روزی حلال زمینه‌ساز عمل صالح و تقویت اعتماد اجتماعی است

حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله جمشیدی، مدرس حوزه علمیه شهرکرد در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با تبیین جایگاه روزی حلال در قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع)، اظهار کرد: در آموزه‌های دینی، میان بهره‌مندی از روزی پاک و انجام اعمال صالح ارتباطی معنادار وجود دارد و توجه به حلال و حرام در کسب درآمد، از موضوعات اساسی در زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان است.

وی با اشاره به آیه ۵۱ سوره مبارکه مؤمنون که خداوند در این آیه خداوند می‌فرمایید «یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا»، افزود: همراهی سفارش به بهره‌مندی از روزی پاک با فرمان به انجام عمل صالح، نشان‌دهنده ارتباط این دو موضوع در آموزه‌های قرآنی است و در برخی تفاسیر نیز بر ارتباط رزق حلال با توفیق انجام اعمال صالح تأکید شده است.

جمشیدی با اشاره به تأثیر لقمه حرام بر رفتار انسان تصریح کرد: در نقل‌های مربوط به واقعه عاشورا، امام حسین(ع) در مواجهه با سپاه دشمن به این نکته اشاره کردند که موعظه در آنان اثر نمی‌گذارد، زیرا شکم‌هایشان از حرام پر شده است و این مضمون نشان می‌دهد که توجه به حلال و حرام، تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه با وضعیت معنوی و اخلاقی انسان نیز ارتباط دارد.

معیار کسب درآمد مشروع در اسلام چیست؟

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به آیه ۲۹ سوره مبارکه نساء که خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ، بیان کرد: بر این اساس، یکی از معیارهای تشخیص کسب نامشروع، باطل بودن شیوه به‌دست‌آوردن مال است، عقل سالم و آگاه و شرع، دو معیار مهم برای تشخیص درستی رفتارهای اقتصادی هستند و  ممکن است، معامله‌ای از نظر سودآوری ظاهری، مطلوب به نظر برسد، اما شرع آن را ممنوع کرده باشد، بنابراین، صرف سودآور بودن یک فعالیت اقتصادی نمی‌تواند دلیل بر مشروعیت آن باشد، برای مثال، ممکن است فروشنده‌ای از فروش کالایی ممنوع، سود قابل توجهی به دست آورد، اما این سودآوری به‌تنهایی مشروعیت معامله را اثبات نمی‌کند؛ در چنین مواردی، انسان باید به احکام شرعی پایبند باشد، حتی اگر از فلسفه و حکمت تفصیلی یک حکم آگاهی نداشته باشد.

وی با تأکید بر ضرورت راستگویی در معاملات اقتصادی، اظهار کرد: اسلام مال را بی‌ارزش و بی‌اهمیت نمی‌داند، بلکه آن را از عوامل قوام زندگی انسان معرفی می‌کند، از همین رو، رعایت اصول اخلاقی در فعالیت‌های اقتصادی اهمیت فراوانی دارد و دروغگویی، قسم دروغ و پیمان‌شکنی می‌تواند بنیان اعتماد در جامعه را متزلزل کند، زندگی اجتماعی بر پایه اعتماد متقابل شکل می‌گیرد و هنگامی که مردم کالایی را با توجه به نشان استاندارد، تأییدیه‌های مربوط یا اطلاعات درج‌ شده درباره قیمت و کیفیت آن خریداری می‌کنند، در واقع به صداقت عرضه‌کننده اعتماد دارند و اگر این اعتماد با دروغ، تقلب یا پنهان‌کاری از بین برود، امنیت روانی جامعه نیز آسیب می‌بیند.

جمشیدی با بیان اینکه اعتماد اجتماعی به‌آسانی به دست نمی‌آید، اما ممکن است با یک تخلف از بین برود، افزود: کم‌فروشی، تقلب و دروغگویی در معاملات، علاوه بر زیان مالی، موجب شکل‌گیری بدبینی، کینه و بی‌اعتمادی میان مردم می‌شود، حتی ممکن است رفتار نادرست یک فرد، اعتبار افراد درستکار و فعالان اقتصادی سالم را نیز تحت تأثیر قرار دهد،حفظ عهد و پیمان و وفاداری به تعهدات، افزون بر تأیید شرع، مورد تأکید عقل نیز قرار دارد؛ زیرا بدون پایبندی به این اصول، بنیان‌های زندگی اجتماعی دچار آسیب می‌شود.

