«حاشیه»؛ روایتی از مسجد به‌مثابه پناهگاه محله
فیلم سینمایی «حاشیه» به کارگردانی محمد علیزاده‌فرد، با پیوند دادن یک داستان معمایی به مسئله حاشیه‌نشینی، تلاش می‌کند ظرفیت‌های اجتماعی محله و نقش مسجد و روحانیت را در ایجاد همبستگی و حمایت از خانواده‌ها به تصویر بکشد.
فیلم سینمایی «حاشیه» به کارگردانی محمد علیزاده‌فرد را می‌توان از جمله آثاری دانست که تلاش می‌کنند در قالب یک داستان اجتماعی و معمایی، بخشی از مسائل کمتر دیده‌شده جامعه را به تصویر بکشند. این فیلم با انتخاب موضوع حاشیه‌نشینی و قرار دادن شخصیت‌های اصلی در موقعیت‌هایی دشوار، می‌کوشد مخاطب را با جهان آدم‌هایی همراه کند که درگیر مشکلات اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی هستند. «حاشیه» نه اثری است که بتوان آن را یک تجربه سینمایی درخشان و کم‌نقص دانست و نه با فیلمی مواجه هستیم که نتواند از پس روایت داستان خود برآید. با اثری متوسط و قابل قبول روبه‌رو هستیم که در بخش‌هایی موفق عمل می‌کند و در بخش‌هایی نیز از ظرفیت‌های بالقوه داستانش فاصله می‌گیرد.
داستان فیلم درباره خانواده‌ای است که پس از وقوع اتفاقاتی، شرایط زندگی‌شان دستخوش تغییر می‌شود و ناچارند در محیطی متفاوت از گذشته سکونت کنند. محسن، شخصیت محوری داستان، پس از یک حادثه با مسئله پرداخت دیه مواجه می‌شود و همین موضوع او را در موقعیتی دشوار قرار می‌دهد. در ادامه، ناپدید شدن دختر کوچک خانواده، بحران تازه‌ای را رقم می‌زند و جست‌وجو برای یافتن او، داستان را وارد مسیر معمایی و پرتعلیقی می‌کند. محسن در این مسیر با مهدی، یکی از اهالی محله، همراه می‌شود؛ شخصیتی که او نیز تجربه‌ای مشابه در زمینه گم شدن فرزندش دارد. فیلم از همان ابتدا تلاش می‌کند مسئله‌ای خانوادگی را به بستری برای طرح موضوعات اجتماعی تبدیل کند. تغییر شرایط اقتصادی، جابه‌جایی محل زندگی و مواجهه با محیطی که قواعد و مناسبات خاص خود را دارد، زمینه مناسبی برای شکل‌گیری یک درام اجتماعی فراهم می‌آورد. نکته مهم آن است که حاشیه‌نشینی در این اثر صرفاً به معنای سکونت در محدوده‌ای خارج از مرکز شهر نیست، بلکه با نوعی تغییر در موقعیت اجتماعی افراد و مواجهه آنان با مشکلات تازه همراه می‌شود. این رویکرد از امتیازهای اولیه فیلم به شمار می‌رود، هرچند در ادامه می‌توانست با عمق بیشتری دنبال شود.
