آداب و رسوم مردم خراسان جنوبی در ماه میهمانی خدا

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، دری را گشوده‌اند به وسعت دامنه اجابت، سفره‌ای را گسترده‌اند به بی‌کرانگی یک دعوت عاشقانه، سلامی را منتظر نشسته‌اند به نیازمندی یک بنده، یک عبد ضعیف، یک عاشقِ مسکین، یک من و یک توِ محتاج، رخصت داده‌اند به نجیبانه‌ترین نگاه معصومی که پناهی جز این آستان غنی نیافته است.

پس از طی شدن دو ماه پرخیر و برک رجب‌المرجب و شعبان‌المعظم، ماه خدا از راه می‌رسد، ماهی که عبد به‌دنبال معبود و عاشق به‌دنبال معشوق می‌گردد. ماه باز شدن درهای رحمت الهی به‌سوی بندگان الهی و ماه میهمانی حضرت حق. تنها ماهی که خداوند متعال به‌ خاطر شرف و برتری‌اش از آن در مصحف شریف خود نامبرده، رمضان است.

بار دیگر، ماه مبارک رمضان فرا رسید؛ ماهی که سراسر مهر و رحمت و امید و نعمت است عید اولیای الهی و بهار قرآن، گلستان دعا و بوستان مناجات با معبود.

هم‌زمان با دعوت حق برای ماه ضیافت الهی، جلوه‌ای از پاکی و نورانیت خراسان جنوبی را فرا می‌گیرد. هلال ماه که رؤیت می‌شود گویی سرآغازی است برای پاکی و اتصال به مدار ربوبیت، دست‌های نیاز این مردمان که در کشور به سادگی و فرهنگی بودن مشهورند به‌سوی آسمان گشوده می‌شود تا شاخه شاخه اجابت را نصیب مردم این خطه کویری کند.

مردم خداجوی خراسان جنوبی در ماه میهمانی خدا آداب و رسومی را به‌ ثبت رسانده‌اند که هرچند گوشه‌هایی از این آداب و رسوم هنوز در برخی از مناطق به چشم می‌خورد اما به نظر می‌رسد زندگی شهری و اقتضائات آن مجال پرداختن به این سنت‌های زیبا را از مردم این دیار ستانده است.

مردم مؤمن این خطه پیش از فرا رسیدن ماه مبارک رمضان با گرفتن روزه در آخرین روزهای ماه شعبان به استقبال ماه مهمانی خدا می‌روند که این استقبال آیین پیشواز (پیشباز در گویش بیرجندی) از ماه رمضان نامیده می‌شود.

در روستاهای خراسان جنوبی در ایام قدیم، یکی از ریش‌سفیدان یا افراد مسن روستا حدود یک ساعت قبل از اذان صبح بیدار می‌‌شد و با دعا و مناجات به درگاه خدا و سپس با صدای بلند اهالی روستا را بیدار می‌‌کرد.

مناجات و شب‌خوانی

مناجات و شب‌خوانی از نخستین شب رمضان آغاز می‌‌شود به‌طوری‌که در گذشته نه چندان دور مراسمی با عنوان شوخوانی و رمضان‌خوانی در روستاها و شهرهای خراسان جنوبی به‌ویژه بیرجند به‌صورت باشکوه برگزار می‌‌شد که امروز مانند بسیاری از سنت‌ها به دست فراموشی سپرده شده است.

شوخوانی(شب‌خوانی) که در واقع یک نوع مناجات با خدا بوده است. در قدیم هنگام سحر مردم روستا با صدای خروس خانه بیدار می‌شدند و چون پاس دوم را خروس می‌خوانده می‌فهمیدند که حالا وقت سحرخوانی یا شوخوانی یا همان مناجات سحرماه رمضان است.

