هالیوود چهره‌ای تحریف‌شده از ایران می‌سازد
قربانعلی طاهرفر کارگردان فیلم «آپاراتچی» با انتقاد از بازنمایی سیاسی ایران در سینمای هالیوود گفت: بخشی از تولیدات این سینما با تکیه بر کلیشه‌های امنیتی و تروریستی، تصویری غیرواقعی از جامعه ایرانی ارائه می‌کنند.
سینما به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای، نقش مهمی در شکل‌دهی به نگرش افکار عمومی نسبت به ملت‌ها و فرهنگ‌های مختلف ایفا می‌کند. هالیوود طی دهه‌های گذشته با بهره‌گیری از ظرفیت‌های روایی و تصویری خود، به بازنمایی کشورهای مختلف پرداخته است؛ بازنمایی‌هایی که گاه به‌جای انعکاس واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی، تحت تأثیر رویکردهای سیاسی و ایدئولوژیک قرار گرفته‌اند. در این میان، ایران نیز به‌ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به یکی از موضوعات مورد توجه سینمای غرب تبدیل شده است.
در شماری از تولیدات هالیوودی، جامعه ایرانی با مؤلفه‌هایی همچون تهدید امنیتی، تروریسم و افراط‌گرایی به تصویر درآمده و میان هویت تاریخی و تمدنی ایران با روایت‌های سیاسی فاصله افتاده است. این شیوه بازنمایی، به‌تدریج کلیشه‌هایی را در ذهن مخاطبان جهانی شکل داده که اصلاح آن‌ها نیازمند حضوری فعال و هدفمند در عرصه سینما و رسانه است. از همین منظر، ایران‌هراسی را نمی‌توان صرفاً به چند فیلم ضدایرانی محدود کرد، بلکه باید آن را در چارچوب جریانی گسترده‌تر از بازنمایی‌های فرهنگی و رسانه‌ای مورد بررسی قرار داد.
در مقابل، سینمای ایران از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و هنری گسترده‌ای برای معرفی هویت ایرانی به جهان برخوردار است؛ ظرفیتی که بهره‌گیری از آن مستلزم توجه به مخاطب بین‌المللی، تولید روایت‌های انسانی و باورپذیر و پرهیز از شعارزدگی است. بازنمایی زندگی روزمره مردم، معرفی فرهنگ و تمدن ایرانی و خلق شخصیت‌های چندبعدی می‌تواند زمینه‌ای برای ارائه تصویری واقعی‌تر از جامعه ایران فراهم کند. همچنین، توجه به استانداردهای حرفه‌ای فیلم‌نامه‌نویسی و برنامه‌ریزی برای عرضه جهانی آثار، از ضرورت‌های حضور مؤثر سینمای ایران در این عرصه به شمار می‌رود.
ایکنا پیرامون چگونگی شکل‌گیری ایران‌هراسی در سینمای هالیوود، شیوه بازنمایی شخصیت‌های ایرانی، ظرفیت‌های سینمای کشور برای مقابله با روایت‌های تحریف‌شده و ضرورت تولید آثار با رویکرد مخاطب جهانی، با قربانعلی طاهرفر، کارگردان سینما و تلویزیون، گفت‌وگویی انجام داده است که مشروح آن را در ادامه با هم می‌خوانیم.
ایکنا - با توجه به سابقه بازنمایی شرق در سینمای غرب و شکل‌گیری جریان اسلام‌هراسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به نظر شما ایران‌هراسی در سینمای هالیوود از چه مقطعی شکل گرفت و چه زمینه‌های سیاسی، فرهنگی و تاریخی در پیدایش و گسترش این جریان نقش داشتند؟
ایران‌هراسی به‌ویژه پس از وقوع انقلاب اسلامی، در ذیل اسلام‌هراسی یا دست‌کم در موازات آن قابل تعریف است. البته برای بررسی دقیق این موضوع باید به سابقه طولانی‌تری در سینمای آمریکا و غرب توجه کنیم. ما پیش از انقلاب اسلامی نیز با پدیده شرق‌هراسی در سینمای غرب مواجه بودیم؛ جریانی که براساس آن، شرق به‌عنوان یک تهدید برای جهان غرب معرفی می‌شد و انسان شرقی در بسیاری از آثار سینمایی، فردی عقب‌مانده از تمدن، فاقد شناخت کافی از جهان مدرن و گرفتار ساختارهای فرهنگی متفاوت با غرب به تصویر در می‌آمد. سینمای غرب در این مسیر، هر جا که ضرورت دراماتیک یا منافع فکری خود اقتضا می‌کرد، از بنیان‌های فرهنگی و فکری شرق برای شکل‌دهی به داستان‌هایش بهره می‌گرفت و تصویری متناسب با نگاه خود ارائه می‌داد.
با این حال، اسلام‌هراسی به‌عنوان یک شاکله مشخص و جریان تأثیرگذار در سینمای غرب، به نظر من پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران شکل برجسته‌تری پیدا کرد. انقلاب اسلامی صرفاً یک تحول سیاسی داخلی نبود، بلکه به‌واسطه پیام‌ها و آرمان‌های خود، معادلات سیاسی و فرهنگی جهان را تحت تأثیر قرار داد. از همین منظر، آمریکا و برخی کشورهای غربی، تحولات ایران و احتمال گسترش گفتمان انقلاب اسلامی را تهدیدی برای منافع و سیاست‌های خود تلقی کردند. بنابراین، به‌تدریج نیاز به شکل‌دهی تصویری متفاوت از ایران و هویت اسلامی آن در عرصه رسانه‌ای و فرهنگی احساس شد.