حاشیه شهر؛ فراتر از یک موقعیت جغرافیایی
یکی از ظرفیت‌های داستانی «حاشیه» پرداختن به زندگی در محله‌هایی است که معمولاً در روایت‌های سینمایی کمتر به مناسبات واقعی و ظرفیت‌های اجتماعی آن‌ها توجه می‌شود. حاشیه شهر تنها محل تجمع مشکلات نیست و نباید ساکنان آن را صرفاً در قالب شخصیت‌هایی گرفتار آسیب‌های اجتماعی به تصویر کشید. در چنین محله‌هایی، در کنار دشواری‌های اقتصادی و فرهنگی، شبکه‌ای از روابط انسانی، همدلی‌ها و ظرفیت‌های مردمی نیز وجود دارد که می‌تواند در مواجهه با بحران‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند. در این میان، حضور مسجد و روحانیت در ساختار اجتماعی محله از نکات قابل توجه فیلم است. مسجد در فرهنگ ایرانی اسلامی صرفاً مکانی برای برگزاری نماز و مناسک عبادی نیست؛ بلکه می‌تواند کانون امن محله، محل اعتماد اهالی و پایگاهی برای پیوند میان افراد باشد. مسجدی که در آن مردم فارغ از موقعیت اقتصادی و اجتماعی خود امکان ارتباط، گفت‌وگو و دریافت حمایت دارند، می‌تواند در کاهش فاصله‌های اجتماعی و مواجهه با آسیب‌های محله نقش مؤثری ایفا کند. از این منظر، توجه به جایگاه مسجد در «حاشیه» اهمیت دارد؛ چراکه مسئله حاشیه‌نشینی تنها با روایت فقر و مشکلات اقتصادی قابل فهم نیست و باید ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی موجود در این مناطق نیز دیده شود.
نقش‌آفرینی هادی کاظمی در قامت یک روحانی، از وجوه قابل توجه فیلم است. حضور یک شخصیت روحانی در چنین فضایی می‌تواند یادآور نقش اجتماعی دین و روحانیت در میان مردم باشد؛ نقشی که نباید به حضور تشریفاتی یا بیان چند توصیه اخلاقی محدود شود. روحانی محله، در صورت برخورداری از ارتباط واقعی با اهالی، می‌تواند حلقه اتصال میان خانواده‌ها، جوانان و گروه‌های مختلف اجتماعی باشد و در موقعیت‌های بحرانی، پناهگاهی برای مردم محسوب شود. اهمیت چنین شخصیتی زمانی بیشتر می‌شود که بتواند در متن زندگی روزمره مردم حضور داشته باشد و به جای فاصله گرفتن از مسائل آنان، در کنارشان قرار بگیرد.
این ظرفیت در سینما نیازمند پرداختی دقیق است. شخصیت روحانی زمانی باورپذیر و اثرگذار خواهد بود که رفتار، تصمیم‌ها و ارتباطاتش با سایر شخصیت‌ها از دل موقعیت داستان بیرون بیاید. صرف انتخاب لباس روحانیت یا قرار دادن شخصیت در مسجد نمی‌تواند به تنهایی تصویری کامل از کارکرد اجتماعی روحانیت ارائه کند. «حاشیه» از این منظر به موضوعی قابل تأمل نزدیک می‌شود، هرچند می‌توانست ارتباط میان مسجد، روحانی و مسائل واقعی محله را با جزئیات بیشتری گسترش دهد. به‌ویژه اینکه مسجد به‌عنوان یک کانون امن، ظرفیت آن را دارد که در متن بحران‌های داستانی نقش فعال‌تری ایفا کند.
تعلیق قابل قبول، اما نه همیشه یکدست
یکی از امتیازهای «حاشیه» را باید در تلاش برای حفظ تعلیق و ایجاد پرسش‌های متوالی در ذهن مخاطب جست‌وجو کرد. فیلم در بخش‌هایی موفق می‌شود با به تعویق انداختن پاسخ‌ها و قرار دادن شخصیت‌ها در موقعیت‌های پیش‌بینی‌ناپذیر، حس کنجکاوی تماشاگر را حفظ کند. مخاطب می‌خواهد بداند چه اتفاقی برای کودک رخ داده و شخصیت‌های اصلی تا چه اندازه می‌توانند در مسیر رسیدن به حقیقت پیش بروند. همین مسئله به روایت تحرک می‌بخشد و اجازه نمی‌دهد فیلم به یک درام اجتماعی کاملاً خطی و قابل پیش‌بینی تبدیل شود. البته تعلیق در تمام لحظات فیلم از کیفیت یکسانی برخوردار نیست. در برخی مقاطع، روند پیشرفت داستان می‌توانست با ظرافت بیشتری طراحی شود و اطلاعات با نظمی دقیق‌تر در اختیار مخاطب قرار گیرد. گاهی برخی موقعیت‌ها یا توضیحات بیش از اندازه مستقیم به نظر می‌رسند و فیلم به جای آنکه اجازه دهد مخاطب از طریق نشانه‌های تصویری و رفتار شخصیت‌ها به نتیجه برسد، اطلاعات مورد نیاز را آشکارتـر ارائه می‌کند. این مسئله از ظرفیت معمایی اثر تا اندازه‌ای می‌کاهد.
