مادرانگی، محور روایت «مادرم ایران» شد

کیومرث محمد چناری، کارگردان مستند «مادرم ایران» در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه ایده ساخت این اثر از حضور مستقیم در کنار نیروهای امدادی هلال‌احمر شکل گرفت، اظهار کرد: در این مستند تلاش کردیم به‌جای تمرکز صرف بر عملیات امداد و نجات، زندگی، روابط انسانی و ویژگی‌های شخصیتی نیروهایی را به تصویر بکشیم که در روزهای جنگ، خانواده و زندگی شخصی خود را کنار گذاشتند تا به یاری مردم بشتابند. حدود ۴۰ روز در پهنه غرب هلال‌احمر حضور داشتیم و در کنار این افراد زندگی کردیم؛ با آنها غذا خوردیم، استراحت کردیم و در عملیات‌ها همراهشان بودیم. برای ما مهم بود که مخاطب علاوه بر مشاهده فعالیت‌های امدادی، با انسان‌هایی آشنا شود که پشت این عملیات‌ها قرار دارند.

وی ادامه داد: در جریان جنگ رمضان پنج پهنه برای فعالیت نیروهای امدادی شکل گرفته بود که پهنه غرب به دلیل وجود فرودگاه مهرآباد، پادگان‌ها و پایگاه‌ها، با اصابت‌های متعددی مواجه شده بود. آنچه برای ما جذابیت داشت، حضور افرادی از شهرها، قومیت‌ها و طبقات اجتماعی مختلف در یک مجموعه بود. من همیشه از این پهنه به‌عنوان ایران کوچک یاد می‌کردم؛ جایی که افراد با دیدگاه‌های متفاوت، برای هدفی مشترک یعنی کمک به مردم کنار یکدیگر قرار گرفته بودند.

از یک حادثه تا شکل‌گیری ایده مستند

چناری درباره شکل‌گیری ایده اولیه مستند گفت: روز سوم جنگ رمضان در حوالی میدان فردوسی حضور داشتم. پس از نخستین اصابت در محدوده پلیس دیپلمات، برای ثبت تصاویر به سمت محل حادثه رفتم، اما یکی از نیروهای امنیتی مانع تصویربرداری شد. در جریان این اتفاق، اصابت دیگری در فاصله حدود ۲۰ تا ۲۵ متری ما رخ داد که آن فرد مجروح شد و من به لطف خدا آسیب ندیدم.

این کارگردان مستند افزود: در همان زمان، تعدادی از نیروهای رسانه‌ای و روایتگر نیز مجروح شده بودند. نیروهای هلال‌احمر که در نزدیکی محل حضور داشتند، برای کمک آمده بودند، اما هنگام بازگشت به سمت ما، اصابت دیگری اتفاق افتاد و چهار یا پنج نفر از آنها نیز آسیب جدی دیدند. این حادثه برایم بسیار تأثیرگذار بود؛ زیرا متوجه شدم افرادی که برای نجات دیگران به میدان آمده‌اند، خودشان نیز در معرض خطر قرار دارند.

وی بیان کرد: همان روز با محمد فرج صالحی که کارگردانی مشترک فیلم را برعهده داشت، درباره انتخاب سوژه صحبت کردیم و تصمیم گرفتیم سراغ نیروهای هلال‌احمر برویم. از طریق دوستان با خانم تقی‌نژاد، مسئول پهنه غرب، آشنا شدیم که حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ نفر زیرمجموعه وی فعالیت می‌کردند. در ابتدا قرار بود تمرکز اصلی فیلم بر شخصیت ایشان باشد، اما با حضور بیشتر در مجموعه، ظرفیت‌های انسانی و داستانی سایر امدادگران نیز برایمان آشکار شد.

