معنای واقعی خود یعنی اختیار خلاق و امکان تجربه معنادار زندگی به‌درستی درک و محقق شود.
ایکنا ـ اگر جامعه جهانی آزادی را حق زنان می‌داند، چرا هنگامی که زنی حجاب را انتخاب می‌کند، آزادی او نادیده گرفته می‌شود؟
مسئله حجاب از جمله موضوعاتی است که طی چند دهه اخیر به یکی از چالش‌های جوامع معاصر تبدیل شده است. با این حال، به نظر می‌رسد در بررسی این موضوع به اندازه کافی به مفهوم تجربه معنادار زندگی انسان معاصر فارغ از جنسیت او توجه نشده است. مسئله اساسی این است که انسان چه زن و چه مرد بتواند مسیر زندگی خود را آگاهانه انتخاب کند و در جست‌وجوی الگوی مطلوب زندگی، ارزش‌های اصیل انسانی و معنای زیستن باشد.
در این چارچوب، آنچه اهمیت دارد، انسانیت است نه جنسیت. با این حال، ملاحظات و رقابت‌های سیاسی موجب شده‌اند که گاهی این اصل اساسی مورد غفلت قرار گیرد. ما نیز نتوانسته‌ایم به‌درستی به نسل جدید آموزش دهیم که به جای تمرکز بر جنسیت افراد، به کرامت انسانی و ظرفیت‌های آنان برای تجربه زندگی معنادار و دستیابی به پیشرفت توجه کند.
بر همین اساس، هنگامی که زنی حجاب را انتخاب می‌کند، نباید لزوما این انتخاب را به معنای محدود شدن آزادی او تلقی کرد، زیرا ممکن است این تصمیم برخاسته از اراده و اختیار آگاهانه او باشد. پرسش اساسی این است که چرا اختیار زنان در انتخاب پوشش در برخی رویکردها مورد توجه قرار نمی‌گیرد و چرا آزادی گاهی تنها در چارچوب انتخاب‌هایی خاص تعریف می‌شود؟
از این منظر، مفهوم «اختیار خلاق» اهمیت پیدا می‌کند، اختیاری که زمینه‌ساز تجربه معنادار زندگی و جست‌وجوی ارزش‌های اصیل انسانی است. چنین برداشتی از آزادی می‌تواند به انسان کمک کند تا علاوه بر دستیابی به معنای عمیق زندگی فردی، در مسیر پیشرفت ملی و تداوم و بالندگی تمدنی خود نیز گام بردارد.
با این حال، به نظر می‌رسد در تبیین این نگرش و انتقال آن به نسل جدید آن‌گونه که باید موفق نبوده‌ایم. در نتیجه، موضوع حجاب در برخی معادلات سیاسی و فرهنگی به ابزاری برای تقابل تبدیل شده است. در این میان، برخی جریان‌های قدرت در جهان از جمله جریان‌های متأثر از ایدئولوژی صهیونیسم در معادلات خود ظرفیت‌های جامعه ایرانی و نقش آن را در تعامل با تمدن معاصر نادیده می‌گیرند.
در نهایت، مسئله حجاب را باید در چارچوبی گسترده‌تر یعنی نسبت میان اختیار انسانی و آزادی بررسی کرد. اگر آزادی را امکان انتخاب آگاهانه و تجربه معنادار زندگی بدانیم، باید این اصل را درباره همه انسان‌ها به رسمیت بشناسیم و بپذیریم که انتخاب آگاهانه حجاب نیز می‌تواند جلوه‌ای از اعمال اختیار فردی باشد. از این منظر، یکی از چالش‌های اساسی جهان معاصر، تبیین فلسفی مفهوم اختیار خلاق و نسبت آن با آزادی در زندگی انسان است.
ایکنا ـ چرا جامعه جهانی در برخی مسائل مربوط به زنان واکنش گسترده‌ای نشان می‌دهد، اما در برابر محدودیت‌هایی که دولت‌ها برای مسلمانان ایجاد می‌کنند، سکوت می‌کند؟
حدود ۲۹ سال پیش در رساله دکتری یکی از دانش‌آموختگان دانشگاهی در اسرائیل این دیدگاه مطرح شده بود که در آینده جهان دو ایدئولوژی یعنی تشیع و یهودیت ایدئولوژیک ممکن است به جریان‌های اثرگذار در معادلات جهانی تبدیل شوند. از این منظر، می‌توان تحولات تاریخی و مناسبات قدرت را در چارچوب رقابت میان جریان‌های فکری و تمدنی بررسی کرد.