تسخیر سفارت آمریکا در تهران و اتفاقاتی که در ادامه آن رخ داد، از جمله نقاط عطف در شکل‌گیری روایت‌های ضدایرانی در سینمای غرب بود. این تحولات زمینه‌ای فراهم کرد تا تصویر ایران در رسانه‌های آمریکایی بیش از گذشته با مفاهیمی مانند تهدید امنیتی، گروگان‌گیری و تقابل سیاسی پیوند بخورد. سال‌ها بعد، این رویکرد را به‌وضوح در فیلم «آرگو» به کارگردانی بن افلک مشاهده کردیم؛ اثری که با بازنمایی خاص خود از ماجرای تسخیر سفارت آمریکا، تصویری جهت‌دار از جامعه ایران ارائه می‌دهد. البته ایران‌هراسی را نمی‌توان صرفاً به چند فیلم مشخص محدود کرد؛ زیرا با یک تفکر و رویکرد فرهنگی و سیاسی مواجه هستیم که در طول چند دهه، در قالب آثار مختلف بازتولید شده است.
پس از انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و تحولات منطقه‌ای نیز به این روند دامن زدند. هر اندازه جایگاه و نقش منطقه‌ای ایران پررنگ‌تر شد، ضرورت بازنمایی آن به‌عنوان یک تهدید در بخشی از تولیدات رسانه‌ای غرب نیز افزایش یافت. در این میان، اسلام‌هراسی و ایران‌هراسی در موارد متعددی به یکدیگر پیوند خوردند و تصویر ایرانیان با مؤلفه‌هایی مانند افراط‌گرایی، خشونت و تهدید امنیتی همراه شد. این روند در دوره‌های مختلف، متناسب با شرایط سیاسی و نیازهای تبلیغاتی تغییر شکل داده است. از سوی دیگر، ایران‌هراسی کارکردهای سیاسی و فرهنگی دارد و در دوره‌هایی حتی ابعاد اقتصادی نیز پیدا کرده است. ارائه تصویری منفی از ایران می‌تواند بر نگرش افکار عمومی جهان، مناسبات بین‌المللی و حتی تصمیم‌های اقتصادی و سیاسی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، نمی‌توان این جریان را صرفاً محصول انتخاب چند فیلم‌نامه‌نویس یا کارگردان دانست. در واقع، با مجموعه‌ای از رویکردها مواجه هستیم که در آن سیاست خارجی آمریکا، گفتمان رسانه‌ای و الگوهای بازنمایی در هالیوود به یکدیگر پیوند می‌خورند. اسلام‌هراسی جایگاه ویژه‌ای در گفتمان سیاسی آمریکا دارد و این گفتمان، همان‌گونه که در عرصه سیاست خارجی نمود پیدا می‌کند، در سینمای هالیوود نیز بازتاب یافته است.
ایکنا - هالیوود در آثار ضدایرانی خود معمولاً از چه الگوها و مؤلفه‌هایی برای بازنمایی ایران استفاده می‌کند و چگونه می‌کوشد با بهره‌گیری از عناصر تروریسم، تهدید امنیتی و تقابل فرهنگی، تصویری متفاوت از واقعیت‌های جامعه ایرانی به مخاطبان جهانی ارائه دهد؟
اگر مخاطبانی که فیلم‌های ضدایرانی هالیوود را دنبال کرده‌اند، بدون پیش‌داوری و با نگاهی تحلیلی به این آثار توجه کنند، متوجه فاصله معنادار میان روایت سینمایی آن‌ها و واقعیت‌های جامعه ایران خواهند شد. نمونه‌های مشخصی مانند «آرگو»، «بدون دخترم هرگز»، «۳۰۰» و برخی آثار دیگر را می‌توان در این زمینه بررسی کرد. این فیلم‌ها در مواردی چنان از واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی فاصله گرفته‌اند که حتی بخشی از مخالفان سیاسی جمهوری اسلامی نیز ممکن است با روایت ارائه‌شده در آن‌ها همراه نباشند. مسئله اصلی این است که هالیوود در بسیاری از این آثار، به‌جای بازنمایی یک جامعه با تمام پیچیدگی‌های تاریخی، فرهنگی و انسانی آن، به دنبال ساختن تصویری است که با پیش‌فرض‌های سیاسی و رسانه‌ای مورد نظرش هماهنگی داشته باشد.
یک خط فکری مشترک در بخش قابل توجهی از این آثار وجود دارد و آن تغییر هویت شخصیت ایرانی است. ایران و ایرانی با پیشینه تاریخی و تمدنی چند هزار ساله، دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و انسانی است؛ اما در برخی تولیدات هالیوودی تلاش می‌شود این هویت به شخصیتی تهدیدکننده، خشن و مرتبط با تروریسم تبدیل شود. ایجاد چنین دگرگونی شخصیتی در متن یک فیلمنامه، نیازمند طراحی دقیق روایت، شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های دراماتیک است. به همین دلیل، این جریان صرفاً به انتخاب چند دیالوگ یا نمایش چند صحنه محدود نمی‌شود، بلکه از مرحله شکل‌گیری ایده و نگارش فیلمنامه آغاز می‌شود. البته این رویکرد تنها درباره ایران به کار گرفته نمی‌شود. هالیوود در مواجهه با کشورها و جریان‌های فکری‌ای که در تقابل با سیاست خارجی آمریکا قرار دارند نیز از الگوهای مشابهی استفاده کرده است. در چنین ساختاری، ابتدا یک کشور به‌عنوان تهدید معرفی می‌شود و سپس شخصیت‌ها و اتفاقات داستانی به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که این پیش‌فرض را تأیید کنند. به این ترتیب، مخاطب به‌جای مواجهه با مجموعه‌ای از واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی، با روایتی محدود و جهت‌دار روبه‌رو می‌شود.