از سوی دیگر، برخی گره‌های داستانی نیز می‌توانستند با پرداخت بیشتری همراه باشند. وقتی فیلم مسئله‌ای را به‌عنوان یکی از عوامل اصلی بحران شخصیت محوری مطرح می‌کند، انتظار می‌رود ابعاد و پیامدهای آن با دقت بیشتری روشن شود. در چنین شرایطی، هر اندازه منطق اتفاقات محکم‌تر باشد، مخاطب راحت‌تر با جهان داستان ارتباط برقرار می‌کند. «حاشیه» در مجموع از تعلیقی قابل قبول برخوردار است، اما در بعضی لحظات برای رسیدن به نتیجه کمی شتاب‌زده عمل می‌کند و همین مسئله مانع از آن می‌شود که تمام ظرفیت‌های داستانی خود را به نمایش بگذارد.
کارگردانی و بازیگری در محدوده استاندارد
محمد علیزاده‌فرد در این فیلم تلاش کرده است میان فضای اجتماعی داستان و مؤلفه‌های یک اثر معمایی تعادل برقرار کند. فیلم از نظر هدایت روایت و مدیریت کلی موقعیت‌ها، عملکرد قابل قبولی دارد. انسجام نسبی داستان و حفظ مسیر اصلی روایت از نکات مثبت کارگردانی است؛ با این حال، در برخی صحنه‌ها جای پرداخت بصری بیشتر و استفاده خلاقانه‌تر از ظرفیت‌های محیطی احساس می‌شود. فضای حاشیه شهر می‌توانست در ساخت اتمسفر فیلم نقش پررنگ‌تری ایفا کند. چنین داستانی به دلیل برخورداری از موقعیت‌های پرتنش و موضوعات اجتماعی، این ظرفیت را دارد که از طریق قاب‌بندی، طراحی میزانسن و استفاده از جزئیات محیطی، جهان متفاوتی پیش روی مخاطب قرار دهد. در «حاشیه» این ظرفیت تا حدودی مورد استفاده قرار گرفته، اما همیشه به نتیجه‌ای متمایز نمی‌رسد. به همین دلیل، کارگردانی اثر را باید در سطحی متوسط و قابل قبول ارزیابی کرد؛ نه با ضعف‌های اساسی مواجه است و نه آن‌قدر خلاقانه عمل می‌کند که بتوان از یک تجربه کاملاً شاخص سخن گفت.
در بخش بازیگری نیز حضور هادی کاظمی، مهران احمدی و سجاد بابایی از امتیازهای فیلم به شمار می‌رود. هر سه بازیگر از تجربه‌های متفاوتی در سینما و تلویزیون برخوردارند و حضورشان به شکل‌گیری ارتباط مخاطب با شخصیت‌ها کمک می‌کند. هادی کاظمی در نقشی متفاوت از برخی نقش‌های شناخته‌شده خود قرار گرفته و تلاش می‌کند وجه جدی‌تر و نگران شخصیت را به نمایش بگذارد. مهران احمدی نیز با توجه به توانایی‌اش در ایفای نقش‌های چندوجهی، به فضای داستان کمک می‌کند و حضور او در کنار دیگر بازیگران از نقاط قابل قبول اثر است.
سجاد بابایی نیز در ترکیب بازیگران فیلم حضور دارد و مجموعه بازی‌ها در مجموع از هماهنگی مناسبی برخوردار است. هادی کاظمی نیز با ایفای نقش یک روحانی، به وجه دینی و اجتماعی داستان پیوند می‌خورد. البته نمی‌توان ادعا کرد که تمام شخصیت‌ها به یک اندازه پرداخت شده‌اند یا همه بازیگران فرصت کافی برای نمایش ظرفیت‌های خود داشته‌اند. در بعضی موقعیت‌ها، شخصیت‌پردازی می‌توانست به گونه‌ای پیش برود که بازیگران امکان بیشتری برای ارائه لایه‌های پنهان نقش‌هایشان پیدا کنند. با این وجود، بازی‌ها از سطح قابل قبولی برخوردارند و با فضای جدی فیلم تناسب دارند.
