یک پژوهشگر فلسفه در نشست روز جهانی فلسفه با طرح موضوع «وطن زمینی و وطن آسمانی در اندیشه عرفانی»، به بررسی مفهوم وطن در آثار مولانا، سعدی، حافظ و شماری از عارفان ایرانی پرداخت و با اشاره به پیوند میان وطن زمینی و وطن آسمانی در سنت عرفانی، تأکید کرد: وطن در این سنت صرفاً به زادگاه و محدوده جغرافیایی محدود نمیشود، بلکه حقیقتی معنوی و معرفتی نیز دارد که به تعلق انسان به ریشهها، زبان، فرهنگ و مبدأ وجودیاش معنا میبخشد.
به گزارش ایکنا، همایش روز جهانی فلسفه با عنوان «تأملات نظری درباره میهندوستی» یکشنبه، اول آذرماه، به همت مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران با حضور چهرههای علمی و علاقهمندان به این حوزه برگزار شد. سرویس اندیشه ایکنا به دلیل اهمیت این نشست، در چند گزارش و به طور تفصیلی به پوشش نشست پرداخت.
در این زمینه بیشتر بخوانید:
ایران را بهسبب میراث حکمت، خردمندی و کرامتش دوست میداریم
آیا میهندوستی میتواند مسئلهای فلسفی باشد
شهرام پازوکی در بخشی از نشست به موضوع وطن زمینی و آسمان پرداخت و سخنان خود را با اشاره به بیتی از مولانا در دفتر چهارم مثنوی آغاز کرد و گفت: مولانا در داستان سه ماهی که در آبگیری زندگی میکنند، از ماهی عاقلی سخن میگوید که با آگاهی از نزدیک شدن صیادان، آبگیر را وطن حقیقی خود نمیداند و از آن میگریزد. او به سوی دریای بیکران میرود؛ دریایی که نماد وطن حقیقی و آسمانی انسان است. مولانا در این داستان حدیث مشهور «حبالوطن منالایمان» را در پرتو معنایی عرفانی تفسیر میکند. از نظر او، شناخت وطن مقدمه فهم معنای این حدیث است؛ زیرا هر مکانی که انسان در آن سکونت دارد، لزوماً وطن حقیقی او نیست. وطن حقیقی در این تلقی، وطن جان و موطن آسمانی انسان است؛ جایی که نفس به اطمینان، ایمنی و سلامت میرسد.
این پژوهشگر فلسفه در ادامه با اشاره به داستان صاحبمنصب بخارایی در دفتر سوم مثنوی گفت: مولانا در کنار وطن آسمانی، از وطن زمینی نیز سخن میگوید و دوستی آن را بیاهمیت نمیشمارد. در این داستان، بخارا از آن جهت وطن شخصیت داستان است که محل سکونت یار و پادشاه اوست. بنابراین، تعلق به یار است که به مکان زمینی معنا میبخشد و آن را به وطن تبدیل میکند. در اندیشه مولانا، وطن زمینی و آسمانی از یکدیگر جدا نیستند؛ هرچند مقصد نهایی انسان، بازگشت به وطن آسمانی است.
وی آغاز مثنوی با حکایت نی و شکایت آن از جدایی را نیز در همین چارچوب تفسیر کرد و گفت: سراسر مثنوی را میتوان شرح غربت انسان و جستوجوی راه بازگشت به وطن حقیقی دانست. ابیاتی چون «از کجا آمدهام، آمدنم بهر چه بود» و «مرغ باغ ملکوتم، نیم از عالم خاک» نیز بیانگر همین سرگشتگی و تمنای بازگشتاند.