انقلاب اسلامی صرفاً یک تحول سیاسی داخلی نبود، بلکه به‌واسطه پیام‌ها و آرمان‌های خود، معادلات سیاسی و فرهنگی جهان را تحت تأثیر قرار داد
نکته مهم این است که بخش قابل توجهی از مخاطبان سینما در نقاط مختلف جهان، هنگام تماشای یک فیلم، لزوماً پیشینه تاریخی و فرهنگی کشور مورد اشاره را مطالعه نکرده‌اند. مخاطب معمولاً در یک بازه ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه‌ای با جهانی مواجه می‌شود که فیلم‌ساز برای او ساخته است. اگر این جهان سینمایی براساس اطلاعات نادرست یا پیش‌فرض‌های جهت‌دار شکل گرفته باشد، امکان دارد همان تصویر به‌عنوان واقعیت در ذهن مخاطب رسوب کند. این یکی از ویژگی‌های مهم و در عین حال تأثیرگذار سینماست؛ رسانه‌ای که می‌تواند بدون نیاز به ارائه استدلال‌های مفصل، از طریق شخصیت‌ها، موقعیت‌ها و روایت، نگرش مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد.
هالیوود برای تثبیت این تصویر، در دوره‌های مختلف از سه مؤلفه اصلی تروریسم، تهدید امنیتی و تقابل فرهنگی استفاده کرده است. ممکن است در یک دوره، تروریسم و افراط‌گرایی محور اصلی روایت باشد و در دوره‌ای دیگر، تقابل فرهنگی یا موضوعات مرتبط با سیاست‌های منطقه‌ای ایران برجسته شود. امروز نیز موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای، عملیات اطلاعاتی، تحریم‌ها، منازعات منطقه‌ای، نیروهای نیابتی و گروگان‌گیری می‌توانند دستاویز تولید روایت‌های ضدایرانی قرار گیرند. این موضوعات متناسب با تحولات سیاسی روز، ظرفیت تبدیل شدن به سوژه‌های سینمایی را دارند. اختلاف راهبردی میان ایران و آمریکا نیز اکنون سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد و موضوعاتی که در مقاطعی کم‌رنگ‌تر بودند، امروز در عرصه رسانه‌ای برجستگی بیشتری پیدا کرده‌اند. طبیعی است که هالیوود نیز از این تحولات برای بازتولید روایت‌های مورد نظر خود استفاده کند. البته گسترش فضای مجازی و دسترسی بیشتر مخاطبان به منابع خبری و اطلاعاتی، امکان مقایسه روایت‌های مختلف را فراهم کرده است؛ با این حال، نمی‌توان از تأثیرگذاری سینما در شکل‌دهی به افکار عمومی چشم‌پوشی کرد.
هالیوود همچنان از همان الگوی آشنای خود استفاده خواهد کرد؛ الگویی که در آن یک جهان تهدیدکننده در برابر جهان غرب قرار می‌گیرد و آمریکا در جایگاه ناجی و قهرمان اصلی ظاهر می‌شود. در این ساختار، ابتدا ایران به‌عنوان تهدیدی برای امنیت جهانی معرفی می‌شود و سپس ورود آمریکا برای مقابله با این تهدید، به ضرورتی دراماتیک و حتی اخلاقی تبدیل می‌شود. به این ترتیب، یک اختلاف سیاسی به‌تدریج در قالب اختلاف هویتی میان ملت‌ها بازنمایی خواهد شد. بنابراین، باید انتظار داشت که در سال‌های آینده نیز شاهد تولید آثاری با محوریت تهدید امنیتی، تروریسم و تقابل فرهنگی باشیم.
ایکنا - با وجود ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و هنری ایران، چرا سینمای کشورمان نتوانسته است به اندازه هالیوود از قدرت تصویرسازی و روایت سینمایی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی جهان استفاده کند و چه موانعی در مسیر تولید و عرضه آثار ایرانی با رویکرد بین‌المللی وجود دارد؟
مسئله اصلی کمبود ظرفیت سینمایی یا فقدان زیرساخت‌های لازم نیست. ما از نظر امکانات، سیاست‌های کلی، آیین‌نامه‌ها، نهادهای متولی و مؤسسات تولیدکننده، ظرفیت‌های قابل توجهی در اختیار داریم. آنچه بیش از هر چیز با کمبود آن مواجه هستیم، اراده جدی برای تولید آثاری است که از ابتدا با رویکرد مخاطب جهانی طراحی و ساخته شوند. بخش عمده‌ای از تولیدات سینمایی ما با نگاه به بازار داخلی شکل می‌گیرد و موفقیت آن‌ها نیز معمولاً براساس میزان استقبال مخاطبان داخلی یا حضور در جشنواره‌های ملی ارزیابی می‌شود. گاهی دریافت سیمرغ بلورین برای یک فیلم‌ساز یا نهاد تولیدکننده به مهم‌ترین شاخص موفقیت تبدیل می‌شود، در حالی که این معیار به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده میزان تأثیرگذاری یک اثر در عرصه بین‌المللی باشد. ما باید از ابتدا مخاطب جهانی را در نظر بگیریم. ساخت فیلم برای مخاطب داخلی یک ضرورت جدی است و نمی‌توان این نیاز را نادیده گرفت، اما رسالت سینمای ایران به این حوزه محدود نمی‌شود. وقتی درباره معرفی فرهنگ، تمدن و هویت ایرانی به جهان صحبت می‌کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که مخاطب خارجی با پیشینه و شناخت متفاوتی به تماشای آثار ما می‌نشیند. بنابراین، زبان روایت، ساختار دراماتیک، شخصیت‌پردازی و حتی شیوه عرضه فیلم باید متناسب با شناخت و سلیقه مخاطبان بین‌المللی طراحی شود.