فروش قربانی شرایط نامناسب اکران
یکی از موضوعاتی که درباره «حاشیه» نمی‌توان از کنار آن به سادگی عبور کرد، وضعیت فروش فیلم و شرایط اکران آن است. در سینمای امروز ایران، فیلم‌های کمدی سهم قابل توجهی از مخاطبان سالن‌های سینما را به خود اختصاص داده‌اند و بسیاری از آثار جدی و اجتماعی، حتی در صورت برخورداری از کیفیت قابل قبول، برای جذب تماشاگر با دشواری روبه‌رو هستند. این وضعیت را نمی‌توان صرفاً به ضعف یک فیلم یا ناتوانی سازندگان آن در ارتباط با مخاطب نسبت داد؛ چراکه شرایط عمومی اکران، ترکیب آثار روی پرده، تبلیغات و عادت‌های تماشاگران نیز در میزان استقبال از یک اثر نقش دارند.
«حاشیه» نیز از این قاعده مستثنا نیست. این فیلم در شرایطی به نمایش درآمده که بخش قابل توجهی از مخاطبان سینما، برای انتخاب فیلم به سراغ آثار طنز می‌روند و فیلم‌های اجتماعی و جدی با محدودیت بیشتری در جذب تماشاگر مواجه‌اند. طبیعی است که در چنین فضایی، آثاری مانند «حاشیه» برای دیده شدن به فرصت مناسب تبلیغاتی، اکران مطلوب و امکان رقابت عادلانه با محصولات پرمخاطب نیاز دارند. بنابراین نمی‌توان فروش یک فیلم را به‌تنهایی معیاری برای ارزیابی ارزش سینمایی آن قرار داد. این سخن به معنای نادیده گرفتن مسئولیت فیلم‌سازان در جذب مخاطب نیست. سینما در نهایت هنری ارتباطی است و هر اثر باید بتواند در کنار طرح دغدغه‌های اجتماعی، جذابیت‌های روایی لازم را برای همراه کردن تماشاگر فراهم کند. «حاشیه» در این زمینه با تکیه بر ماجرای ناپدید شدن کودک و استفاده از عناصر تعلیق، تلاش قابل قبولی انجام داده است، اما برای تبدیل شدن به اثری پرمخاطب، به انسجام بیشتر در برخی بخش‌های فیلمنامه و پرداخت عمیق‌تر شخصیت‌ها نیاز داشت.
در مجموع، «حاشیه» را باید فیلمی متوسط و قابل قبول دانست که با انتخاب موضوعی اجتماعی، تلاش کرده است میان دغدغه‌های مربوط به حاشیه‌نشینی، مسائل خانوادگی و یک داستان معمایی ارتباط برقرار کند. توجه به نقش مسجد به‌عنوان کانون امن محله و حضور شخصیت روحانی نیز از ظرفیت‌های مهم اثر برای گسترش نگاه اجتماعی و دینی آن است. کارگردانی و بازیگری در سطحی قابل قبول قرار دارند و تعلیق داستان نیز در بخش‌هایی موفق عمل می‌کند، هرچند ضعف‌هایی در پرداخت برخی موقعیت‌ها و شخصیت‌ها دیده می‌شود. شاید «حاشیه» فیلمی نباشد که بتوان آن را در شمار آثار ماندگار سینمای اجتماعی قرار داد، اما می‌توان آن را تلاشی قابل دفاع برای روایت بخشی از مسائل جامعه دانست؛ تلاشی که ارزش دیده شدن دارد و نباید فروش محدود احتمالی آن را تنها معیار قضاوت درباره‌اش قرار داد.
انتهای پیام