مادرانگی؛ پیوند خانواده و وطن

چناری با اشاره به نقش شخصیت خانم تقی‌نژاد در روایت فیلم اظهار کرد: ایشان حدود هشت ماه پیش از جنگ رمضان، همسر و دختر خود را در یک سانحه تصادف از دست داده بود، اما با آغاز جنگ به میدان آمد و مسئولیت فرماندهی پهنه غرب را برعهده گرفت. آنچه برای ما اهمیت داشت، مادرانگی ایشان در ارتباط با نیروهای امدادی بود. با وجود داغ بزرگی که تجربه کرده بود، مانند مادری نگران مراقب افراد زیرمجموعه خود بود.

وی ادامه داد: شبانه‌روز در کنار امدادگران زندگی می‌کردیم و به همین دلیل، جزئیاتی را می‌دیدیم که در یک حضور کوتاه قابل مشاهده نبود. برای مثال، یکی از نیروهای اهل قزوین به مادرش گفته بود که در شهر خود حضور دارد، درحالی‌که برای امدادرسانی به تهران آمده بود. وی برای تماس با مادرش به داخل خودرو می‌رفت و مراقب بود صدای بی‌سیم یا نشانه‌ای از حضورش در تهران به گوش مادر نرسد تا او نگران نشود.

این مستندساز افزود: امدادگر دیگری با وجود داشتن همسر و فرزند، روزی به‌شدت دلتنگ مادرش شده بود و گریه می‌کرد. چنین لحظاتی برای ما اهمیت داشت؛ زیرا نشان می‌داد پشت چهره مقاوم این افراد، انسان‌هایی با عواطف و تعلقات خانوادگی حضور دارند. به‌تدریج متوجه شدیم مفهوم مادر در روایت ما جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است؛ از یک سو مادران واقعی و خانواده‌های امدادگران حضور داشتند و از سوی دیگر، خانم تقی‌نژاد نقش مادرانه‌ای برای نیروها ایفا می‌کرد.

چناری تصریح کرد: همین موضوع ما را به مفهوم بزرگ‌تری به نام مام وطن رساند. این افراد با وجود دلبستگی به خانواده و عزیزانشان، مسئولیتی بزرگ‌تر را نیز احساس می‌کردند و برای کمک به مردم و حفظ کشور در میدان حضور داشتند. بنابراین، در تدوین تصمیم گرفتیم این مفهوم را به محور اصلی روایت تبدیل کنیم؛ اینکه ایران برای این نیروها مانند مادری بزرگ است که باید از آن مراقبت کرد.

روایت انسان‌هایی با داستان‌های متفاوت

وی درباره معیار انتخاب شخصیت‌های محوری فیلم گفت: در مجموعه‌ای با حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ نفر، امکان پرداخت یکسان به همه وجود نداشت. تلاش کردیم همه نیروها در فیلم حضور داشته باشند، اما برخی شخصیت‌ها به دلیل ویژگی‌های فردی، تجربه‌های گذشته و موقعیت‌های خاص، بیشتر مورد توجه قرار گرفتند. برای ما صرفاً داشتن یک داستان تأثیرگذار کافی نبود؛ نوع فعالیت و نقش هر فرد در عملیات‌ها نیز اهمیت داشت.

این کارگردان مستند ادامه داد: یکی از شخصیت‌های فیلم امدادگری اهل خوزستان است که از کودکی در خرمشهر و آبادان زندگی کرده و با پیامدهای جنگ آشنا بوده است. وی از همان دوران با امداد و نجات ارتباط پیدا کرده بود و رساندن پیکر جان‌باختگان به خانواده‌هایشان از دغدغه‌هایش محسوب می‌شد. پیشینه شخصی و نقش مؤثرش در عملیات‌ها باعث شد بیشتر به این شخصیت بپردازیم. شخصیت دیگری به نام علی داشتیم که پیش از آغاز جنگ، دختر کوچکش بیمار بود و همسرش نیز برای برگزاری امتحانات مدرسه به محل کار می‌رفت. با آغاز حملات، مسئول پهنه با وی تماس گرفت و خواست برای حضور در عملیات آماده شود. علی فرزندانش را در خانه گذاشت تا همسرش بازگردد و خودش به نیروهای امدادی ملحق شد. چنین تصمیمی برای من به‌عنوان مستندساز اهمیت داشت؛ زیرا نشان می‌داد فردی با وجود مسئولیت‌های خانوادگی، برای نجات جان دیگران وارد میدان می‌شود.