برای درک بهتر این مسئله می‌توان به نحوه بازنمایی شخصیت‌های تاریخی و سیاسی در سینمای جهان توجه کرد. ما همواره از جایگاه تاریخی و تأثیرگذاری امام خمینی(ره) در ایران، جهان اسلام و تحولات بین‌المللی سخن گفته‌ایم، اما اگر تولیدات سینمایی و تصویری مربوط به ایشان را با آثاری که در هالیوود و دیگر کشورهای غربی درباره رهبران سیاسی خود ساخته‌اند مقایسه کنیم، با فاصله قابل توجهی روبه‌رو می‌شویم. آن‌ها برای معرفی شخصیت‌های سیاسی و تاریخی خود، آثار متعددی با ساختارهای حرفه‌ای و مخاطب‌پسند تولید می‌کنند و این آثار را در بازارهای مختلف جهانی عرضه می‌کنند؛ در حالی که ما پس از گذشت چند دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، همچنان در معرفی درست انقلاب و شخصیت بنیان‌گذار آن به مخاطبان جهانی با چالش مواجه هستیم.
این مسئله درباره رهبر شهید انقلاب اسلامی و همچنین رویدادهایی مانند جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نیز اهمیت دارد. ما باید بتوانیم از این مقاطع تاریخی آثاری تولید کنیم که علاوه بر پاسخ‌گویی به نیاز مخاطب داخلی، قابلیت ارتباط با مخاطب جهانی را نیز داشته باشند. البته تولید فیلم درباره رویدادهای معاصر و وقایعی که فاصله زمانی چندانی با آن‌ها نداریم، دشواری‌های خاص خود را دارد؛ زیرا نیازمند پژوهش، گردآوری اسناد، شناخت دقیق شخصیت‌ها و پرهیز از روایت‌های شتاب‌زده است. با این حال، این دشواری‌ها نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن ظرفیت‌های سینما در ثبت و انتقال تاریخ معاصر باشد. نکته دیگر، نحوه تقسیم فرصت‌های تولید میان سینماگران است. ما در سینمای ایران فیلم‌سازان توانمند و دغدغه‌مند کم نداریم و موفقیت‌های درخشان سینمای ایران در جشنواره‌های بین‌المللی نیز نشان داده است که این سینما از استعداد و ظرفیت لازم برای ارتباط با مخاطبان جهانی برخوردار است. با این حال، به نظر می‌رسد فرصت‌ها همیشه به شکل مناسبی توزیع نمی‌شوند. گاهی یک طیف مشخص از فیلم‌سازان به‌طور مداوم در اولویت حمایت نهادهای سینمایی قرار می‌گیرند، در حالی که افراد دیگری نیز وجود دارند که هم دغدغه معرفی فرهنگ ایرانی را دارند و هم از تخصص و توانایی هنری لازم برخوردارند.
باید میان دغدغه‌مندی، توانایی حرفه‌ای و فرصت تولید ارتباط منطقی برقرار شود. صرف داشتن دغدغه برای ساخت یک اثر کافی نیست و فیلم‌ساز باید از دانش سینمایی، شناخت مخاطب و توانایی تبدیل ایده به یک روایت جذاب برخوردار باشد. در مقابل، نباید اجازه داد که موقعیت تجاری یا اعتبار جشنواره‌ای تنها معیار انتخاب عوامل تولید باشد. اگر بتوانیم سینماگرانی را شناسایی کنیم که هم از نظر هنری توانمند هستند و هم به ضرورت معرفی فرهنگ و تمدن ایران باور دارند، امکان تولید آثار تأثیرگذار افزایش پیدا می‌کند. مشکل ما تنها در مرحله تولید خلاصه نمی‌شود و در زمینه توزیع و عرضه بین‌المللی نیز با چالش مواجه هستیم. حتی اگر اثری با کیفیت مناسب تولید شود، بدون برنامه‌ریزی برای حضور در بازارهای جهانی، جشنواره‌ها، شبکه‌های پخش و ارتباط با مخاطبان خارجی، نمی‌تواند به هدف اصلی خود دست پیدا کند. تولید مشترک با کشورهایی که ریشه‌ها و اشتراکات فرهنگی با ایران دارند نیز می‌تواند فرصت مناسبی برای معرفی فرهنگ ایرانی فراهم کند. این همکاری‌ها ضمن ایجاد امکان تبادل تجربیات، زمینه ارتباط با مخاطبان تازه و ورود آثار ایرانی به بازارهای جدید را فراهم می‌آورد.