این پژوهشگر با اشاره به جایگاه وطن در شعر سعدی و حافظ اظهار کرد: در شعر این دو شاعر، سه مفهوم وطن، یار و غربت بهصورت پیوسته حضور دارند. سعدی و حافظ به شیراز، نه فقط بهعنوان زادگاه و اقلیم جغرافیایی، بلکه بهمثابه مکانی که حضور یار به آن معنا میبخشد، تعلق خاطر دارند. برای نمونه به اشعار سعدی درباره اشتیاق بازگشت به شیراز و غزل حافظ با مطلع «نماز شام غریبان چو گریه آغازم» میتوان اشاره کرد. در شعر حافظ، یاد یار و دیار چنان درهم تنیدهاند که شوق بازگشت، معنایی فراتر از دلتنگی برای یک مکان جغرافیایی پیدا میکند.
پازوکی در ادامه به عینالقضات همدانی اشاره کرد و گفت: عینالقضات در دوران زندانی بودن در بغداد، در مقدمه یکی از رسالههای خود از زادگاهش همدان، کوه الوند و دوستان و یارانش با حسرت و اندوه یاد میکند و در همین زمینه حدیث «حبالوطن منالایمان» را به میان میآورد. همچنین میتوان رفتار نجمالدین کبری در جریان حمله مغول به خوارزم را نمونهای از دلبستگی و دفاع از وطن در میان مشایخ عرفان دانست. بنا بر روایت جامی، هنگامی که سپاه مغول به خوارزم حمله کرد و یاران نجمالدین کبری از او خواستند شهر را ترک کند، وی نپذیرفت و در دفاع از شهر ماند و سرانجام به شهادت رسید. با توجه به این نمونهها میتوان دریافت که تأکید عارفان بر وطن آسمانی به معنای بیاعتنایی به وطن زمینی نیست. از همین منظر، بیت مشهور شیخ بهایی با مطلع «این وطن مصر و عراق و شام نیست»، بیشتر ناظر به وطن آسمانی یا «بینامشهر» است و نباید آن را لزوماً نفی تعلق به وطن زمینی دانست.
پیشینه مفهوم وطن در سنتهای فلسفی و دینی
این پژوهشگر فلسفه در بخش دیگری از سخنان خود، تلقی عرفانی از وطن را دارای پیشینهای گسترده در تاریخ ادیان و اندیشه دانست و گفت: در سنتهای دینی، انسان موجودی است که از خاک و روح الهی پدید آمده و از همان آغاز، نسبتی میان وجود زمینی و حقیقت آسمانی او برقرار بوده است.
وی در ادامه به مفهوم «پولیس» در اندیشه یونان باستان پرداخت و توضیح داد: ترجمه رایج این واژه به «دولتشهر» همه ابعاد معنایی آن را منتقل نمیکند. پولیس صرفاً یک محدوده جغرافیایی یا ساختار سیاسی نبود، بلکه فضایی برای زندگی مشترک، مناسبات اجتماعی، زبان، آیینها و ارتباط انسان با حقیقت و امر قدسی به شمار میرفت.
پازوکی با اشاره به اندیشه افلاطون در رساله جمهوری افزود: افلاطون در طرح مفهوم «کالیپولیس» یا شهر زیبا و نیکو، به شهری میاندیشد که حقیقت آن صرفاً در جغرافیا و ساختار ظاهری خلاصه نمیشود. شناخت چنین شهری به شناخت عدالت، وجود، معرفت و حاکم شایسته وابسته است. این تلقی بعدها در اندیشه فارابی و مفهوم مدینه فاضله نیز بازتاب یافت.
وی همچنین به مفهوم اورشلیم در سنت یهودی و مسیحی اشاره کرد و گفت: اورشلیم در این سنتها صرفاً یک شهر زمینی نیست، بلکه با مفهوم سلامت و دارالسلام و الگویی آسمانی از شهر پیوند دارد. در اندیشه مسیحی نیز مفهوم «شهر خدا» نزد آگوستین، نسبت میان زندگی زمینی و وطن آسمانی را برجسته میکند.