علاوه بر صدای خروس از روی مکان ستاره‌های آسمان مثلا دب اکبر و یا از روی جایگاه سه ستاره روشن که در آسمان است پی به وقت سحر می‌بردند. در این هنگام طبل نواخته می‌شد و یا افرادی که صدای رسا داشتند شب‌خوانی می‌کردند و افراد بدین طریق بیدار می‌شدند.

ثبت آیین رمضوخوانی خراسان جنوبی در فهرست میراث‌های معنوی

یکی دیگر از آیین‌های قدیمی ماه مبارک رمضان در بیرجند «رمضوخوانی» است. مراسم رمضان‌خوانی خراسان جنوبی در فهرست میراث‌های معنوی کشور نیز به ثبت ملی رسیده است در این مراسم در شب‌های رمضان پس از نماز و افطار، جمعی از کودکان و نوجوانان پسر در دسته‌های چهار تا شش نفری به در خانه‌ همسایه‌ها به‌ویژه سرشناسان و صاحبان ثروت می‌‌روند و به قصد گرفتن انعام برنامه ویژه‌ای اجرا می‌کنند.

رسم رمضان‌خوانی در سال‌های بسیار قبل توسط مردان مسن و سرشناس انجام می‌شد که این امر در سال‌های اخیر به نوجوانان و جوانان سپرده شده است.

کودکان و نوجوانان در ایام ماه رمضان در گروه‌های مختلف و زیر سرپرستی یک نفر به در منازل می‌روند و با خواندن شعرهایی، از صاحب‌خانه تقاضای شیرینی و خوردنی می‌کنند، شعرهایی که در این مراسم خوانده می‌شود به نام رمضانی مشهور است و معمولاً توسط سرگروه خوانده می‌شود.

رمضان‌خوانی در گویش بیرجندی با یک مقدمه دعایی که توسط استاد خوانده می‌شود آغاز شده و با آمین شاگردان ادامه پیدا می‌‌کند. پس از خواندن اشعار، صاحب‌خانه به کودکان و نوجوانان شیرینی، تنقلات یا وجه نقد هدیه می‌‌داد و برای روشنایی روی کودکان آب می‌‌پاشید این مراسم جنبه‌ فرح ‌زایی داشت و فقط در روزهای ابتدایی و پایانی ماه مبارک اجرا می‌‌شد و در شب‌های قدر، آیین رمضونی اجرا نمی‌‌شد.

رمضان‌خوانی از سنت‌هایی است که شاید در گذشته در ماه رمضان در تمامی کوچه و محلات شهر به چشم می‌خورد اما هم‌اکنون تنها در محلات پایین شهری بیرجند و شاید توسط برخی جوانان اجرا شود که آن هم در حال منسوخ شدن است.

شب‌نشینی‌های معنوی همراه با ختم قرآن و قرائت نهج البلاغه

شب‌نشینی‌های معنوی همراه با ختم قرآن و قرائت نهج‌البلاغه در قبل و بعد از اذان صبح، اقامه نماز مستحبی و صرف سحری در جمع نیز جلوه‌ای از پاکی و نورانیت را در این شب‌ها در منظر هر بیننده‌ای نمایان می‌سازد.

علاوه برآن در این مجالس بزرگان خانواده بعد از افطار با بیان رشادت‌های مولای متقیان و فضایل اخلاقی حضرت علی(ع) به مجلس حال و هوای معنوی می‌بخشند، رفت‌وآمدهای خانوادگی و شب‌نشینی تا سحر در ماه رمضان در این منطقه رونق بیشتری می‌یابد.

در این ماه زنان و دختران خانواده نیز برای پختن شیرینی‌های محلی و آماده‌کردن مواد غذایی ماه رمضان به منزل یکدیگر می‌روند. در جلسات قرآنی مرسوم است چنان‌چه فردی برخی از سوره‌های قرآن از جمله انعام، یس، توحید، الرحمن و سجده را در این جلسات قرائت کند، جلسه بعد با آوردن شیرینی یا پختن آش نذری به اعضای جلسه، خوشحالی‌اش را از قرائت سوره‌های ذکر شده بروز می‌دهد.