ما به تدوین سند راهبردی جدید به‌عنوان یک اقدام صرفاً اداری نیاز نداریم؛ زیرا در اسناد بالادستی و چشم‌اندازهای بسیاری از نهادهای سینمایی، معرفی درست فرهنگ و تمدن ایرانی به جهان به‌عنوان یکی از مأموریت‌ها مطرح شده است. این هدف در اسناد سازمان صداوسیما، سازمان سینمایی و بنیاد سینمایی فارابی نیز مورد توجه قرار گرفته است. مسئله اصلی، اجرای همین مأموریت‌ها و تبدیل سیاست‌های مکتوب به برنامه‌های عملیاتی است. به جای تکرار ضرورت تدوین اسناد جدید، باید از نهادهای مسئول مطالبه کرد که به تکالیف خود در حوزه معرفی ایران عمل کنند. اگر این اراده شکل بگیرد و فرصت‌های تولید و عرضه نیز به‌درستی توزیع شود، سینمای ایران توانایی حضور مؤثرتر در عرصه جهانی را خواهد داشت.
ایکنا - در بازنمایی شخصیت‌های ایرانی در فیلم‌های هالیوودی، گاهی با کاراکترهایی مواجه می‌شویم که هویت فردی و انسانی آن‌ها تحت‌الشعاع وابستگی سیاسی و مذهبی قرار می‌گیرد؛ به نظر شما این شیوه شخصیت‌پردازی چگونه به شکل‌گیری کلیشه‌های ضدایرانی و تثبیت تصویری نادرست از جامعه ایران در ذهن مخاطبان منجر می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین آسیب‌های بازنمایی ایران در سینمای هالیوود، نوع نگاه به شخصیت ایرانی و نحوه شکل‌گیری کاراکترهای مرتبط با این هویت است. در شخصیت‌پردازی استاندارد، فیلم‌نامه‌نویس باید به جهان فردی، زیست‌بوم، انگیزه‌ها، تجربه‌های اجتماعی، تناقض‌های درونی و مسیر تحول شخصیت توجه کند. هر انسانی مجموعه‌ای از ویژگی‌های متفاوت دارد و نمی‌توان او را صرفاً بر اساس وابستگی سیاسی، مذهبی یا ملی تعریف کرد. با این حال، در بخشی از آثار ضدایرانی، این ساختار طبیعی شخصیت‌پردازی کنار گذاشته می‌شود و شخصیت ایرانی از همان ابتدا به یک جریان سیاسی یا نظام حکومتی پیوند می‌خورد. در چنین شرایطی، کاراکتر به جای آنکه یک انسان با ویژگی‌های مستقل و قابل درک باشد، به مهره‌ای برای پیشبرد یک موضع سیاسی تبدیل می‌شود. به عبارت دیگر، نویسنده به جای آنکه ابتدا شخصیتی چندبعدی خلق کند و سپس از طریق موقعیت‌های دراماتیک، رفتار و تصمیم‌های او را به مخاطب بشناساند، از ابتدا یک هویت سیاسی برای او تعیین می‌کند. در ادامه نیز تمام رفتارها، گفتارها و تصمیم‌های شخصیت در خدمت همان پیش‌فرض قرار می‌گیرد. این شیوه به‌تدریج به یک الگوی تکرارشونده تبدیل می‌شود و مخاطب در مواجهه با شخصیت ایرانی، پیش از آنکه با یک انسان مستقل روبه‌رو شود، با نماینده‌ای از یک ساختار سیاسی مواجه خواهد شد.
وقتی چنین الگویی در آثار متعدد تکرار شود، به‌تدریج در ذهن مخاطب و حتی در ذهن صاحبان آثار نیز رسوب می‌کند. در نتیجه، هر بار که یک شخصیت ایرانی وارد داستان می‌شود، احتمال دارد همان ویژگی‌های کلیشه‌ای مانند افراط‌گرایی، خشونت، تروریسم یا تهدید امنیتی به او نسبت داده شود. این مسئله صرفاً به شخصیت‌های ایرانی محدود نمی‌ماند و گاهی در بازنمایی شخصیت‌های مسلمان نیز دیده می‌شود. در واقع، یک فرد به جای آنکه نماینده تجربه انسانی و اجتماعی خودش باشد، به نماینده یک ملت، مذهب یا نظام سیاسی تبدیل می‌شود. نکته قابل توجه این است که شکل‌گیری کلیشه‌ها همیشه به یک دستور مستقیم سیاسی یا برنامه هماهنگ و از پیش تعیین‌شده نیاز ندارد. گاهی عادت‌های فکری و نگارشی فیلم‌نامه‌نویسان، الگوهای قدیمی ژانری، ملاحظات تجاری و پیش‌فرض‌های تثبیت‌شده در ذهن سازندگان، بدون آنکه الزاماً قصد آگاهانه‌ای برای تحریف داشته باشند، به بازتولید همان تصویر منجر می‌شود. نویسنده‌ای که سال‌ها با یک الگوی مشخص درباره ایران مواجه بوده، ممکن است هنگام خلق شخصیت ایرانی ناخودآگاه همان ویژگی‌ها را وارد فیلمنامه کند. کارگردان نیز در مرحله اجرا، با تکیه بر همان ذهنیت، شخصیت را در قالبی مشابه به تصویر بکشد.