کم‌فروشی تنها به فروش کالا محدود نیست

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به هشدار قرآن کریم درباره کم‌فروشی و عبارت قرآنی «وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ»، گفت: کم‌فروشی را نباید تنها به کم گذاشتن از وزن یا مقدار کالای فروخته‌شده محدود کرد، بلکه هرگونه کوتاهی در انجام تعهدی که انسان در برابر دریافت مزد بر عهده گرفته است، می‌تواند از مصادیق آن باشد، برای نمونه، کارگری که در برابر دریافت حقوق، وظایف خود را به‌درستی انجام نمی‌دهد، کارمند دولتی که پاسخ مناسبی به ارباب‌رجوع نمی‌دهد، معلمی که بدون آمادگی و مطالعه کافی در کلاس حاضر می‌شود یا سخنرانی که بدون مطالعه لازم، حق مطلب را ادا نمی‌کند، ممکن است در انجام مسئولیت خود دچار کوتاهی شده باشد، در همه این موارد، مسئله اصلی آن است که فرد در برابر مزدی که دریافت می‌کند، وظیفه و مسئولیت خود را به‌درستی انجام دهد؛ بنابراین، فرهنگ کسب حلال باید در همه مشاغل و حرفه‌ها مورد توجه قرار گیرد و به فعالیت‌های تجاری محدود نشود.

جمشیدی با اشاره به اهمیت یادگیری احکام شرعی پیش از ورود به فعالیت اقتصادی، اظهار کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) بر تقدم یادگیری احکام دینی بر تجارت تأکید کرده‌اند و مضمون روایت «الْفِقْهُ ثُمَّ الْمَتْجَر» نیز بر همین ضرورت دلالت دارد؛ یعنی فرد باید پیش از ورود به کسب‌وکار، احکام و مسائل شرعی مرتبط با آن را بیاموزد، در گذشته، برخی کسبه برای آشنایی با احکام معاملات و مسائل شرعی بازار، در جلسات درس علما شرکت می‌کردند، اما امروز نیز لازم است فعالان اقتصادی پیش از ورود به فعالیت‌های تجاری، از حلال و حرام معاملات آگاهی کافی داشته باشند.

وی یادآور شد: گاهی یک فعالیت اقتصادی پرسود در جامعه مطرح می‌شود و افراد بسیاری بدون بررسی ماهیت آن به سمتش می‌روند، در حالیکه ممکن است چنین فعالیتی مبتنی بر فریب یا نیرنگ باشد و در این شرایط، هم فردی که دیگران را فریب می‌دهد از نظر معنوی آسیب می‌بیند و هم افرادی که به امید کسب سود وارد آن فعالیت شده‌اند، متضرر می‌شوند،آشنایی با احکام شرعی، زمینه‌ساز صداقت، خوش ‌قولی و رعایت انصاف در معاملات است و می‌تواند از بسیاری از تخلفات و زیان‌های اقتصادی جلوگیری کند.

جمشیدی درباره معیار تشخیص انصاف در قیمت‌گذاری کالاها، بیان کرد: در آموزه‌های اسلامی، برای میزان سود در همه معاملات، عدد ثابتی تعیین نشده است، زیرا اسلام دینی برای همه زمان‌هاست و شرایط زندگی، ارزش کالاها و وضعیت بازار در دوره‌های مختلف تغییر می‌کند، به همین دلیل، اسلام به‌ جای محدود کردن همه معاملات به یک عدد مشخص، بر اصولی همچون انصاف، مروت و جوانمردی تأکید دارد و فروشنده باید با در نظر گرفتن شرایط خود، وضعیت بازار و موقعیت مشتری، قیمت منصفانه‌ای برای کالا تعیین کند، در این نگاه، صرف به دست آوردن سود بیشتر، معیار درستی یک معامله نیست، بلکه چگونگی معامله و رعایت حقوق طرف مقابل نیز اهمیت دارد، پایبندی به انصاف، از اصولی است که می‌تواند سلامت روابط اقتصادی را تقویت کند.

احتکار، خیانت در امانت مردم است

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد با نکوهش احتکار اظهار کرد: خداوند متعال روزی‌رسان مردم است و کسبه و بازاریان یکی از واسطه‌های رساندن مایحتاج زندگی به دست مردم هستند، بسیاری از مردم امکان تهیه کالاهای مورد نیاز خود را از مناطق دور ندارند و این کالاها از طریق فعالیت اقتصادی و شبکه توزیع به محل زندگی آنان می‌رسد، در چنین شرایطی، کاسب می‌تواند امانتداری باشد که کالاهای مورد نیاز مردم را در دسترس آنان قرار می‌دهد، اما اگر به احتکار روی آورد و از عرضه کالا برای کسب سود بیشتر جلوگیری کند، در واقع به این مسئولیت آسیب می‌زند و مرتکب خیانت در امانت می‌شود.

وی با اشاره به جایگاه معنوی کسب‌وکار حلال، افزود: در مقابل، کاسبی که با صداقت، انصاف و جوانمردی با مشتری رفتار می‌کند، می‌تواند مصداقی از رویکرد مورد تأکید روایات اسلامی درباره ارزش و منزلت کسب‌وکار درست باشد.