به نظر می‌رسد نهادهای قدرت در جهان معاصر نسبت به نقش دین قرآنی و تمدن ایرانی در معادلات جهان جدید نگرانی‌هایی دارند، زیرا تشیع می‌تواند بستری برای حضور و نقش‌آفرینی تمدن ایرانی در عرصه جهانی فراهم کند. بر همین اساس، این دیدگاه مطرح است که برخی واکنش‌های گسترده به مسائل مربوط به زنان در مواردی می‌تواند ابزاری برای جهت‌دهی به افکار عمومی و دورکردن توجه جامعه از مسائل بنیادی‌تر باشد.
در همین چارچوب، می‌توان به برخوردهای متفاوت با موضوع حجاب در کشورهای مختلف اشاره کرد. برای مثال، در برخی کشورها محدودیت‌هایی علیه حجاب اعمال می‌شود، در حالی که در برخی دیگر موضوع حجاب در چارچوب مناقشات سیاسی و فرهنگی مورد توجه قرار می‌گیرد. این تفاوت در رویکردها این پرسش را مطرح می‌کند که آیا معیارهای مربوط به آزادی زنان در عرصه بین‌المللی به‌صورت یکسان اعمال می‌شوند یا مناسبات سیاسی در نحوه مواجهه با این مسائل تأثیرگذارند.
از سوی دیگر، تأکید بر نگرش فرا‌جنسیتی به انسان و توجه به کرامت انسانی، می‌تواند زمینه‌ای برای درک عمیق‌تر مفهوم آزادی فراهم کند. در این نگاه، انسان فارغ از زن یا مرد بودن باید امکان تجربه معنادار زندگی و اعمال اختیار آگاهانه را داشته باشد. با این حال، به نظر می‌رسد در برخی رویکردهای سیاسی و فرهنگی، این اصل به اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرد.
همچنین، مادی‌گرایی حاکم بر بخشی از مناسبات جهان معاصر و تقابل برخی جریان‌های فکری با دین می‌تواند در شکل‌گیری این نوع مواجهه‌ها مؤثر باشد. در این دیدگاه دین باید بر محور کرامت انسانی و ابعاد متعالی وجود انسان مورد توجه قرار گیرد، رویکردی که می‌تواند زمینه گفتوگو میان فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف را فراهم کند.
در نهایت، این دیدگاه مطرح است که بخشی از سکوت یا واکنش‌های گزینشی در برابر محدودیت‌های اعمال‌شده علیه مسلمانان را باید در چارچوب مناسبات قدرت و رقابت‌های سیاسی و تمدنی بررسی کرد. بر همین اساس، لازم است معیارهای آزادی و حقوق زنان به‌گونه‌ای تعریف و اجرا شوند که تابع ملاحظات سیاسی نباشند و حقوق و کرامت انسانی همه افراد فارغ از دین و هویت فرهنگی آنان به یک اندازه مورد توجه قرار گیرد.
ایکنا ـ چرا برخی سلبریتی‌های داخل کشور که درباره آزادی زنان موضع‌گیری می‌کنند، در برابر اتفاقات و هجمه‌های صورت گرفته علیه مسلمانان واکنشی نشان نمی‌دهند؟
نخستین علت این مسئله را می‌توان در ضعف تحلیل و ناتوانی در درک مسائل بنیادین جهان معاصر جست‌وجو کرد. به نظر می‌رسد برخی از این چهره‌ها هنوز به‌درستی با مسائل محوری جهان امروز از جمله پیشرفت، تجدد و توسعه مواجه نشده‌اند و درک روشنی از چگونگی تجربه و تحقق این مفاهیم در الگوهای مدیریت جهان جدید ندارند.