ایرانشهر؛ فراتر از یک محدوده جغرافیایی
پازوکی در ادامه با بازگشت به مفهوم وطن در سنت ایرانی، به واژههای «ایرانویچ» و «ایرانشهر» در متون کهن اشاره کرد و گفت: ایرانشهر صرفاً نام یک قلمرو جغرافیایی نبوده، بلکه به سرزمینی با یک روح و معنای فرهنگی و معنوی نیز دلالت داشته است. در این تلقی، وطن جایگاهی است که انسان نسبت خود را با عالم، آدم و مبدأ وجودی خویش در آن درمییابد. بنابراین، ایرانشهر را نمیتوان تنها با معیارهای جغرافیایی و سیاسی امروز تعریف کرد.
این پژوهشگر، زبان فارسی را نیز یکی از ارکان اصلی مفهوم وطن در اندیشه ایرانی دانست و اظهار کرد: زبان صرفاً وسیله ارتباط نیست، بلکه حامل تفکر و روح یک قوم است. همانطور که زبان در مفهوم پولیس یونانی جایگاهی اساسی داشت، زبان فارسی نیز از عناصر مقوم هویت فرهنگی و معنوی ایران به شمار میرود.
وی در همین زمینه به شاهنامه فردوسی اشاره کرد و آن را از جلوههای مهم اندیشه ایرانشهری پس از اسلام دانست و گفت: اگر شاهنامه صرفاً از منظر ادبی بررسی شود، ممکن است لایههای فکری و معنوی آن نادیده بماند. فردوسی نیز در مقدمه شاهنامه به مخاطب یادآوری میکند که در این اثر، سخنانی فراتر از ظاهر روایت وجود دارد و باید به رمز و معنای آن توجه کرد.
تفاوت مفهوم مدرن وطن با تلقی عرفانی
پازوکی در بخش پایانی سخنان خود، میان مفهوم مدرن وطن و تلقی پیشامدرن و عرفانی از آن تمایز گذاشت و گفت: مفهوم جدید وطن و ملت در اروپا و در پی شکلگیری دولتملت مدرن رواج یافت و در ایران نیز عمدتاً از دوره مشروطه تحت تأثیر اندیشههای اروپایی گسترش پیدا کرد.
وی با اشاره به نقش افرادی چون فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی در رواج اندیشه جدید ملیگرایی در ایران، یادآور شد: این تلقی از وطن در دورهای با مبارزه علیه سلطه و استعمار خارجی نیز پیوند خورد و به شکلگیری دیدگاههای متفاوت و گاه متعارض درباره وطندوستی انجامید. در تلقی مدرن، وطن غالباً با تابعیت و عضویت در یک دولتملت تعریف میشود؛ حال آنکه در سنت عرفانی، تعلق به وطن زمینی زمانی معنا و استحکام پیدا میکند که از پیوند با وطن آسمانی و ریشههای معنوی و فرهنگی تغذیه شود.
پازوکی همچنین با اشاره به مفهوم جهانوطنی گفت: جهاندوستی و توجه به سرنوشت همه انسانها، چنانکه در شعر سعدی و بیت «بنیآدم اعضای یکدیگرند» دیده میشود، با وطنشناسی و تعلق به ریشههای فرهنگی منافاتی ندارد. سعدی در عین تأکید بر همبستگی انسانی، شاعری است که تعلق عمیقی به وطن خود دارد.
وی در پایان نسبت به یکیگرفتن وطن با حکومت هشدار داد و گفت: نباید بقای وطن را عین بقای حکومت موجود دانست. وطن مفهومی عمیقتر از ساختار سیاسی و تابعیت دارد و بقای حقیقی آن در گرو حفظ پیوند انسان با ریشهها، زبان و میراث فرهنگی و معنوی است.
این پژوهشگر فلسفه تأکید کرد: «ایراندوستی بدون ایرانشناسی و بدون شناخت ایرانشهر، بهدرستی و حقیقت تحقق پیدا نمیکند» و ممکن است در حد شعارهای سیاسی باقی بماند.
انتهای پیام