البته نمی‌توان نقش سیاست و جهت‌گیری‌های رسانه‌ای را در این روند نادیده گرفت. در مواردی ممکن است
سفارش‌ها و ملاحظات سیاسی نیز در شکل‌گیری این شخصیت‌ها نقش داشته باشند، اما مسئله مهم‌تر، تبدیل شدن یک تصویر نادرست به الگوی غالب در ذهن تولیدکنندگان است. وقتی این الگو بارها تکرار شود، حتی بدون نیاز به دستور مستقیم نیز به حیات خود ادامه می‌دهد. به همین دلیل، مقابله با ایران‌هراسی تنها از مسیر پاسخ‌گویی به چند فیلم مشخص امکان‌پذیر نیست و باید ریشه‌های فکری و هنری این نوع بازنمایی را نیز شناخت. در مقابل، سینمای ایران باید از همین نقطه وارد عمل شود و به جای تولید شخصیت‌هایی که صرفاً در خدمت انتقال یک پیام سیاسی هستند، به سراغ انسان‌های واقعی با تمام پیچیدگی‌های فردی و اجتماعی برود. شخصیت ایرانی باید بتواند در یک داستان مستقل زندگی کند، تصمیم بگیرد، اشتباه کند، با تعارض‌های درونی مواجه شود و در مسیر روایت تغییر کند. چنین شخصیتی برای مخاطب جهانی نیز قابل درک خواهد بود؛ زیرا مخاطب پیش از آنکه با یک موضع سیاسی مواجه شود، با تجربه انسانی یک فرد ارتباط برقرار می‌کند. به اعتقاد من، این نوع شخصیت‌پردازی می‌تواند یکی از مؤثرترین راهکارها برای مقابله با کلیشه‌های ایران‌هراسانه باشد.
ایکنا - با توجه به اینکه مقابله با ایران‌هراسی تنها به تولید آثار سینمایی محدود نمی‌شود و به شناخت سازوکارهای رسانه‌ای و فرهنگی نیز نیاز دارد، چه راهبردهایی را برای تقویت روایت ایرانی در سینمای جهان مؤثر می‌دانید و چگونه می‌توان میان تولید آثار افشاگرانه، روایت زندگی روزمره مردم و معرفی فرهنگ و تمدن ایران توازن برقرار کرد؟
در این زمینه باید دو مسیر مکمل را به‌طور هم‌زمان دنبال کنیم. از یک سو، تولید آثاری با رویکرد افشاگرانه و انتقادی نسبت به سیاست‌های آمریکا و عملکرد رسانه‌های غربی یک ضرورت است و از سوی دیگر، باید بتوانیم زندگی روزمره مردم، فرهنگ، تمدن و هویت ایرانی را به شکلی انسانی و قابل درک برای مخاطب جهانی روایت کنیم. این دو مسیر نباید در تقابل با یکدیگر قرار بگیرند. همان‌گونه که در عرصه فرهنگی با جریان‌هایی مواجه هستیم که تلاش می‌کنند تصویر خاصی از ایران ارائه دهند، ما نیز به دفاع فرهنگی نیاز داریم. این مسئله با مفهوم جنگ نرم و جهاد تبیین که رهبر شهید انقلاب اسلامی بر آن تأکید داشتند، ارتباط پیدا می‌کند. یکی از مهم‌ترین راه‌های مقابله با تصویرسازی‌های نادرست، نمایش زندگی واقعی مردم ایران است. مخاطب جهانی باید با خانواده ایرانی، روابط اجتماعی، فرهنگ عمومی، آیین‌ها، سنت‌ها و تجربه‌های روزمره مردم آشنا شود. این آشنایی می‌تواند از طریق روایت‌های انسانی و داستان‌هایی شکل بگیرد که در آن‌ها شخصیت‌ها با مسائل مشترک بشری مواجه هستند. ما نباید تصور کنیم که برای معرفی ایران حتماً باید در هر اثر به‌صورت مستقیم درباره سیاست، تاریخ انقلاب یا تقابل‌های بین‌المللی صحبت کنیم. گاهی نمایش یک خانواده ایرانی، روابط میان نسل‌ها، دغدغه‌های یک جوان، مناسبات اجتماعی یا حتی زندگی در یک منطقه روستایی می‌تواند تصویر دقیق‌تری از جامعه ایران به مخاطب خارجی ارائه دهد.