علت دوم را باید در ضعف تحلیل و تبیین تحولات جهان معاصر و نبود معیارهای روشن برای ارزیابی الگوهای زندگی جست‌وجو کرد. مسئله اساسی این است که بر اساس چه معیارهایی می‌توان تجربه معنادار زندگی را در جهان امروز مدیریت کرد و چه الگویی می‌تواند زمینه‌ساز رشد و پیشرفت انسان در روزگار معاصر باشد.
سومین مسئله، سیاسی‌شدن مفهوم آزادی و تجربه معنا در جامعه معاصر ایران است. به نظر می‌رسد برخی افراد و جریان‌ها منافع خود را در تقابل با پیوند میان دین، تشیع و تمدن ایرانی تعریف می‌کنند و از همین رو، به ترویج رویکردهایی می‌پردازند که می‌تواند الگوهای معنادار زندگی را تضعیف کند.
در چنین شرایطی، این احتمال مطرح است که موضع‌گیری‌های برخی چهره‌های مشهور درباره آزادی بیش از آنکه بر مبنای یک معیار فراگیر و اصولی درباره حقوق و کرامت انسانی باشد، تحت تأثیر ملاحظات سیاسی و فرهنگی قرار گیرد. از این منظر، انتظار می‌رود افرادی که درباره آزادی زنان اظهارنظر می‌کنند، در برابر محدودیت‌ها و هجمه‌های صورت‌گرفته علیه مسلمانان نیز با همان معیارهای انسانی و فارغ از ملاحظات سیاسی موضع‌گیری کنند.
ایکنا ـ آیا حق آموزش برای شهروندان در تمام جوامع به رسمیت شناخته شده است؟ محروم‌کردن دختران مسلمان از آموزش چگونه صورت می‌گیرد؟
به نظر می‌رسد مسئله محرومیت از آموزش ابعادی عمیق‌تر از محدودیت‌های مستقیم آموزشی دارد. مسئله اصلی را باید در نحوه مواجهه جریان‌های قدرت با امکان شکل‌گیری و گسترش الگوهای زیست دینی در جهان معاصر بررسی کرد، الگویی که به‌ویژه با تکیه بر تشیع و آموزه‌های قرآنی و معارف اهل بیت(ع) در حال شکل‌گیری است.
از این منظر، برخی جریان‌های قدرت با الگوهایی از زندگی که بر مبنای ارزش‌های دینی، کرامت انسانی و معنای زندگی شکل می‌گیرند، موافق نیستند. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که چنین الگوهایی بتوانند در کنار نظام تولید علم قرار گیرند و از پشتوانه علمی و دانش‌بنیان برخوردار شوند.
در واقع، هنگامی که یک جریان فکری و دینی بتواند مبانی نظری خود را تبیین کند، از آن دفاع علمی به عمل آورد و برای آینده جامعه خود برنامه‌ریزی داشته باشد، ظرفیت بیشتری برای حضور و نقش‌آفرینی در جهان معاصر پیدا می‌کند. از این منظر، تقویت پشتوانه علمی و توانمندی‌های فکری جوامع دیندار می‌تواند به افزایش ظرفیت آن‌ها برای مشارکت در تحولات آینده منجر شود.
بر همین اساس، این دیدگاه مطرح است که بخشی از تقابل جریان‌های قدرت با جوامع و جریان‌های دینی را باید در نگرانی از تقویت ظرفیت‌های علمی، فکری و تمدنی آن‌ها جست‌وجو کرد. بنابراین، مسئله صرفا به محرومیت مستقیم از آموزش محدود نمی‌شود، بلکه به امکان دستیابی این جوامع به دانش، تولید علم و توانایی ترسیم آینده خود نیز ارتباط پیدا می‌کند.
در مجموع، حق آموزش را باید در چارچوبی گسترده‌تر شامل دسترسی برابر به دانش، امکان رشد فکری و فراهم بودن زمینه مشارکت در تولید علم و شکل‌دهی به آینده جامعه، مورد توجه قرار داد. بر این اساس، هرگونه محدودیت آموزشی علیه دختران مسلمان باید به‌گونه‌ای بررسی شود که علاوه بر پیامدهای مستقیم آن برای حق تحصیل، آثار احتمالی‌اش بر فرصت‌های رشد فردی، علمی و اجتماعی آنان نیز در نظر گرفته شود.
انتهای پیام