چناری با اشاره به حضور نیروهای جوان در مستند بیان کرد: مجید، جوانی حدود ۲۲ یا ۲۳ ساله بود که مسئولیت‌های دشواری را در عملیات‌ها برعهده می‌گرفت. جمع‌آوری پیکرهای آسیب‌دیده، آواربرداری و بیرون آوردن افراد زنده از زیر آوار از جمله فعالیت‌های او بود. گاهی ۲۴ تا ۴۸ ساعت نمی‌خوابید و همچنان به کار ادامه می‌داد. یکی دیگر از شخصیت‌ها مربی سگ‌های زنده‌یاب بود که ارتباط عاطفی زیادی با سگ خود داشت. این حیوان نیز در جریان یکی از عملیات‌ها آسیب دیده بود و در طول ۴۰ روز حضور در پهنه، افراد زنده و جان‌باختگان متعددی را پیدا کرده بود. این داستان‌ها نشان می‌دهد هرکدام از امدادگران جهان شخصی و ویژگی‌های متفاوتی دارند. هدف ما ساخت مجموعه‌ای از پرتره‌های جداگانه نبود، بلکه می‌خواستیم از کنار هم قرار گرفتن این شخصیت‌ها، روایتی جمعی شکل بگیرد.

ثبت حافظه انسانی جنگ رمضان

چناری درباره نقش چنین آثاری در ثبت حافظه جمعی جامعه از جنگ رمضان اظهار کرد: من و آقای صالحی هر دو مستندساز جنگ هستیم، اما معمولاً تمرکزمان بر خط مقدم و صحنه‌های مستقیم درگیری نظامی نیست. من بیشتر به پشت جبهه، حاشیه جنگ و اتفاقاتی علاقه دارم که برای خانواده‌ها، کودکان، زنان و مردم عادی رخ می‌دهد. در تجربه‌های قبلی خود در سوریه، عراق، لبنان، افغانستان و موگادیشو نیز به سراغ زندگی انسان‌هایی رفته‌ام که درگیر پیامدهای جنگ شده‌اند یا برای کمک به دیگران تلاش می‌کنند.

وی ادامه داد: نیروهای هلال‌احمر از جمله گروه‌هایی هستند که فعالیتشان کمتر دیده می‌شود. بسیاری از آنها داوطلبانه و بدون دریافت منفعت مالی یا امتیاز خاصی فعالیت می‌کنند. در میانشان معلم، پزشک، کارگر، مغازه‌دار، راننده اسنپ، رئیس کارخانه و آتش‌نشان حضور داشتند. برای نمونه، آتش‌نشانی را داشتیم که پس از پایان شیفت ۲۴ ساعته خود، در زمان استراحت به پهنه هلال‌احمر می‌آمد تا در عملیات‌ها مشارکت کند.

این مستندساز تصریح کرد: جذابیت این مجموعه برای ما در کنار هم قرار گرفتن افراد با سن، تحصیلات، طبقه اجتماعی و دیدگاه‌های متفاوت بود. ممکن بود میان آنها اختلاف‌ نظرهای جدی وجود داشته باشد، اما هنگام اعزام به عملیات، همه باید از فرمانده گروه پیروی می‌کردند تا مأموریت به‌درستی انجام شود. این نظم و هماهنگی در کنار تفاوت‌های فردی، یکی از ویژگی‌های مهم پهنه غرب بود. وقتی از جنگ صحبت می‌کنیم، معمولاً تصاویر اصابت‌ها، تخریب ساختمان‌ها و عملیات نظامی در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد، اما زندگی انسان‌هایی که در حاشیه این اتفاقات حضور دارند نیز بخشی از واقعیت جنگ است. خانواده‌های نگران، امدادگرانی که دلتنگ مادرانشان می‌شوند و افرادی که با وجود خطر برای نجات دیگران تلاش می‌کنند، باید در حافظه تاریخی جامعه ثبت شوند. مستندهایی مانند «مادرم ایران» می‌توانند این ابعاد انسانی را برای نسل‌های بعد حفظ کنند.