جمشیدی با بیان اینکه حلال بودن درآمد تنها به نوع شغل وابسته نیست، گفت: شیوه کسب درآمد و رعایت حقوق دیگران نیز اهمیت دارد، خداوند متعال حدودی را برای رفتار انسان مشخص کرده است و عبور از این حدود می‌تواند مصداق ظلم باشد،برای تشخیص اینکه فروشنده یا کارفرما حقوق مشتری یا کارگر را رعایت کرده است یا خیر، باید رفتار و عملکرد خود را با ضوابط شرعی سنجید. ممکن است مشتری از معامله‌ای ناراضی باشد، اما حق با فروشنده باشد، همانگونه که گاهی مشتری رضایت دارد، ولی حقوق او به‌ درستی رعایت نشده است، بنابراین، رضایت ظاهری افراد به‌تنهایی معیار قطعی تشخیص رعایت حق نیست.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد تصریح کرد: یکی از راه‌های شناخت وظایف شرعی در معاملات، مراجعه به رساله توضیح‌المسائل مرجع تقلید و پرسش از کارشناسان آگاه به احکام شرعی است؛ زیرا در این منابع، ضوابط مربوط به حقوق طرفین معامله و حدود مسئولیت آنان بیان شده است.

وی با اشاره به اهمیت مسائل اقتصادی در قرآن کریم، اظهار کرد: توجه قرآن کریم به مسائل مالی و معاملاتی، نشان‌دهنده اهمیت اقتصاد در زندگی انسان است، برای نمونه، طولانی‌ترین آیه قرآن کریم، آیه ۲۸۲ سوره بقره، به موضوع ثبت و تنظیم بدهی‌ها و معاملات مدت‌دار اختصاص دارد که این امر بر ضرورت دقت و رعایت حقوق طرفین در روابط مالی تأکید می‌کند.

جمشیدی با اشاره به پیامدهای اجتماعی کم‌فروشی، گران‌فروشی و تقلب، بیان کرد: اعتماد عمومی یکی از سرمایه‌های اصلی بازار است و تخلفات اقتصادی می‌تواند این سرمایه را به‌شدت آسیب‌پذیر کند. بازسازی اعتماد از دست‌ رفته نیز همیشه آسان نیست و حتی پس از جبران یک تخلف، ممکن است آثار بی‌اعتمادی همچنان باقی بماند، برای جلوگیری از گسترش تخلفات، نباید نسبت به رفتارهای نادرست در بازار بی‌تفاوت بود، امر به معروف و نهی از منکر، هم در میان مردم و فعالان اقتصادی و هم در مطالبه رسیدگی از نهادهای مسئول، می‌تواند نقش مؤثری داشته باشد.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد تأکید کرد: مردم نباید تصور کنند که اگر تخلفی را تجربه کردند و خرید خود را انجام دادند، دیگر مسئولیتی ندارند، بلکه لازم است تخلفات را از مسیرهای قانونی به مراجع مسئول گزارش دهند و پیگیر رسیدگی به آن باشند، همکاری مردم و کسبه در این زمینه می‌تواند به حفظ اعتماد عمومی و جلوگیری از تکرار تخلفات کمک کند.

وی با تأکید بر ضرورت آموزش فرهنگ کسب حلال از دوران کودکی اظهار کرد: خانواده و مسجد از نخستین محیط‌هایی هستند که کودک در آن‌ها با ارزش‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی آشنا می‌شود. والدین باید از همان سال‌های ابتدایی زندگی، تعهد در برابر دیگران را به فرزندان آموزش دهند تا آنان خود را صرفاً مصرف‌کننده ندانند، بلکه در برابر جامعه احساس مسئولیت کنند، یکی از مهمترین نتایج تربیت دینی، تقویت خودکنترلی در انسان است؛ به‌گونه‌ای که فرد حتی در غیاب والدین و ناظران نیز از انجام رفتار نادرست خودداری کند و حضور و نظارت خداوند را در زندگی خود در نظر داشته باشد، مدرسه نیز باید در کنار خانواده، تربیت اخلاقی و مسئولیت‌پذیری را دنبال کند و به شناسایی استعدادها و علایق دانش‌آموزان توجه داشته باشد. آموزش باید به‌گونه‌ای باشد که افراد، افزون بر کسب دانش، مهارت‌های مورد نیاز برای زندگی و اشتغال را نیز فرا بگیرند.

جمشیدی خاطرنشان کرد: اگر آموزش صرفاً به کسب نمره و طی کردن مقاطع تحصیلی محدود شود و فرد مهارت متناسب با استعداد و علاقه خود را نیاموزد، ممکن است پس از سال‌ها تحصیل نیز برای تأمین معاش با مشکل مواجه شود، بنابراین، تربیت افراد متعهد و توانمند، در کنار آموزش مهارت‌های کاربردی، می‌تواند زمینه فعالیت اقتصادی سالم و ترویج فرهنگ روزی حلال را در جامعه فراهم کند.