در آخرین روز ماه مبارک رمضان و با پایان جزء 30 قرآن نیز با پخش نقل و نبات، دعای ختم قرآن و وداع با ماه مبارک رمضان تلاوت می‌شود. جمع‌آوری خیرات و کمک‌های نقدی مردم هر منطقه برای کمک به یتیمان و بی‌سرپرستان و تعمیر و توسعه مساجد از دیگر برنامه‌های ماه مبارک رمضان در مناطق مختلف بیرجند است.

مردم این شهرستان در زمان افطار از آش رشته، نان، پنیر و سبزی، حلوا، خرما، فرنی، شله زرد و زولبیا و بامیه استفاده می‌کنند و ساکنان برخی مناطق روستایی بیرجند نیز به یاد حضرت علی(ع) روزه خود را با نمک افطار می‌کنند.

برخی مردم این شهرستان با رفتن به آسایشگاه‌ها و پرورشگاه‌ها دست محبت بر سر کودکان بی‌سرپرست می‌کشند و دل‌های چشم به راه مادران و پدران بزرگسال را شاد می‌کنند.

کودکانی هم که هنوز به سن تکلیف نرسیده‌اند با تمرین تعظیم و تسلیم در مقابل امر حق تعالی و با گرفتن روزه‌های به اصطلاح «کله‌گنجشکی» والدین خود را در این آزمون الهی همراهی می‌کنند.

سرزدن به مزار درگذشتگان

سرزدن به مزار مردگان در روزهای پنجشنبه هر هفته در این ماه از رونق فزونتری برخوردار می‌شود و برخی نیز در سر قبر عزیزان از دست رفته خود روزه را افطار می‌کنند.

برنامه‌ریزی مردم شهرستان بیرجند در ماه مبارک رمضان به‌گونه‌ای است که تا حد امکان از مسافرت و برپایی مجالس عروسی اجتناب می‌کنند تا با فراغت خاطر، از برکات بی‌شمار این ایام بیشتر بهره‌مند شوند.

مردم با شرکت گسترده در آیین‌های شب‌های قدر و برگزاری مراسم سوگواری ایام شهادت مولای متقیان حضرت علی(ع)، سینه‌زنی و تعزیه‌خوانی، همزمان با سراسر کشور به سوگ نخستین امام خود می‌نشینند.

شب بیست و هفتمان

مطابق سنت در شب 27 رمضان در بسیاری از مناطق خراسان افرادی با یک سبد که درون آن یک آینه، شانه و سرمه‌دان قرار دارد و یک کاسه به در منازل مراجعه می‌کنند. زن صاحبخانه پس از شنیدن صدای در، بیرون می‌آید و به‌عنوان سنت و یا تقدس شانه را به سر می‌زند. سرمه به چشمانش می‌کشد و در آینه نگاه می‌کند سپس پول و یا چیزی در سبد می‌گذارد و در روز بعد که در حقیقت شب قصاص ابن ملجم است، از پول اهدایی در قاشق‌زنی، چارقد و یا چادری تهیه می‌کنند، می‌دوزند و می‌پوشند.

وداع با ماه رمضان

سرانجام هنگام وداع با ماه رمضان فرا می‌رسد و شب آخر، وداع در شب‌خوانی همراه با مناجات است. روزه‌داران پس از یک ماه عبادت، روی به مساجد جامع و مساجد محل خود می‌آورند و به اقامه نماز عید فطر می‌پردازند و توفیق یک ماه عبادت و بندگی خداوند را عید می‌گیرند و با پرداخت فطریه، زکات تن خود را نیز به افراد نیازمند ادا می‌کنند و پس از یک ماه ضیافت الهی تلاش خود را برای سازندگی و زندگی بانشاط بیشتر آغاز می‌کنند.