کارگردانی مشترک برای ثبت همه لحظه‌ها

چناری درباره دلیل انتخاب کارگردانی مشترک با محمد فرج صالحی گفت: یکی از دلایل اصلی، نامشخص بودن مدت زمان جنگ و گستردگی فعالیت‌های امدادی بود. در ابتدای کار نمی‌دانستیم جنگ ۱۰ روز، یک ماه یا چند ماه ادامه پیدا می‌کند. از طرفی، ممکن بود یکی از ما همراه نیروها به عملیات برود و در همان زمان اتفاقات مهمی در داخل پهنه رخ دهد. بنابراین، تصمیم گرفتیم با تقسیم مسئولیت‌ها، هر دو فضای اصلی روایت را پوشش دهیم. من و آقای صالحی از قبل با یکدیگر آشنا بودیم و تجربه فعالیت مشترک در پروژه‌های مختلف را داشتیم. هر دو نیز در سوریه به‌عنوان کارگردان حضور پیدا کرده بودیم و شناخت مناسبی از شیوه کاری یکدیگر داشتیم. به همین دلیل، پیشنهاد همکاری مشترک مطرح شد و پذیرفتیم که در کنار هم این پروژه را پیش ببریم.

این کارگردان مستند بیان کرد: گاهی من همراه نیروها به عملیات می‌رفتم و آقای صالحی در پهنه می‌ماند تا نگرانی‌ها، تماس‌های بی‌سیمی و وضعیت امدادگرانی را ثبت کند که منتظر بازگشت دوستانشان بودند. در موقعیت‌های دیگر، این تقسیم وظایف برعکس می‌شد. ما تقریباً در همه عملیات‌ها حضور داشتیم، اما در تدوین فقط بخش‌هایی را انتخاب کردیم که به روایت اصلی کمک می‌کردند و از نظر انسانی و داستانی تأثیرگذار بودند. حضور شبانه‌روزی در کنار امدادگران کار دشواری بود و امکان نداشت یک نفر به‌تنهایی همه لحظات را ثبت کند. شب‌ها زمان استراحت را تقسیم می‌کردیم تا یکی از ما بیدار باشد و اتفاقات را از دست ندهیم. روزه‌داری در ماه رمضان نیز فشار جسمی کار را بیشتر می‌کرد، اما حضور مستمر در کنار سوژه‌ها برایمان اهمیت داشت؛ زیرا بسیاری از لحظات تأثیرگذار در شرایطی اتفاق می‌افتاد که قابل پیش‌بینی نبود.

چناری در پایان بیان کرد: اگر به‌تنهایی این پروژه را پیش می‌بردم، ناچار بودم میان ثبت عملیات‌ها و اتفاقات داخل پهنه یکی را انتخاب کنم و بخش‌هایی از روایت از دست می‌رفت. کارگردانی مشترک این امکان را فراهم کرد که هم شرایط دشوار امدادگران در میدان و هم روابط انسانی و نگرانی‌های آنها در پهنه ثبت شود. امیدوارم «مادرم ایران» توانسته باشد گوشه‌ای از تلاش‌ها و فداکاری‌های این نیروها را نشان دهد و بیان کند که ایرانیان با وجود همه تفاوت‌ها، در بزنگاه‌های مهم برای کمک به هم‌وطنان و حفظ کشور در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.