باید میان دغدغه‌مندی، توانایی حرفه‌ای و فرصت تولید ارتباط منطقی برقرار شود. صرف داشتن دغدغه برای ساخت یک اثر کافی نیست و فیلم‌ساز باید از دانش سینمایی، شناخت مخاطب و توانایی تبدیل ایده به یک روایت جذاب برخوردار باشد
فرهنگ ایرانی نیز ظرفیت بسیار گسترده‌ای برای تولید آثار سینمایی دارد. ادبیات، شعر، موسیقی، معماری، آیین‌ها، پیشینه تاریخی و ریشه‌های ملی و مذهبی، همگی می‌توانند زمینه شکل‌گیری داستان‌های متنوع باشند. با این حال، نکته مهم این است که این عناصر باید در دل یک روایت و درام مؤثر قرار بگیرند. صرف نمایش معماری ایرانی، موسیقی سنتی یا آیین‌های فرهنگی نمی‌تواند به‌تنهایی یک اثر سینمایی تأثیرگذار خلق کند. این مؤلفه‌ها زمانی اثربخشی بیشتری خواهند داشت که به زندگی شخصیت‌ها پیوند بخورند و در مسیر داستان معنا پیدا کنند. ما به تولید آثاری نیاز داریم که بتوانند تناقض‌های موجود در روایت‌های رسانه‌ای غرب را آشکار کنند. سینمای ایران ظرفیت پرداختن به موضوعاتی مانند سیاست‌های امپریالیستی آمریکا، عملکرد رسانه‌های غربی و فاصله میان ادعاهای مطرح‌شده با واقعیت‌های تاریخی را دارد. با این حال، در این زمینه باید دقت و ظرافت هنری را جدی بگیریم. اگر فیلمی مستقیماً با شعارهای سیاسی آغاز شود و تمام ساختار خود را بر اساس صدور یک پیام از پیش تعیین‌شده بنا کند، ممکن است نتواند با مخاطب خاکستری ارتباط برقرار کند. به‌ویژه مخاطبانی که سال‌ها با تصویر نادرستی از ایران مواجه بوده‌اند، برای پذیرش یک روایت متفاوت به داستانی باورپذیر و شخصیت‌هایی قابل لمس نیاز دارند.
تولید آثار افشاگرانه باید بر پایه شناخت مخاطب و پژوهش درباره شرایط فرهنگی و اجتماعی جوامع مختلف انجام شود. ما نمی‌توانیم بدون شناخت سلیقه مخاطب جهانی، صرفاً با صدور بیانیه‌های سیاسی در قالب فیلمنامه به سراغ بازارهای بین‌المللی برویم. پیام سیاسی یک اثر باید در تمام اجزای تولید، از شخصیت‌پردازی و روایت گرفته تا ساختار فنی و شیوه اجرا، به‌درستی جای بگیرد. در غیر این صورت، حتی اگر پیام اثر از نظر سازندگان اهمیت زیادی داشته باشد، ممکن است نتواند ارتباط مؤثری با مخاطب برقرار کند. در کنار این موضوع، استفاده از اسناد و پژوهش‌های معتبر داخلی و بین‌المللی نیز اهمیت زیادی دارد. اگر بتوانیم با اتکا به منابع مستند، روایت‌های معتبر و شواهد تاریخی، تناقض‌های موجود در برخی روایت‌های سیاسی و رسانه‌ای غرب را آشکار کنیم، آثار ما از اعتبار بیشتری برخوردار خواهند شد. مخاطب جهانی باید احساس کند که با یک روایت مستند و قابل بررسی مواجه است، نه صرفاً اثری که قصد دارد یک موضع سیاسی را به او تحمیل کند. این مسئله به‌ویژه در آثاری که درباره تحولات تاریخی و سیاسی معاصر ساخته می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
ترکیب نگاه انسانی و ملی با رویکرد انتقادی و افشاگرانه می‌تواند مسیر مناسبی برای سینمای ایران باشد. ما باید از یک سو فرهنگ و تمدن خود را به‌درستی معرفی کنیم و از سوی دیگر، در برابر روایت‌های تحریف‌شده نیز موضعی روشن داشته باشیم. این دو رویکرد در کنار هم می‌توانند به تقویت حضور ایران در اذهان عمومی جهان کمک کنند. در نهایت، مقابله با ایران‌هراسی تنها با ساخت فیلم‌هایی درباره ایران‌هراسی امکان‌پذیر نیست، بلکه باید بتوانیم تصویری واقعی، جذاب و چندبعدی از جامعه ایرانی ارائه دهیم؛ تصویری که مخاطب جهانی بتواند از طریق آن با انسان ایرانی و جهان فرهنگی او ارتباط برقرار کند.
ایکنا - یکی از انتقادهایی که گاهی به آثار سینمایی با مضامین سیاسی و ایدئولوژیک وارد می‌شود، غلبه پیام بر داستان و تبدیل شدن شخصیت‌ها به ابزار انتقال شعار است؛ از نظر شما تفاوت یک فیلم اثرگذار و هنرمندانه با اثری که صرفاً به دنبال انتقال پیام سیاسی است، در چه مؤلفه‌های روایی و سینمایی مشخص می‌شود؟
تفاوت اصلی این دو نوع اثر در نقطه آغاز شکل‌گیری فیلمنامه و اولویت‌هایی است که فیلم‌ساز برای روایت خود در نظر می‌گیرد. در یک فیلم شعارزده، پیام از ابتدا تعیین شده و تمام اجزای اثر بر اساس همان پیام شکل می‌گیرند. فیلم‌ساز به جای آنکه ابتدا به دنبال یک ایده جذاب، موقعیت دراماتیک و شخصیت‌های باورپذیر باشد، از همان ابتدا می‌داند که قرار است چه بیانیه‌ای صادر کند. سپس شخصیت‌ها، اتفاقات، کشمکش‌ها و حتی دیالوگ‌ها را به‌گونه‌ای طراحی می‌کند که در نهایت همان پیام از پیش تعیین‌شده به مخاطب منتقل شود.
