لزوم بررسی نقش وقف در شهرسازی اسلامی
گروه اندیشه: نهاد وقف برای جغرافیای اجتماعی، فرهنگی، جغرافیای و اقتصادی شرق اسلامی از سه جنبه تکوینی ـ مکانی، اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی دارای اهمیت بسیاری است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، برخلاف اسلامشناسان و مورخان که همواره بر نقش دین و مجموعه غنی اسناد و مدارک بهعنوان منبع پژوهش فرهنگ شهری آفریده اسلام تأکید ورزیدهاند و از آن استفاده میبرند، جغرافیدانان تاکنون از چنین مبانی و سرچشمههایی به ندرت استفاده کردهاند و یا اصولاً هیچگونه سودی نبردهاند. در حالیکه پیوسته آشکارتر میشود که موقوفات(وقف یا حبس) از نظر تاریخی بسیار پراهمیتاند و حتی در حال حاضر در برخی اماکن از اهمیت سرشاری برخوردارند.
نهاد وقف یا موقوفات برای جغرافیای اجتماعی، فرهنگی و جغرافیای اقتصادی شرق اسلامی و بهویژه شهرهای آن از سه جنبه یا لحاظ دارای اهمیت است؛ از لحاظ تکوینی و مکانی، اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی.
با اینکه سابقه وقف به روزگار پیامبر اسلام(ص) میرسد، جریان شهرآفرینی و شکلدهندگی شهری آن در مقیاس وسیع به دوران عثمانی و صفوی برمیگردد.
میان آثار برجسته اسلامشناسان و تاریخشناسان میتوان به مطالعات دانشمندانی چون گابه و ویرت درباره حلب و اصفهان، اینالچیک راجع به امپراطوری عثمانی و استانبول و غیره اشاره کرد که این آثار خصلت شهرآفرینی موقوفات را بهطور قانعکنندهای نشان میدهند.
رشد و بالندگی شهرها در قلمرو عثمانی و صفوی از قرن شانزدهم تا قرن هجدهم میلادی بدون توجه به نهاد وقف تقریباً تصورناپذیر است. با وجود مثالهای فراوان درباره نقش و آثار وقف در توسعه شهری تنها با اشارهای به تأثیر وقف در استانبول اکتفا میکنیم؛ استانبول سده پانزدهم و شانزدهم، سیزده ناحیه داشت، که هر یک شامل چندین محله و مجموعاً 219 محله بود و مساجد هر یک از محلات را عواید موقوفات متنوع بزرگ و کوچک پشتیبانی و اداره میکرد.
بنیاد شهر دولتآباد ملایر در دوران فتحعلیشاه قاجار و فرزند او شیخ علیمیرزا شیخالملوک بر اساس نهاد وقف بوده و وجود مسجد جامع، مدرسه، حمام و بازار با 116 باب دکان و یک باب کاروانسرا بر اساس سنگ وقف مورخ 1236 و وقفنامه 1327ه.ق. نمونهای از حضور نهاد وقف در تأسیس شهرهای کوچک بهشمار میرود.
وقف از نظر عامل کالبدی در ساختمانسازی مناطق مسکونی
وقف از نظر عامل کالبدی در ساختمانسازی مناطق مسکونی، بخشهای بازرگانی و تأسیسات مذهبی شهرهای شرق اسلامی اهمیت برجستهای دارد و از لحاظ اجتماعی ـ اقتصادی در حال حاضر نیز کارکردهای فراوان مهمی را در زندگی روزانه و رویدادهای مذهبی بسیاری از شهرهای جهان اسلام ایفا میکند، بهطوریکه به شهرها نوعی برجستگی دینی و فرهنگی ـ تاریخی میبخشد.
چهار کارکرد اجتماعی ـ اقتصادی نهاد وقف در شهرها
1. تهیه و تدارک قسمت اعظم وظایف و وقایع و مراسم دینی همیشگی جامعه در شهرها از جمله سازماندهی، تقبل و تأمین تمام یا قسمتی از هزینههای جاری، تعمیرات و مرمت مساجد، حوزههای علمیه، حسینیهها، برگزاری مراسم عزاداری و اعیاد و جشنهای مذهبی و سایر مناسبتها و رویدادهای دینی در ایام تعطیلات مذهبی از محل تخصیص عواید موقوفات.
2. کمکهای گوناگون به فقرا و بینوایان، دانشآموزان و مدارس شهری، اداره و نگهداری برخی از بیمارستانها، حمامها و آبانبارها و انجام دادن سایر امور خیریه و عامالمنفعه از محل عایدات موقوفات.
3. تأمین مسکن ارزان قیمت برای مردم ناتوان و واگذاری زمینهای وقفی به اجاره طولانی مدت به مردم و اجاره دادن مغازهها و کارگاهها با اجاره ارزان و در برخی از کشورها، دریافت سرقفلی کمتر از مغازهها و کارگاهها برای مقاصد داد و ستد و پیشهوری، بهویژه در بازار. شاید بهواسطه همین ناچیز بودن اجارهبهای مستغلات بازار است که بخشی از بازار هنوز توان رقابت با بخشها و مراکز بازرگانی و پیشهوری نوین شهری بیرون از بازار را دارد.
4. کارآفرینی: جمع کثیری شاغل بهطور مستقیم در املاک، اماکن متبرکه، تأسیسات، مستغلات بازرگانی و صنعتی و سازمانهای اوقاف شهرها و کشورهای اسلامی به کار اشتغال دارند. از این لحاظ آستان قدس رضوی در صدر کارفرماهای اوقافی کشورهای اسلامی است.
موقوفات دینی بنابر ماهیت وقف، ابدی و دائمی و غیرقابل فروش و انتقالند (تحبیسالاصل) و منافع آنها در راه مقاصد خیر و برای کارکردها و مصالح جامعه مسلمانان (تسبیلالمنفعه) معین شدهاند لذا هرگاه پارهای از موقوفات در طول تاریخ بنا به دلایلی بهدست فراموشی سپرده شده و به تصرف خصوصی و یا تحت مالکیت عمومی درآمدهاند، باز هم موقوفات دیگری جایگزین آنها شده و مقاصد آنها را برای قرنها برآورده ساخته و ادامه دادهاند.
در چنین مواردی موقوفات یا رقبات موقوفه بهویژه املاک غیرمنقول چون مساجد، حوزههای علمیه، حمامهای عمومی و بازارها که کم و بیش دارای ساختار پایدار و دیرپایی هستند، ظاهراً در موارد زیادی بهصورت موانع کالبدی در مقابل هرگونه نوگرایی یا دگرگونیهای شهری قرار میگیرند.
درست به همین سبب موقوفات هنگامی ابعاد سیاسی جهانی به خود میگیرند که روزگاری در گذشته در چارچوب سیاسی ـ دینی دیگر، تحت حکومتهای اسلامی وقف، وقف مؤبّد شدهاند، ولی اکنون با تغییر وضعیت سیاسی و سلطه حکومتهای غیراسلامی بر آنها در قرن حاضر در مقابل نظام سلطه و نظام اجتماعی موجود چونان جسمی خارجی یا بیگانه عمل میکنند.
تأسیس وزارتخانهها و سازمانهای اوقاف و امورخیریه در کشورهای اسلامی نشاندهنده اهمیت سیاسی نهاد وقف در حال حاضر است.