در چنین آثاری معمولاً با دیالوگ‌های طولانی و سخنرانی‌های سیاسی مواجه هستیم که بیشتر به بیانیه شباهت دارند تا گفت‌وگوهای طبیعی میان شخصیت‌ها. قهرمان و ضدقهرمان به جای آنکه در موقعیت‌های واقعی با یکدیگر مواجه شوند، گاهی به تریبونی برای بیان دیدگاه‌های نویسنده تبدیل می‌شوند. فراز و فرودهای داستان نیز قابل پیش‌بینی است و مخاطب از همان ابتدا می‌تواند حدس بزند که هر شخصیت چه موضعی خواهد داشت و در نهایت داستان به کجا خواهد رسید. در چنین ساختاری، شخصیت‌ها استقلال ندارند و اتفاقات نیز بیشتر برای تأیید یک نتیجه مشخص طراحی شده‌اند.
در مقابل، فیلم‌نامه‌ای که بر پایه درام و قصه شکل می‌گیرد، ابتدا شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی خود را می‌سازد. نویسنده به تناقض‌ها، انگیزه‌ها، تجربه‌ها و تعارض‌های درونی کاراکترها توجه می‌کند و اجازه می‌دهد که داستان از دل مواجهه آن‌ها با موقعیت‌های مختلف پیش برود. در چنین شرایطی، پیام اثر به‌تدریج و در جریان اتفاقات داستانی شکل می‌گیرد و مخاطب آن را از طریق تجربه شخصیت‌ها دریافت می‌کند. به بیان دیگر، پیام در دل روایت قرار می‌گیرد، نه اینکه روایت صرفاً ابزاری برای انتقال پیام باشد. شخصیت‌پردازی چندبعدی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این نوع آثار است. قهرمان داستان نباید انسانی بدون ضعف و تناقض باشد و ضدقهرمان نیز نباید صرفاً مجموعه‌ای از ویژگی‌های منفی را نمایندگی کند. هر دو باید از انگیزه‌ها و ویژگی‌های قابل شناسایی برخوردار باشند. مخاطب زمانی با شخصیت ارتباط برقرار می‌کند که بتواند رفتارها و تصمیم‌های او را درک کند، حتی اگر با تمام انتخاب‌هایش موافق نباشد. این ارتباط انسانی است که زمینه تأثیرگذاری پیام فیلم را فراهم می‌کند.
این مسئله در سایر عناصر سینمایی نیز اهمیت دارد. برای مثال، در برخی آثار شعاری، شخصیت‌های مثبت با قاب‌بندی‌های باشکوه، موسیقی حماسی و نورپردازی اغراق‌شده به تصویر کشیده می‌شوند و شخصیت‌های منفی با زاویه دوربین، نور و شیوه اجرایی خاصی معرفی می‌شوند که از همان ابتدا موضع فیلم‌ساز را آشکار می‌کند. چنین شیوه‌ای ممکن است در مقطعی مورد استفاده قرار گرفته باشد، اما تکرار آن به شکل‌گیری یک الگوی کلیشه‌ای منجر می‌شود و از قدرت تأثیرگذاری اثر می‌کاهد. مخاطب امروز به‌راحتی متوجه می‌شود که فیلم‌ساز در حال هدایت مستقیم احساسات و قضاوت اوست. نکته مهم این است که ما نباید در مقابله با کلیشه‌های هالیوود، خودمان نیز همان کلیشه‌ها را تکرار کنیم. وقتی در سینمای غرب با شخصیت‌های ایرانی یا مسلمان مواجه می‌شویم که از ابتدا در قالب‌های مشخص و اغراق‌شده قرار گرفته‌اند، نباید در آثار مقابل نیز شخصیت‌های آمریکایی یا غربی را صرفاً به مجموعه‌ای از ویژگی‌های منفی تقلیل دهیم. اگر قرار است اثری با رویکرد ضدآمریکایی یا افشاگرانه تولید کنیم، باید از همان اصول حرفه‌ای شخصیت‌پردازی و روایت پیروی کنیم. نمی‌توان با بازتولید همان الگوهای ساده‌انگارانه، به مقابله با کلیشه‌سازی پرداخت.
راهکار اصلی در این زمینه، حرکت به سمت بداعت و خلاقیت در شیوه روایت است. حتی اگر فیلم‌ساز از الگوهای کلاسیک داستان‌گویی، مانند ساختار سه‌پرده‌ای، نقاط عطف و کشمکش‌های متداول استفاده می‌کند، باید این عناصر را در خدمت خلق شخصیت‌های چندبعدی و موقعیت‌های دراماتیک باورپذیر قرار دهد. نمی‌توان صرفاً با رعایت ظاهری قواعد فیلم‌نامه‌نویسی به یک اثر تأثیرگذار دست پیدا کرد. آنچه اهمیت دارد، چگونگی پیوند میان داستان، شخصیت و پیام است. در نهایت، سینمای ایران برای حضور مؤثر در عرصه جهانی باید هم در انتخاب موضوع و هم در شیوه روایت به بلوغ بیشتری برسد. ما می‌توانیم درباره موضوعات سیاسی، تاریخی و ایدئولوژیک فیلم بسازیم، اما این موضوعات نباید جایگزین قصه و درام شوند. فیلمی که بتواند مخاطب را با شخصیت‌هایش همراه کند و از طریق یک روایت جذاب به پیام خود برسد، شانس بیشتری برای ماندگاری و تأثیرگذاری خواهد داشت. به همین دلیل، مقابله هنرمندانه با ایران‌هراسی بیش از آنکه به شعارهای مستقیم نیاز داشته باشد، به فیلم‌نامه‌های دقیق، شخصیت‌پردازی عمیق و روایت‌های خلاقانه نیازمند است.
انتهای پیام
